|
|
| خط ۱: |
خط ۱: |
| {{مدخل مرتبط| موضوع مرتبط = اسماعیل بن ابیزیاد سکونی| عنوان مدخل = اسماعیل بن ابیزیاد سکونی| مداخل مرتبط = [[اسماعیل بن ابیزیاد سکونی در تراجم و رجال]] | پرسش مرتبط = }}
| | #تغییر_مسیر [[اسماعیل بن زیاد سکونی در تراجم و رجال]] |
| == آشنایی اجمالی ==
| |
| [[اسماعیل بن ابی زیاد السکونی]]<ref>ر.ک: أ. منابع شیعی: الرجال (برقی)، ص۲۸؛ رجال النجاشی، ص۲۶، ش۴۷؛ الفهرست (طوسی)، ص۳۳، ش۳۸؛ رجال الطوسی، ص۱۶۰، ش۱۷۸۸؛ خلاصة الأقوال (رجال العلامة الحلی)، ص۱۹۹، ش۳؛ الرجال (ابن داود)، ص۵۵، ش۱۷۲؛ ص۴۲۶، ش۵۳؛ معالم العلماء، ص۹، ش۳۸؛ إیضاح الإشتباه، ص۸۹، ش۲۵؛ منهج المقال، ج۲، ص۳۰۵، ش۵۱۹؛ نقد الرجال، ج۱، ص۲۰۸، ش۴۷۱؛ جامع الرواة، ج۱، ص۹۱، ش۶۲۳؛ إکلیل المنهج، ص۱۳۵، ش۱۴۱؛ تعلیقة علی منهج المقال، ص۸۷؛ الرجال (شیخ حر عاملی)، ص۶۳، ش۱۷۶؛ الوجیزة فی الرجال، ص۲۹، ش۱۹۱؛ الفوائد الرجالیه (بحر العلوم)، ج۲، ص۱۲۱؛ سماء المقال، ج۲، ص۵؛ ج۲، ص۱۲۱؛ منتهی المقال، ج۲، ص۴۱، ش۳۲۷؛ تنقیح المقال، ج۹، ص۳۸۳، ش۲۱۸۸؛ أعیان الشیعه، ج۳، ص۳۱۱ و ص۴۳۲؛ الذریعة إلی تصانیف الشیعه، ج۴، ص۲۶۰، ش۱۲۱۹؛ معجم رجال الحدیث، ج۴، ص۲۱، ش۱۲۹۰؛ مستدرکات علم رجال الحدیث، ج۱، ص۶۱۲، ش۲۲۳؛ قاموس الرجال، ج۲، ص۲۰، ش۷۷۵؛ الکنی والألقاب، ج۲، ص۳۱۷.
| |
| ب. منابع سنی: المغنی فی الضعفاء، ج۱، ص۱۲۳، ش۶۶۰؛ تاریخ الإسلام، ج۱۱، ص۳۸، ش۴؛ تهذیب التهذیب، ج۱، ص۲۶۱، ش۵۵۲؛ لسان المیزان، ج۱، ص۴۰۷، ش۱۲۸۰؛ میزان الاعتدال، ج۱، ص۲۳۰، ش۸۸۱؛ تهذیب الکمال، ج۲۷، ص۴۷۰.</ref> در سند شش [[روایت]] [[تفسیر کنز الدقائق]]<ref>ر.ک: تفسیر کنز الدقائق، ج۶، ص۲۶۸؛ ج۷، ص۱۰۲، ص۱۹۲، ج۸، ص۵۷؛ و....</ref> و به نقل از کتابهای [[مجمع البیان]]، [[الکافی]]، [[تفسیر العیاشی]]، [[التوحید صدوق]] و [[من لا یحضره الفقیه]] قرار گرفته است؛ برای نمونه:
| |
| | |
| {{متن حدیث|عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ جَهْمِ بْنِ الْحَكَمِ الْمَدَائِنِيِّ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أَبِي زِيَادٍ السَّكُونِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ{{ع}} قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ{{صل}} عَلَيْكُمْ بِالْعَفْوِ فَإِنَ الْعَفْوَ لَا يَزِيدُ الْعَبْدَ إِلَّا عِزّاً فَتَعَافَوْا يُعِزَّكُمُ اللَّهُ}}<ref>تفسیر کنز الدقائق، ج۱۱، ص۵۳۳ به گزارش از الکافی، ج۲، ص۱۰۸، ح۵.</ref>.<ref>[[عبدالله جوادی آملی|جوادی آملی، عبدالله]]، [[رجال تفسیری ج۴ (کتاب)|رجال تفسیری]]، ج۴، ص 44.</ref>
| |
| | |
| ==شرح حال [[راوی]]==
| |
| [[اسماعیل بن ابی زیاد الکوفی البزاز الأسدی السکونی الشعیری]]<ref>[[سمعانی]] نوشته است: {{عربی|السکونی: بفتح السین، و ضم الکاف، و فی آخرها النون هذه النسبة إلی السکون، و هو بطن من کندة}}؛ (الأنساب (سمعانی)، ج۳، ص۲۷۰).
| |
| بعضی از نویسندگان نوشتهاند: {{عربی|نسبة إلی سکون - کصبور -: حی من عرب الیمن ینتسبون إلی جدهم سکون بن أشرس بن ثور بن کندة}} ([[تهذیب المقال]]، ج۱، ص۳۷۸). برای الشعیری سه معنا ذکر شده است: فروشنده جو، نام محلهای در کرخ بغداد و نام منطقهای در اندلس: {{عربی|الشعیری: بفتح الشین المعجمة، و کسر العین المهملة، و بعدها الیاء المنقوطة باثنتین من تحتها، و فی آخرها الراء. هذه النسبة إلی بیع الشعیر... و هذه النسبة أیضاً الی باب الشعیر و هی محلة معروفة بالکرخ، من غربی بغداد}}؛ (الأنساب (سمعانی)، ج۳، ص۴۳۷)؛ {{عربی|الشعیری: بالفتح و الکسر إلی بیع الشعیر و باب الشعیر محلة بالکرخ}}. (لب اللباب فی تحریر الأنساب (سیوطی)، ص۱۵۳)؛ {{عربی|الشعیری بفتح الشین و کسر العین المهملة و بعدها الیاء المثناة من تحتها و فی آخرها راء - هذه النسبة إلی بیع الشعیر و إلی باب الشعیر و هی محلة معروفة بالکرخ}}. (اللباب فی تهذیب الأنساب (ابن اثیر)، ج۲، ص۲۰۰)؛ {{عربی|... و محلة ببغداد...، و إقلیم بالأندلس، ببلاد هذیل}}؛ (القاموس المحیط، ج۲، ص۶۰).</ref> از [[محدثان]] و [[راویان]] مشهوری است که در [[کتابهای رجالی]] [[شیعه]] و [[سنی]] عنوان شده و [[روایات]] فراوانی از او در [[کتابهای حدیثی]] نقل شده است. وی از [[اهل کوفه]] و از [[قبیله]] سکون بوده که این قبیله از تیرههای اهالی [[سرزمین]] [[کِنده]]، واقع در کوههای [[یمن]] در دو مایلی [[حَضرموت]] است<ref>ر.ک: معجم قبائل العرب، ج۳، ص۹۹۸.</ref>. [[اسماعیل بن ابی زیاد]]، مدتی [[قاضی]] [[شهر]] [[موصل]] بوده است.
| |
| | |
| از اسماعیل بن ابی زیاد در [[اسناد روایات]] با عناوینی همچون [[السکونی]]<ref>الکافی، ج۱، ص۱۲، ح۹.</ref>، [[الشعیری]]<ref>الکافی، ج۵، ص۱۲۷، ح۶.</ref>، [[اسماعیل بن مسلم الشعیری]]<ref>وسائل الشیعه، ج۲۵، ص۱۹۳، ح۳۱۶۴۴؛ در منبع روایت که به نقل از المحاسن برقی است، الشعیری، عن اسماعیل بن مسلم وارد شده که کلمه عن زائد است.</ref>، [[اسماعیل السکونی]]<ref>تهذیب الأحکام، ج۶، ص۳۸۶، ح۱۱۴۷.</ref>، [[اسماعیل بن ابی زیاد الکسونی]]<ref>الکافی، ج۲، ص۱۰۸، ح۵.</ref>، [[اسماعیل بن أبی زیاد الشعیری]]<ref>تهذیب الأحکام، ج۴، ص۱۹۱، ح۵۴۲.</ref>، [[اسماعیل بن مسلم]]<ref>الکافی، ج۵، ص۷۰، ح۲.</ref>، [[اسماعیل بن مسلم السکونی]]<ref>تهذیب الأحکام، ج۹، ص۳۹۸، ح۱۴۲۲.</ref>، [[اسماعیل بن مسلم الشعیری]]<ref>تهذیب الأحکام، ج۲، ص۲۹۷، ح۱۱۹۸.</ref> و [[اسماعیل بن زیاد الکوفی]]<ref>تفسیر کنز الدقائق، ج۴، ص۲۳.</ref> یاد شده است.
| |
| | |
| وی دارای چند اثر [[علمی]] بوده که [[نجاشی]] با تعبیر {{عربی|"له كتاب"}}<ref>رجال النجاشی، ص۲۷، ش۴۹.</ref>، [[شیخ طوسی]] با تعبیر {{عربی|"له كتاب كبير"}} و صاحب النوادر <ref>الفهرست (طوسی)، ص۳۳، ش۳۸.</ref> و [[ابن ندیم]] با تعبیر [[تفسیر]] اسماعیل بن أبی زیاد یاد کردهاند<ref>الفهرست (ابن الندیم)، ص۳۶.</ref>.
| |
| | |
| [[آقا بزرگ تهرانی]] نیز با استناد به گفته ابن ندیم در چند موضع به این تفسیر اشاره کرده است<ref>الذریعه، ج۴، ص۲۴۰: تفسیر إبن أبی زیاد؛ ص۲۶۰، ش۱۲۱۹: تفسیر اسماعیل بن أبی زیاد؛ و ص۲۷۶: تفسیر السکونی.</ref>.
| |
| | |
| [[برقی]] دربارهاش نوشته است: {{عربی|"كوفي، واسم أبي زياد مسلم، ويعرف بالشعيري، يروي عن العوام"}}<ref>رجال [[البرقی]]، ص۲۸.
| |
| عنوان العوام در [[رجال]] [[اهل سنت]] به شماری از [[راویان]] اطلاق میشود و به احتمال [[قوی]]، مراد از آن در [[رجال البرقی]] [[عوام بن حوشب]] است که نجاشی دربارهاش نوشته است: {{عربی|العوام بن حوشب بن یزید بن رویم الشیبانی، هو أکبر من أخیه طلاب، روی عن أبی عبدالله{{ع}}. له کتاب، أخبرناه [[محمد بن جعفر]] قال: حدثنا أحمد بن [[محمد بن سعید]] قال: حدثنا أحمد بن [[یوسف بن یعقوب]] و [[المنذر بن محمد]] قالا: حدثنا [[الحسین بن محمد]] بن علی الأزدی قال: حدثنا طلاب عن أخیه العوام}}؛ (رجال النجاشی، ص۳۰۳، ش۸۲۶).
| |
| [[ذهبی]] دربارهاش نوشته است: {{عربی|العوام بن حوشب الواسطی، أحد الأعلام، عن إبراهیم، و مجاهد، و الطبقة، و عنه شعبة، و یزید ابن هارون، و خلق، وثقوه له نحو مائتی حدیث، توفی ۱۴۸}}؛ (الکاشف، ج۲، ص۱۰۰)؛ ولی [[محقق شوشتری]] نوشته که در بعضی نسخههای رجال البرقی به جای {{عربی|یروی عن العوام}} عبارت {{عربی|یروی عنه العوام}} ثبت شده و محتمل است که العوام محرف النوفلی باشد؛ یعنی {{عربی|یروی عنه النوفلی: و فی نسخته یروی عنه العوام و لعله محرف یروی عنه النوفلی}}. (قاموس الرجال، ج۲، ص۲۰، ش۷۷۵).</ref>.
| |
| | |
| [[نجاشی]]: {{عربی|"إسماعيل بن أبي زیاد يعرف بالسكوني الشعيري له كتاب قرأته علي أبي العباس أحمد بن علي بن نوح قال: أخبرنا الشريف أبو محمد الحسن بن حمزة قال: حدثنا علي بن إبراهيم بن هاشم، عن أبيه، عن النوفلي، عن إسماعيل بن أبي زیاد السكوني الشعيري بكتابه"}}<ref>رجال النجاشی، ص۲۶، ش۴۷.</ref>.
| |
| | |
| [[شیخ طوسی]]: {{عربی|إسماعيل بن أبي زياد السكوني، ويعرف بالشعيري أيضاً، واسم أبي زياد مسلم. له كتاب كبير، وله كتاب النوادر، أخبرنا برواياته ابن أبي جيد، عن محمد بن الحسن بن الوليد، عن محمد بن الحسن الصفار، عن إبراهيم بن هاشم، عن الحسين بن يزيد النوفلي، عن السكوني. وأخبرنا بها الحسين بن عبيد الله، عن الحسن بن حمزة العلوي، عن علي بن إبراهيم، عن أبيه، عن النوفلي، عن إسماعيل بن مسلم الشعيري<ref>الفهرست (طوسی)، ص۳۳، ش۳۸.</ref>، إسماعيل بن مسلم، وهو ابن أبي زياد السكوني الكوفي}}<ref>رجال الطوسی، ص۱۶۰، ش۱۷۸۸.</ref>.
| |
| | |
| [[ابن داود]]: {{عربی|"إسماعيل بن أبي زياد يعرف بالسكوني الشعيري؛ - واسم أبي زياد مسلم - البزاز الأسدي}}<ref>الرجال (ابن داود)، ص۵۵، ش۱۷۲. یادآوری میشود البزاز الأسدی وصف اسماعیل بن زیاد الکوفی است؛ نه وصف سکونی و ابن داود به اشتباه سکونی را به آن متصف کرده است. شیخ طوسی در کتاب رجال الطوسی غیر از اسماعیل بن ابی زیاد السکونی شخص دیگری با عنوان إسماعیل بن زیاد البزاز الأسدی الکوفی، تابعی یاد کرده است. (ر.ک: رجال الطوسی، ص۱۵۹، ش۱۷۸۲).</ref>.
| |
| | |
| در [[کتابهای رجالی]] [[اهل سنت]]، از [[راوی]] با این عناوین یاد شده است: {{عربی|"اسماعيل بن زياد؛ اسماعيل ابن أبي زياد السكوني قاضي الموصل؛ اسماعيل بن ابي زياد الشقري؛ اسماعيل بن مسلم السكوني؛ اسماعيل بن مسلم السكوني ابوالحسن بن ابي زياد الشامي"}} و بعضی هم گفتهاند که [[سکونی]] [[قاضی]] [[موصل]]، غیر از سکونی شامی است.
| |
| | |
| [[ابن حجر عسقلانی]] در [[تهذیب التهذیب]] در دو موضع از راوی یاد کرده است؛ یکی با عنوان [[اسماعیل بن زیاد]] و دیگری با عنوان [[اسماعیل بن مسلم]].
| |
| | |
| در جای یکم نوشته است: {{عربی|إسماعيل بن زياد ويقال ابن أبي زياد السكوني قاضي الموصل؛ روي عن ابن جريج و شعبة و الثوري... قال ابن عدي: منكر الحديث عامة ما يرويه لا يتابعه أحد عليه إما إسناداً، و إما متناً... و قد فرق الخطيب بين إسماعيل بن زياد و بين إسماعيل بن أبي زياد قاضي الموصل؛ و بين أن قاضي الموصل قيل فيه أيضاً: ابن زياد و الصواب بلفظ الكنية.
| |
| و قد ذكر الدارقطني أن اسم أبي زياد مسلم و ذكر الخطيب أن الأزدي قال في قاضي الموصل: أنه إسماعيل بن أبي زياد يروي عن نصر بن طريف و ضعفه و ساق الخطيب من طريق مسعود بن جويرية الموصلي عن إسماعيل بن زياد قاضي الموصل حدثنا عن شعبة و روح بن مسافر كذا وقع ابن زياد ثم ترجم لقاضي الموصل بأنه ابن أبي زياد و أنه شامي يسكن خراسان و سيأتي من كلام المزي أنه السكوني... و ذكر الخطيب ممن يقال له إسماعيل بن زياد ثلاثة منهم كوفي يروي عن جعفر الصادق و هذا من الطبقة و الآخر يروي عن جرير بن عبدالحميد و هذا من طبقة دونها و ذكر آخر يقال له الفافاً من الطبقة و ذكر آخر اُبلي بضم الهمزة و الموحدة و تشديد اللام يروي عنه جنيد بن حكيم ولم يذكر في واحد منهم جرحاً و ذكر ممن يقال له إسماعيل ابن أبي زياد بلفظ الكنية ثلاثة اثنين مختلف في أبيهما هل هو زياد أو أبو زياد أحدهما قاضي الموصل و الآخر السكوني"}}<ref>تهذیب التهذیب، ج۱، ص۲۶۲، ش۵۵۲.</ref>.
| |
| | |
| در موضع دوم نوشته است: {{عربی|"إسماعيل بن مسلم السكوني أبوالحسن بن أبي زياد الشامي؛ سكن خراسان... وهو من الضعفاء المتروكين. قال الدارقطني متروك يضع الحديث. قلت: قد تقدم شيء من خبره في إسماعيل بن زياد و ذكر ابن عدي أن رواية غنجار في ترجمة إسماعيل بن زياد قاضي الموصل فكأنهما عنده واحد... لكن لا يمتنع أن يروي كل منهما عن ابن جريج فأنهما في طبقة واحدة"}}<ref>تهذیب التهذیب، ج۱، ص۲۹۰، ش۶۰۱.</ref>.
| |
| | |
| وی در [[لسان المیزان]] مینویسد: {{عربی|إسماعيل بن أبي زياد الشقري<ref>سمعانی: {{عربی|الشقری: بفتح الشین المعجمة و القاف و فی آخرها راء مهملة، هذه النسبة إلی شقرة - بکسر القاف - و کذا جاء هذه النسبة بالفتح، و هو شقرة بن الحارث بن تمیم بن مر}}. (الأنساب ([[سمعانی]])، ج۸، ص۱۲۵، ش۲۳۵۳).
| |
| احتمال دارد واژه الشقری در [[کلام]] [[ابن حجر]]، الشعیری باشد؛ زیرا در هیچ کتاب دیگر از [[سکونی]] به الشقری یاد نشده است. (ر.ک: [[الانساب]](سمعانی)، ج۸، ص۱۲۵، ش۲۳۵۳).</ref> سكن خراسان، قال يحيي: كذاب و قال أبو حاتم: مجهول... و قال الأزدي في الشقري: كذاب خبيث، و قرأت بخط ابن أبي طي إسماعيل بن أبي زياد السكوني يعرف بالشقري أحد رجال الشيعة و ثقات الرواة، ذكره الطوسي و له كتاب النوادر ثم ذكر إسماعيل بن أبي زياد السلمي قال الطوسي: كوفي ثقة<ref>یادآوری: آنچه در رجال الطوسی عنوان شده، اسماعیل بن زیاد الکوفی بیوصف ثقة است (ر.ک: رجال الطوسی، ص۱۵۹) ولی در رجال النجاشی با عنوان اسماعیل بن ابی زیاد الکوفی ذکر شده و با وصف ثقة.</ref> من رجال الشيعة روى عنه عبدالله بن المغيرة"}}<ref>لسان المیزان، ج۱، ص۴۰۷، ش۱۲۸.</ref>.<ref>[[عبدالله جوادی آملی|جوادی آملی، عبدالله]]، [[رجال تفسیری ج۴ (کتاب)|رجال تفسیری]]، ج۴، ص ۴۴-۵۱.</ref>
| |
| | |
| ==[[طبقه راوی]]==
| |
| از [[تاریخ]] ولادت و [[وفات]] [[اسماعیل بن ابی زیاد]] گزارشی نرسیده؛ لکن [[شیخ طوسی]] و [[برقی]] وی را از [[اصحاب امام صادق]]{{ع}} شمردهاند<ref>رجال الطوسی، ص۱۶۰، ش۱۷۸۸؛ الرجال (برقی)، ص۲۸.</ref> و تقریباً تمام روایاتش بیواسطه از آن حضرت است.
| |
| | |
| از سوی دیگر، [[حسین بن یزید نوفلی]] که از [[اصحاب امام رضا]]{{ع}} بوده<ref>رجال الطوسی، ص۳۵۵، ش۵۲۶۵.</ref>، [[روایات]] بسیاری از اسماعیل بن ابی زیاد نقل کرده و این میتواند دال بر زنده بودن اسماعیل بن ابی زیاد بعد از سال ۱۴۸ هجری [[قمری]] (سال [[شهادت امام صادق]]{{ع}}) یعنی دوران [[امامت]] [[امام کاظم]]{{ع}} باشد.
| |
| | |
| [[آیتالله بروجردی]] از [[اسماعیل بن ابی زیاد السکونی]] در طبقه پنجم یاد میکند<ref>الموسوعة الرجالیه (طبقات رجال الکافی)، ص۶۷.</ref>.<ref>[[عبدالله جوادی آملی|جوادی آملی، عبدالله]]، [[رجال تفسیری ج۴ (کتاب)|رجال تفسیری]]، ج۴، ص 51.</ref>
| |
| | |
| ==[[استادان]] و [[شاگردان راوی]]==
| |
| همه روایات اسماعیل بن ابی زیاد در [[تفسیر کنز الدقائق]] از [[امام صادق]]{{ع}} است و افرادی مانند [[فضالة بن ایوب]]، [[الحسین بن یزید النوفلی]] و [[الجهم بن الحکم المدائنی]]<ref>تفسیر کنز الدقائق، ج۷، ص۱۰۲؛ ج۱۱، ص۵۳۰ و ۵۳۳.</ref> از او [[روایت]] کردهاند و در دیگر کتابهای [[روایی]]، بعضی از [[اساتید]] او [[جابر بن یزید الجعفی]]، [[محمد بن مسلم الثقفی]]، [[ضرار بن عمرو الشمشاطی]] و [[ابن جریح]]<ref>الکافی، ج۶، ص۱۷، ح۱؛ تهذیب الأحکام، ج۱، ص۳۵۲، (ح ۴)؛ ج۶، ص۱۲۲، (ح۵)؛ علل الشرائع، ج۱، ص۲۸۰، ح۱.</ref> یاد شدهاند.
| |
| | |
| افرادی مانند [[العباس بن معروف]]، [[عبدالله بن المغیره]]، [[سلیمان بن جعفر الجعفری]]، [[هارون بن الجهم]]، [[امیة بن عمرو]]، [[محمد بن سعید بن غزوان]]، و...<ref>تهذیب الأحکام، ج۱، ص۹۹، (ح۵۲)، ج۶، ص۱۲۲، (ح۵)؛ الکافی، ج۲، ص۶۰۳ (ح۱)، ج۳، ص۱۳۸، (ح۲)، ج۵، ص۳۰۵، (ح ۸)؛ علل الشرائع، ج۱، ص۲۸۰، ح۱.</ref> نیز از وی روایت کردند که از شاگردانش شمرده میگردند.
| |
| | |
| [[ذهبی]] از [[رجالیان بزرگ اهل سنت]] نیز برخی از [[استادان]] و [[شاگردان]] وی را نام برده و نوشته است: {{عربی|"روى عن: ثور بن يزيد، وابن جريج، وغالب القطان. وعنه: نائل بن نجيح، وإسماعيل بن علي الشعيري، وعيسى غنجار، وآخرون"}}<ref>تاریخ الإسلام، ج۱۱، ص۳۸، ش۴.</ref>.<ref>[[عبدالله جوادی آملی|جوادی آملی، عبدالله]]، [[رجال تفسیری ج۴ (کتاب)|رجال تفسیری]]، ج۴، ص 51-52.</ref>
| |
| | |
| ==[[مذهب]] [[راوی]]==
| |
| درباره مذهب راوی دو دیدگاه هست: مشهور [[رجالیان]] و [[فقهاء]]، از جمله [[علامه حلی]]<ref>مختلف الشیعه، ج۹، ص۹۳.</ref>، [[ابن داود]]<ref>الرجال (ابن داود)، ص۴۲۶، ش۵۳ {{عربی|کان عامیا}}.</ref>، نوه [[شهید ثانی]] ([[محمد بن حسن]] )<ref>استقصاء الإعتبار، ج۲، ص۱۲۱.</ref>،
| |
| | |
| [[علامه تستری]]<ref>قاموس الرجال، ج۲، ص۲۱، ش۷۷۵.</ref> [[معتقد]] به عامی بودن [[اسماعیل بن ابی زیاد]] هستند؛ ولی دسته دیگری مانند [[محدث نوری]]<ref>مستدرک الوسائل، ج۴، ص۱۶۸.</ref> و [[علامه مامقانی]] امامی بودن وی را ترجیح دادند و هر کدام دلایلی را برای [[اثبات]] مدعایشان اقامه کردند.
| |
| | |
| ===[[ادله]] عامی بودن [[سکونی]]===
| |
| کسانی که [[سنی]] بودن سکونی را معتقد شدند به امور ذیل [[استدلال]] کردند:
| |
| #[[سخن]] [[شیخ طوسی]] در [[عدة الأصول (کتاب)|عدة الأصول]] که به عامی بودن راوی تصریح کرده است<ref>شیخ طوسی در باب {{عربی|حجیة الخبر عند تعارضه}} مینویسد: {{عربی|فإن کان هناک من طرق الموثوق بهم ما یخالفه وجب إطراح خبره، و إن لم یکن هناک ما یوجب إطراح خبره و یکون هناک ما یوافقه وجب العمل به و إن لم یکن هناک من الفرقة المحقة خبر یوافق ذلک و لا یخالفه و لا یعرف لهم قول فیه وجب أیضاً العمل به لما روی عن الصادق{{ع}} أنه قال: إذا نزلت بکم حادثه لا تجدون حکمها فیما روی عنا فانظروا إلی ما رووه عن علی{{ع}} فاعملوا به، و لأجل ما قلنا عملت الطائفه بما رواه حفص بن غیاث، و غیاث بن کلوب و نوح بن دراج و السکونی و غیرهم من العامة عن أئمتنا{{عم}} فیما لم ینکروه ولم یکن عندهم خلاف}}. (عدة الأصول، ج۱، ص۱۴۹ و ۱۵۰).</ref>.
| |
| #ادعای [[اجماع]] [[ابن ادریس]] بر عامی بودن [[سکونی]]<ref>{{عربی|إسماعیل بن أبی زیاد السکونی... و هو عامی المذهب بغیر خلاف و شیخنا أبو جعفر موافق علی ذلک قائل به}}؛ (السرائر، ج۳، ص۲۸۹).</ref>.
| |
| # تصریح [[علامه]] و [[ابن داود]] به عامی بودن سکونی<ref>خلاصة الأقوال (رجال العلامة الحلی)، ص۱۹۹، ش۳؛ الرجال (ابن داود)، ص۴۲۶، ش۵۳: {{عربی|کان عامیاً}}.</ref>.
| |
| #ملاحظه اسلوب [[روایات]] سکونی که در آنها از [[امام صادق]]{{ع}} با تعبیر جعفر یاد کرده است<ref>تعبیر {{عربی|عن السکونی، عن جعفر، عن أبیه{{ع}}}} در اسناد روایات سکونی فراوان دیده میشود. (ر.ک: الکافی، ج۱، ص۲۳، ح۱۶؛ الإختصاص، ص۲۳۳؛ تهذیب الاحکام، ج۱، ص۳۴، ح۹۱؛ روضة المتقین، ج۱، ص۴۹).</ref>.
| |
| #[[اسناد]] [[روایت]] به [[پیامبر]]{{صل}} و [[حضرت علی]]{{ع}} توسط امام صادق{{ع}} در روایت سکونی. به سخن دیگر، روایاتی که سکونی از امام صادق{{ع}} نقل کرده، منتهی به پیامبر{{صل}} یا حضرت علی{{ع}} میشود<ref>تعبیر {{عربی|عن السکونی، عن جعفر، عن أبیه{{ع}}}} یا {{عربی|عن أبی عبدالله{{ع}}، عن أبیه قال: قال رسول الله{{صل}}}} یا {{عربی|قال: قال أمیر المؤمنین{{ع}} در اسناد روایات سکونی. (ر.ک: الکافی، ج۱، ص۲۳، (ح۱۶)؛ ج۳، ص۲۷۰، (ح ۱۶)، ج۴، ص۵، (ح۲)؛ ج۴، ص۲۸۶، (۵)؛ ج۴، ص۳۸۳، (ح ۱۱)؛ ج۴، ص۴۹۱، (ح۱۰)؛ و...).</ref>.
| |
| #عنوان شدن نام سکونی در [[کتابهای رجالی]] [[اهل سنت]]، بدون نسبت رفض و [[تشیع]] به وی.
| |
| [[محقق شوشتری]]: {{عربی|ويشهد لعاميته - مضافاً إلي تصريح عدة الشيخ بعاميته - تعبيره عن الصادق{{ع}} بجعفر كما هو دأبهم، وكون رواياته عنه{{ع}} غير منشأة عنه، بل مسندة عن آبائه{{عم}} عن علي{{ع}} أو النبي{{صل}} كما هو ديدنهم{{عم}} مع مخالفيهم. وعنوان العامة له بدون نسبة رفض إليه و إن كانوا ضعفوه}}<ref>قاموس الرجال، ج۲، ص۲۲.</ref>.<ref>[[عبدالله جوادی آملی|جوادی آملی، عبدالله]]، [[رجال تفسیری ج۴ (کتاب)|رجال تفسیری]]، ج۴، ص 52-55.</ref>
| |
| | |
| ===[[ادله]] امامی بودن [[سکونی]]===
| |
| کسانی نیز که به امامی بودن سکونی [[معتقد]] شدند، به اموری [[استدلال]] کردند:
| |
| #[[تضعیف]] شدید سکونی توسط [[رجالیان سنی]]<ref>رجالیان سنی با تعبیراتی همچون {{عربی|منکر الحدیث}}، {{عربی|شیخ دجال لا یحل ذکره فی الکتب إلا علی سبیل القدح، عامة ما یرویه لا یتابعه أحد علیه إما إسنادا أو متنا}}، {{عربی|متروک یضع الحدیث}}، {{عربی|کذبوه}} و {{عربی|کذاب}} او را تضعیف کردهاند.</ref> با تصریح به روایتش از [[جعفر بن محمد]] ([[امام صادق]]{{ع}}).
| |
| #اشاره نکردن [[نجاشی]] به [[فساد]] [[مذهب]] سکونی<ref>رجال النجاشی، ص۲۶، ش۴۷.</ref>، با اینکه موضوع کتابش یاد کرد [[راویان]] امامی است<ref>ر.ک: معجم رجال الحدیث، ج۱، ص۹۶: {{عربی|إن النجاشی قد إلتزم فی أول کتابه أن یذکر فیه أرباب الکتب من أصحابنا - رضوان الله تعالی علیهم - فکل من ترجمه فی کتابه یحکم علیه بأنه إمامی إلا أن یصرح بخلافه}}؛ مستدرک الوسائل، ج۲۳، ص۷۴: {{عربی|و الذی علیه المحققون و عرف من دیدنه أن عدم التعرض دلیل علی إمامته عنده - أی النجاشی-}}.</ref>.
| |
| #عدم تصریح به عامی بودن سکونی در [[الرجال برقی]]<ref>الرجال (برقی)، ص۲۸.
| |
| [[محدث نوری]]: {{عربی|أن البرقی فی رجاله مع عدم بنائه علی ذکر المدح و القدح کثیرا ما یتعرض لعامیة الراوی، و قد عد فی أصحاب الصادق{{ع}} جماعة، و قال: أنه عامی، و قال: إسماعیل بن أبی زیاد السکونی [[کوفی]]، و اسم أبی زیاد: مسلم، و یعرف بالشعیری، و یروی عن العوام انتهی، و لو کان عامیاً لذکره علی عادته}}. (خاتمة مستدرک الوسائل، ج۴، ص۱۶۸).</ref>، با اینکه در مواردی دیگر به عامی بودن راویان اشاره کرده است<ref>مانند عباد بن صهیب البصری، ص۲۴، سالم بن أبی الجعد، ص۳۳ و زافر بن عبدالله الأیادی، ص۴۲.</ref>.
| |
| #اشاره نکردن [[شیخ طوسی]] در دو کتاب رجالی خود ([[الفهرست]] و [[رجال طوسی|رجال]] الطوسی) به [[انحراف اعتقادی]] [[سکونی]]. | |
| #اشاره نکردن [[ابن شهر آشوب]] به عامی بودن سکونی، با اینکه موضوع کتابش مصنفان [[شیعه]] است<ref>معالم العلماء، ص۹، ش۳۸. (در خطبه کتاب نوشته است: {{عربی|هذا کتاب معالم العلماء فی فهرست کتب الشیعة و أسماء المصنفین منهم قدیماً، و حدیثاً}}.</ref>.
| |
| #[[تقیه]] نکردن [[امام صادق]]{{ع}} از سکونی. از مفاد بعضی [[روایات]] سکونی استفاده میشود که امام صادق{{ع}} از وی [[تقیه]] نمیکرده و [[حقایق]] را بازگو میکرده است، چنان که خواهد آمد.
| |
| #تطابق روایات سکونی با [[فقه]] [[امامیه]]<ref>مجلسی اول: {{عربی|محل و الذی یغلب علی الظن أنه کان إماما لکن لما کان مشتهرا بین العامة و کان یتقی منهم، لأنه روی عنه{{ع}} فی جمیع الأبواب، و کان{{ع}} لا یتقی منه، و یروی عنه{{ع}} جل ما یخالف العامة}}. (روضة المتقین، ج۱۴، ص۵۹).</ref>.
| |
| | |
| بر این اساس، محقق [[مامقانی]] نظر نهایی خود را درباره [[مذهب]] سکونی این گونه یاد آوری میکند: {{عربی|"لكن للشك في عاميته مجال، نظراً إلى عدم رميه بذلك في كتب الرجال المعدة لتفصيل الأحوال وذكر الأقوال سيما كتاب (جش)<ref>یعنی رجال النجاشی.</ref> النقيد المحيط، وفهرست الشيخ وأما اختلاف الأسلوب فلعله لحسن اتقائه لكونه من قضاة العامة"}}<ref>تنقیح المقال، ج۹، ص۳۹۱، ش۲۱۸۸.</ref>.
| |
| | |
| [[محدث نوری]] نیز با استناد به این امور، امامی بودن سکونی را تقویت کرده است: {{عربی|منها: مخالفة جملة من رواياته لمذهب المخالفين. و منها: أن الشيخ ذكره في الفهرست، وذكر كتابه والطريق إليه، وذكره أيضاً في رجاله في أصحاب الصادق{{ع}}؛ وذكره النجاشي في رجاله وذكر كتابه؛ وكذا ابن شهر آشوب في معالمه، ولم يشر أحد منهم إلي عاميته، مع ما علم من ديدنهم إلي الإشارة إلى مذهب من كان غير إمامي سيما النجاشي، و إنما هو شيء أخذ من الشيخ من غير كتابيه، و كل من تأخر عنه و صرح به فمستنده كلامه، فتعداد جماعة نسبوه إلى العامية لا يغني من شيء إلا أن يوجد ذلك في كلام من تقدم على الشيخ أو عاصره، و لم أقف على من نقله. و منها: عدم وثاقته عند المخالفين، فقال ابن حجر في التقريب: إسماعيل ابن زياد، أو أبي زياد الكوفي، قاضي الموصل، متروك، كذبوه من الثامنة؛ و عن ابن عدي: أنه منكر الحديث، ولا وجه له إلا إماميته}}<ref>خاتمة مستدرک الوسائل، ج۴، ص۱۶۸.</ref>.<ref>[[عبدالله جوادی آملی|جوادی آملی، عبدالله]]، [[رجال تفسیری ج۴ (کتاب)|رجال تفسیری]]، ج۴، ص 55-57.</ref>
| |
| | |
| ==تحقیق==
| |
| [[سکونی]] از جمله [[راویان]] مشکوک العقیده است که دلیلی [[قطعی]] بر امامی یا عامی بودنش وجود ندارد و چنان که اشاره شد، قرائن و شواهد هم در هر دو طرف به چشم میخورد و قابل استناد است، چنان که [[معتقدان]] به هر طرف به آن [[استدلال]] کردهاند؛ علت آن را باید در فضای [[سیاسی]] [[حاکم]] بر آن دوران کاوید؛ دورهای که اظهار [[عقیده]] برای بعضی همراه با مخاطرات بود و واداشته بودند که بر اساس [[تقیه]] عمل کنند؛ خصوصاً برای کسانی که دارای [[موقعیت اجتماعی]] بودند؛ یا در یکی از [[مناصب]] [[حکومتی]] حضور داشتند؛ مانند سکونی که در [[منصب قضا]] حضور داشته و با [[حکومت]] وقت [[همکاری]] میکرده است.
| |
| | |
| البته قرائن و شواهد [[تشیع]] وی، قویتر از قرائن عامی بودن اوست که در ادامه به بررسی آنها میپردازیم:
| |
| | |
| در میان [[ادله]] عامی بودن سکونی سه دلیل از مهمترین آنها به شمار میآید:
| |
| | |
| ۱. عبارت [[شیخ طوسی]] در کتاب عدة الاصول. به نظر، علت عامی شمردن سکونی از سوی شیخ طوسی، بدان جهت بوده که وی در منصب قضا حضور داشته و همین سبب شده شیخ طوسی [[گمان]] کند کسی که در منصب قضا با [[حاکمان]] وقت همکاری میکند، [[سنی]] باشد و مؤید این استظهار این است که:
| |
| | |
| '''اولاً:''' شیخ طوسی در کتاب [[عدة الاصول (کتاب)|عدة الاصول]] علاوه بر سکونی، [[نوح بن دراج]] را نیز از راویان عامی به شمار آورده که [[قاضی کوفه]] بوده و در کتاب [[رجال]] الطوسی خود نوشته است: نوح بن دراج النخعی مولاهم الکوفی القاضی<ref>رجال الطوسی، ص۳۱۴، ش۴۶۷۱.</ref> درحالی که [[نجاشی]] به امامی بودن نوح بن دراج تصریح کرده و در [[ترجمه]] او نوشته است: {{عربی|"كان قاضياً بالكوفة"}}<ref>رجال النجاشی، ص۱۰۲، ش۲۵۴.</ref> و در [[ترجمه]] برادرش [[جمیل بن دراج]] مینویسد: {{عربی|"واخوه نوح بن دراج القاضي كان أيضاً من أصحابنا وكان يخفي أمره"}}<ref>رجال النجاشی، ص۱۲۶ - ۱۲۷، ش۳۲۸.</ref>.
| |
| | |
| [[نجاشی]] نیز [[حفص بن غیاث]] را از [[راویان]] عامی شمرده، چون از [[قضات]] آن [[زمان]] بوده است و در شرح حال وی نوشته است: {{عربی|"و ولي القضاء ببغداد الشرقية لهارون ثم ولاه قضاء الكوفة"}}<ref>رجال النجاشی، ص۱۳۴، ش۳۴۶.</ref>.
| |
| | |
| '''ثانیاً:''' [[شیخ طوسی]] در دو کتاب رجالی خود (الفهرست و [[رجال]] الطوسی) که هر دو را بعد از کتاب عدة الأصول تألیف کرده<ref>شیخ طوسی در الفهرست و در شرح حال خود، به ذکر تألیفاتش اشاره کرده و از جمله آنها کتاب عدة الأصول را معرفی کرده است. (ر.ک: الفهرست (طوسی)، ص۲۴، ش۳).</ref>، هیچ اشارهای به عامی بودن [[سکونی]] نکرده است، با اینکه مقتضای هر دو کتاب، خصوصاً الفهرست، یادآوری [[انحرافات اعتقادی]] راویان بوده است<ref>در مقدمه کتاب الفهرست مینویسد: {{عربی|"فإذا ذكرت كل واحد من المصنفين و أصحاب الأصول فلا بد أن أشير إلي ما قيل فيه من التعديل و التجريح، و هل يعول على روايته أم لا، و أبين عن اعتقاده هل هو موافق للحق أم مخالف له؟ لأن كثيراً من مصنفي أصحابنا و أصحاب الأصول ينتحلون المذاهب الفاسدة و إن كانت كتبهم معتمدة}}؛ ([[الفهرست]] ([[طوسی]])، ص۳ – ۴).</ref>.
| |
| | |
| افزون بر این، قبل از شیخ طوسی کسی به عامی بودن سکونی اشاره نکرده است؛ مثلاً در [[رجال الکشی]] که شیخ طوسی به [[تهذیب]] آن پرداخته، هیچ به عامی بودن سکونی اشارهای نشده است و منشأ عامی شمردن سکونی در رجال [[علامه]] و [[ابن داود]] هم به جهت [[تبعیت]] از شیخ طوسی بوده است.
| |
| | |
| ۲. دلیل دیگر عامی بودن بودن سکونی، اسلوب [[روایات]] وی است که از [[امام صادق]]{{ع}} با تعبیر {{متن حدیث|عن جعفر}} یاد کرده است. در جواب این [[استدلال]] گفته میشود که تتبع در [[اسناد روایات]] سکونی خلاف آن را ثابت میکند؛ زیرا حدود ۴۴۵ مورد نام سکونی در اسناد روایات [[الکافی]] تکرار شده است که حدود ۴۰۰ موردش با تعبیر {{عربی|عن أبي عبدالله{{ع}}"}} است، بنابراین در مواردی که از آن حضرت با تعبیر {{متن حدیث|عن جعفر}} یاد کرده، به جهت [[تقیه]] بوده است.
| |
| | |
| ۳. [[اسناد]] [[روایت]] به [[امام علی]]{{ع}} و [[پیامبر]]{{صل}} از سوی [[امام صادق]]{{ع}} در [[روایات]] [[سکونی]]. تتبع در [[اسناد روایات]] سکونی از امام صادق{{ع}} نشان میدهد که در تمام موارد، مگر بسیار اندک و نادر، امام صادق{{ع}} سخنانش را به پیامبر{{صل}} یا [[حضرت علی]]{{ع}} منتسب میکند و این دلیل، شاید قویترین دلیل بر عامی بودن سکونی باشد، زیر [[دأب]] و [[روش اهل بیت]]{{عم}} در نقل مطالب برای [[راویان]] [[سنی]]، چنین بوده که برای [[حجیت]] و اعتباربخشی سخنان خودشان آن را به حضرت علی{{ع}} یا پیامبر{{صل}} منتسب میساختند.
| |
| | |
| البته ممکن است در روایات سکونی این جهت مورد توجه نبوده است؛ زیرا سکونی [[معتقد به امامت]] آن حضرت بوده و برای سخنان ایشان حجیت استقلالی [[باور]] داشته، بلکه یا به جهت شدت تقیه بوده که سکونی به آن [[مبتلا]] بوده؛ یا برای تقویت و [[تأیید]] مضامین [[روایات امام صادق]]{{ع}} و [[ترویج]] آن در میان [[اهل]] [[عامه]] بوده است که این احتمال دوم، قویتر است.
| |
| | |
| به سخن دیگر، سکونی با استفاده از موقعیت خود به دنبال ترویج و گسترش [[سخنان امام صادق]]{{ع}} در میان [[سنیها]] بوده است و انتساب آنها به حضرت علی{{ع}} و پیامبر{{صل}} از سوی امام صادق{{ع}}، بهترین [[شیوه]] برای رسیدن به این [[هدف]] است.
| |
| | |
| مؤید این استظهار، این است که امام صادق{{ع}}از سکونی [[تقیه]] نمیکرده و [[حقایق]] را بازگو میکرده است..<ref>[[عبدالله جوادی آملی|جوادی آملی، عبدالله]]، [[رجال تفسیری ج۴ (کتاب)|رجال تفسیری]]، ج۴، ص ۵۷-۶۱.</ref>
| |
| | |
| ==محتوای روایات سکونی==
| |
| محتوای بعضی روایات سکونی نشان میدهد که وی امامی بوده است؛ نمونهها:
| |
| | |
| '''روایت یکم:''' [[کلینی]] چنین نقل کرده است:
| |
| | |
| {{متن حدیث|عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّوْفَلِيِّ عَنِ السَّكُونِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ{{ع}} قَالَ: سُئِلَ كَيْفَ أَصْنَعُ إِذَا خَرَجْتُ مَعَ الْجَنَازَةِ أَمْشِي أَمَامَهَا أَوْ خَلْفَهَا أَوْ عَنْ يَمِينِهَا أَوْ عَنْ شِمَالِهَا فَقَالَ إِنْ كَانَ مُخَالِفاً فَلَا تَمْشِ أَمَامَهُ فَإِنَّ مَلَائِكَةَ الْعَذَابِ يَسْتَقْبِلُونَهُ بِأَلْوَانِ الْعَذَابِ}}<ref>الکافی، ج۳، ص۱۷۰، ح۷.</ref>.
| |
| | |
| مراد از مخالف {{متن حدیث|إِنْ كَانَ مُخَالِفاً}} در [[روایت]]، [[اهل سنت]] هستند؛ اگر [[سکونی]] عامی بود، [[امام]]{{ع}} با این [[صراحت]] با او سخن نمیگفت.
| |
| | |
| '''روایت دوم:''' [[کلینی]] چنین نقل کرده است:
| |
| | |
| {{متن حدیث|عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ جُمْهُورٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ فَضَالَةَ بْنِ أَيُّوبَ عَنِ السَّكُونِيِّ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَى أَبِي عَبْدِ اللَّهِ{{ع}} وَ أَنَا مَغْمُومٌ مَكْرُوبٌ فَقَالَ لِي يَا سَكُونِيُّ مِمَّا غَمُّكَ قُلْتُ وُلِدَتْ لِي ابْنَةٌ فَقَالَ يَا سَكُونِيُّ عَلَى الْأَرْضِ ثِقْلُهَا وَ عَلَى اللَّهِ رِزْقُهَا تَعِيشُ فِي غَيْرِ أَجَلِكَ وَ تَأْكُلُ مِنْ غَيْرِ رِزْقِكَ فَسَرَّى وَ اللَّهِ عَنِّي فَقَالَ لِي مَا سَمَّيْتَهَا قُلْتُ فَاطِمَةَ قَالَ آهِ آهِ ثُمَّ وَضَعَ يَدَهُ عَلَى جَبْهَتِهِ فَقَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ{{صل}} حَقُّ الْوَلَدِ عَلَى وَالِدِهِ إِذَا كَانَ ذَكَراً أَنْ يَسْتَفْرِهَ أُمَّهُ وَ يَسْتَحْسِنَ اسْمَهُ وَ يُعَلِّمَهُ كِتَابَ اللَّهِ وَ يُطَهِّرَهُ وَ يُعَلِّمَهُ السِّبَاحَةَ وَ إِذَا كَانَتْ أُنْثَى أَنْ يَسْتَفْرِهَ أُمَّهَا وَ يَسْتَحْسِنَ اسْمَهَا وَ يُعَلِّمَهَا سُورَةَ النُّورِ وَ لَا يُعَلِّمَهَا سُورَةَ يُوسُفَ وَ لَا يُنْزِلَهَا الْغُرَفَ وَ يُعَجِّلَ سَرَاحَهَا إِلَى بَيْتِ زَوْجِهَا أَمَّا إِذَا سَمَّيْتَهَا فَاطِمَةَ فَلَا تَسُبَّهَا وَ لَا تَلْعَنْهَا وَ لَا تَضْرِبْهَا}}<ref>الکافی، ج۶، ص۴۸ - ۴۹، ح۶.</ref>.
| |
| | |
| در این روایت، امام{{ع}} بعد از شنیدن نام [[مبارک]] حضرت [[فاطمه]]{{س}} [[آه]] میکشد و بر پیشانی دست میگذارد و به سکونی توصیه میکند که به [[احترام]] نام مبارک فاطمه، دخترش را مورد ضرب و شتم و [[لعن]] و [[ناسزا]] قرار ندهد و از این طریق میخواهد یادآور [[ظلمها]] و بیحرمتیهایی بشود که [[غاصبان حقوق اهل بیت]]{{عم}} در [[حق]] آن حضرت مرتکب شدند؛ اگر سکونی [[سنی]] بود، امام{{ع}} با شنیدن [[نام حضرت فاطمه]]{{س}} اینگونه واکنش نشان نمیداد که خلاف [[تقیه]] است.
| |
| | |
| '''روایت سوم:''' {{متن حدیث|... عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أَبِي مُسْلِمٍ السَّكُونِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ الصَّادِقِ{{ع}}: أَنَّ رَجُلًا قَالَ لَهُ يَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ إِنَّ قَوْماً مِنْ عُلَمَاءِ الْعَامَّةِ يَرْوُونَ أَنَّ النَّبِيَّ{{صل}} قَالَ إِنَّ اللَّهَ يُبْغِضُ اللَّحَّامِينَ وَ يَمْقُتُ أَهْلَ بَيْتِ الَّذِي يُؤْكَلُ فِيهِ كُلَّ يَوْمٍ اللَّحْمُ فَقَالَ غَلِطُوا غَلَطاً بَيِّناً إِنَّمَا قَالَ رَسُولُ اللَّهِ{{صل}} إِنَّ اللَّهَ يُبْغِضُ أَهْلَ بَيْتٍ يَأْكُلُونَ فِي بُيُوتِهِمْ لُحُومَ النَّاسِ أَيْ يَغْتَابُونَهُمْ مَا لَهُمْ لَا يَرْحَمُهُمُ اللَّهُ عَمَدُوا إِلَى الْحَلَالِ فَحَرَّمُوهُ بِكَثْرَةِ رِوَايَاتِهِمْ}}<ref>طب الأئمه، ص۱۳۹.</ref>.
| |
| | |
| تعبیر {{متن حدیث|غَلِطُوا غَلَطاً بَيِّناً}} درباره علمای [[عامه]] از طرف [[امام صادق]]{{ع}} با عامی بودن [[سکونی]] سازگاری ندارد.
| |
| | |
| '''[[روایت]] چهارم:''' {{متن حدیث|عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أَبِي زِيَادٍ عَنْ بُرْدِ بْنِ أَبِي بَشَّارٍ عَنْ مَكْحُولٍ عَنْ بِشْرِ بْنِ عَطِيَّةَ. قَالَ: لَعَنَ رَسُولُ اللَّهِ{{صل}} ثَلَاثَةً فَقَالَ: أَلَا لَعْنَةُ اللَّهِ وَ الْمَلَائِكَةِ أَجْمَعِينَ عَلَى مَنِ انْتَقَصَنِي مِنْ حَقِّي شَيْئاً، وَ عَلَى مَنْ آذَى عِتْرَتِي وَ أَهْلَ بَيْتِي، وَ عَلَى مَنِ اسْتَخَفَّ بِوَلَايَتِي، وَ وَلَايَةُ عَلِيٍّ مِنْ وَلَايَتِي}}<ref>المسترشد، ص۶۱۹، ح۲۸۶.</ref>.
| |
| | |
| '''روایت پنجم:''' {{متن حدیث|مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ وَ عَبْدِ اللَّهِ ابْنَيْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ أَبِيهِمَا عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِيرَةِ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أَبِي زِيَادٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ{{ع}} قَالَ: أَسْلَمَ أَبُو طَالِبٍ بِحِسَابِ الْجُمَّلِ وَ عَقَدَ بِيَدِهِ ثَلَاثاً وَ سِتِّينَ}}<ref>الکافی، ج۱، ص۴۴۹، ح۳۳.</ref>.
| |
| | |
| شارحان [[الکافی]] و بزرگان دیگری که به این روایت پرداختند، وجوه مختلفی را برای [[کلام]] امام صادق{{ع}} ذکر کردند<ref>ر.ک: شرح الکافی (ملاصالح مازندرانی)، ج۷، ص۱۸۹؛ بحارالأنوار، ج۳۵، ص۷۹ - ۸۰؛ مرآة العقول، ج۵، ص۲۵۷ - ۳۶۳؛ روضة المتقین، ج۱۲، ص۲۱۹؛ الخرائج و الجرائح، ج۳، ص۱۰۷۵؛ معانی الأخبار، ص۲۷۸؛ کمال الدین، ص۵۲۰؛ حاشیه بر اصول الکافی (سید بدرالدین حسینی)، ص۲۶۲.</ref> و [[علامه مجلسی]] نوشته است: {{عربی|"وهو من معضلات الأخبار وقد تحير في حله العلماء الأخبار}}<ref>مرآة العقول، ج۵، ص۲۵۸.</ref>.
| |
| | |
| سکونی از امام صادق{{ع}} نقل کرده که آن حضرت فرمود کسی که در وضوء (از حدود آن) [[تعدی]] و [[زیادهروی]] کند، مثل کسی است که وضوء را ناقص بگیرد.<ref>[[عبدالله جوادی آملی|جوادی آملی، عبدالله]]، [[رجال تفسیری ج۴ (کتاب)|رجال تفسیری]]، ج۴، ص 61-۶۴.</ref>
| |
| | |
| ==جایگاه [[حدیثی]] [[راوی]]==
| |
| در [[کتابهای رجالی]] متقدم [[شیعه]]، مانند [[رجال البرقی]]، [[الرجال ابن الغضائری]]، [[رجال الکشی]]، [[رجال النجاشی]]، [[رجال الطوسی]] و [[الفهرست شیخ طوسی]] به [[جرح]] یا تعدیل [[اسماعیل بن ابی زیاد سکونی]] تصریح نشده است؛ ولی [[شیخ صدوق]] بعد از نقل روایتی از سکونی نوشته است: {{عربی|"ولا أفتى بما ينفرد السكوني بروايته}}<ref>من لا یحضره الفقیه، ج۴، ص۳۴۴، ح۵۷۴۵. یادآوری میشود فتوا ندادن شیخ صدوق بر طبق روایت سکونی به جهت عدم وثاقتش نیست، بلکه به جهت عامی بودنش است.</ref> و [[علامه حلی]] نام وی را در قسم دوم کتاب [[رجال]] خودش که به [[راویان ضعیف]] اختصاص دارد، عنوان کرده و نوشته است: {{عربی|"كان عامياً}}.
| |
| | |
| [[ابن داود]] دو بار از اسماعیل بن أبی زیاد یاد کرده است؛ یک بار در جزء اول کتابش که به ممدوحان و مهملان اختصاص دارد<ref>الرجال (ابن داود)، ص۵۵ و ص۳۹۰.</ref>، یاد کرده و نوشته است: {{عربی|"له كتاب؛ مهمل"}}<ref>الرجال (ابن داود)، ص۵۵.</ref> و بار دیگر در جزء دوم کتابش که به مذمومان و [[ضعفا]] اختصاص دارد، نوشته است: {{عربی|"كان عامياً}}<ref>الرجال (ابن داود)، ص۴۲۶، ش۵۳.</ref> که از آن استفاده میشود علت [[تضعیف]] [[سکونی]] و قرار گرفتنش در قسم دوم کتاب، عامی بودن اوست.
| |
| | |
| بزرگان دیگری مانند محقق<ref>المعتبر، ص۶۷.</ref>، [[ابوعلی حائری]]<ref>منتهی المقال، ج۲، ص۴۲ - ۴۵.</ref>، [[محقق داماد]]<ref>الرواشح السماویه، ص۵۶، الراشحة التاسعة [إسماعیل بن أبی زیاد السکونی].</ref>، [[مامقانی]]<ref>تنقیح المقال، ج۹، ص۳۹۱، ش۲۱۸۸.</ref>، [[تستری]]<ref>قاموس الرجال، ج۲، ش۷۷۵، ص۲۱.</ref> و [[آیتالله خویی]]<ref>معجم رجال الحدیث، ج۴، ص۲۳: {{عربی|و قد عد الرجل ممن هو متحرج فی روایته، و موثوق به فی أمانته، و إن کان مخطئاً فی أصل الاعتقاد، و علیه کانت روایاته حجة}}.</ref> [[وثاقت]] سکونی را [[تأیید]] کردند<ref>یکی از محققان با توجه به اختلافات موجود درباره سکونی چنین نوشته است: {{عربی|و علی الجملة یکون موثقاً خاصاً بتوثیق المحقق الحلی، و معتبراً عند شیخ الطائفة الطوسی، و ثقة عند صاحب التنقیح (یعنی تنقیح المقال مامقانی)، و موثوقاً عند سید المعجم}} (یعنی معجم رجال الحدیث آیتالله خویی)؛ (الفوائد الرجالیه (حسینی صدر)، ص۲۶۷).</ref>؛ ولی نویسنده الحاوی وی را در قسم ضعفاء عنوان کرده و صاحب [[تکملة الرجال]] نوشته است که مشهور [[اصحاب]] ما وی را تضعیف کردند؛ مانند [[فاضل]] آبی، [[شیخ بهایی]]، [[فاضل مقداد]] و شیخ [[علی کرکی]]<ref>تکملة الرجال، ج۱، ص۲۷۶.</ref>.
| |
| | |
| '''یادآوری:''' دلیل تضعیف سکونی عامی بودن وی و [[توثیق]] [[سکونی]] به جهت [[اعتماد]] [[فقها]] به روایاتش و عمل به آن است که [[شیخ طوسی]] در عدة الأصول اشاره کرده است<ref>شیخ طوسی در عدة الأصول: {{عربی|و لأجل ما قلنا عملت الطائفة بما رواه حفص بن غیاث، و غیاث بن کلوب و نوح بن دراج و السکونی و غیرهم من العامة عن أئمتنا{{عم}} فیما لم ینکروه و لم یکن عندهم خلاف}}. (عدة الأصول، ج۱، ص۳۷۹ – ۳۸۰).</ref>؛ لکن بعد از تقویت امامی بودن سکونی - چنان که مختار ماست- تردیدی در وثاقتش نیست و امور ذیل آن را [[تأیید]] میکنند:
| |
| #[[روایت]] اجلاء [[شیعه]]، به ویژه [[اصحاب اجماع]]، از [[اسماعیل بن ابی زیاد]] از جمله [[عبدالله ابن المغیرة]]<ref>من لا یحضره الفقیه، ج۴، ص۱۸۳، ح۵۴۱۸؛ تهذیب الأحکام، ج۱، ص۴۴۵، ح۸۴.</ref>، [[فضالة بن ایوب]]<ref>الکافی، ج۲، ص۴۶۸، ح۱؛ تهذیب الأحکام، ج۱، ص۱۸۷، ح۱۳.</ref>، [[عبدالله بن بکیر]]<ref>تهذیب الأحکام، ج۱، ص۱۸۵، ح۸.</ref> و [[جمیل بن دراج]]<ref>الکافی، ج۳، ص۵۵۷، ح۱.</ref>.
| |
| #اعتماد [[فقهای امامیه]] به [[روایات]] سکونی<ref>چنان که شیخ طوسی در عدة الأصول تصریح کرده است: {{عربی|عملت الطائفة بما رواه... والسکونی...}}؛ (عدة الأصول، ج۱، ص۱۴۹ - ۱۵۰).</ref> که کاشف از [[وثاقت]] وی است.
| |
| #[[سخن]] [[ابن ادریس]] که سکونی صاحب کتابی بوده است که از اصول شمرده میشود و شیخ طوسی نقل آن را به گروهی از جمله فرزندش ابو علی [[اجازه]] داده است<ref>السرائر، ج۳، ص۲۸۹: {{عربی|و له کتاب یعد فی الأصول، و هو عندی بخطی کتبته من خط ابن أشناس البزاز و قد قرئ علی شیخنا أبی جعفر، و علیه خطه اجازة و سماعا لولده أبی علی، و لجماعة رجال غیره}}.</ref>.
| |
| # قرار گرفتن نام سکونی در [[اسناد روایات]] [[تفسیر]] [[علی بن ابراهیم قمی]] و [[کامل الزیارات]] [[جعفر بن محمد بن قولویه]]<ref>ر.ک: کامل الزیارات، ص۹۸، ح۱؛ تفسیر القمی، ج۱، ص۹۴، ۱۴۹، ۱۷۰ و....</ref>.<ref>[[عبدالله جوادی آملی|جوادی آملی، عبدالله]]، [[رجال تفسیری ج۴ (کتاب)|رجال تفسیری]]، ج۴، ص ۶۴-۶۶.</ref>
| |
| | |
| ==جایگاه [[راوی]] در [[اهل سنت]]==
| |
| [[رجالیان اهل سنت]]، به [[تضعیف]] اسماعیل بن ابی زیاد پرداختهاند.
| |
| | |
| [[ذهبی]]: {{عربی|"إسماعيل بن زياد السكوني قاضي الموصل عن ابن جريج وغيره كذاب"}}<ref>المغنی فی الضعفاء، ج۱، ص۱۲۳، ش۶۶۰.</ref>؛ {{عربی|"إسماعيل بن زياد... قال ابن معين: كذاب متروك يضع. وقال ابن حبان: إسماعيل بن زياد دجال، لا يحل ذكره في الكتب إلا على سبيل القدح فيه"}}<ref>تاریخ الإسلام، ج۱۱، ص۳۸، ش۴.</ref>.
| |
| | |
| [[ابن حجر]]: {{عربی|"قال الخطيب... سألت الدار قطنى عن إسماعيل بن أبي زياد فقال: هو السكوني متروك يضع الحديث"}}<ref>تهذیب التهذیب، ج۱، ص۲۶۳.</ref>؛ {{عربی|"إسماعيل بن أبي زياد الشقري سكن خراسان، قال يحيى: كذاب و قال أبو حاتم: مجهول... و قال الأزدي في الشقري: كذاب خبيث، و قرأت بخط ابن أبي طی إسماعيل بن أبي زياد السكوني يعرف بالشقري أحد رجال الشيعة و ثقات الرواة، ذكره الطوسي و له كتاب النوادر"}}<ref>لسان المیزان، ج۱، ص۴۰۷، ش۱۲۸۰.</ref>.
| |
| | |
| برخی از [[اشتباهات]] [[اهل سنت]]:
| |
| #[[ذهبی]] در [[میزان الاعتدال]] و ذیل [[ترجمه]] [[اسماعیل بن زیاد السکونی]] آورده است: {{عربی|"و قال ابن حبان: إسماعيل بن زياد شيخ دجال لا يحل ذكره في الكتب إلا على سبيل القدح فيه"}}<ref>میزان الاعتدال، ج۱، ص۲۳۰، ش۸۸۱.</ref>، در حالی که مقصود [[ابن حبان]] از [[اسماعیل بن ابی زیاد]]، [[سکونی]] نیست، بلکه یکی از شیوخ [[بخاری]] است، چنان که ابن حجر نیز به آن اشاره کرده و نوشته است: {{عربی|"إسماعيل هذا بلخي من شيوخ البخاري خارج... مات سنة ۲۴۷... و هذا دون طبقة قاضي الموصل"}}.
| |
| #[[ابن حجر]] نوشته است: {{عربی|"إسماعيل بن أبي زياد الشقري سكن خراسان،... و قرأت بخط ابن أبي طي إسماعيل بن أبي زياد السكوني يعرف بالشقري أحد رجال الشيعة و ثقات الرواة، ذكره الطوسي و له كتاب النوادر ثم ذكر إسماعيل بن أبي زياد السلمي قال الطوسي كوفي ثقة من رجال الشيعة روى عنه عبدالله بن المغيرة}}<ref>لسان المیزان، ج۱، ص۴۰۷، ش۱۲۸۰.</ref>.
| |
| | |
| این در حالی است که «سکونی»، معروف به «الشعیری» است؛ نه «الشقری» و ثانیاً آنکه ساکن [[خراسان]] بوده است، [[اسماعیل بن زیاد بلخی]] بوده است، چنان که گذشت.<ref>[[عبدالله جوادی آملی|جوادی آملی، عبدالله]]، [[رجال تفسیری ج۴ (کتاب)|رجال تفسیری]]، ج۴، ص 66-۶۸.</ref>
| |
| | |
| ==اسماعیل بن زیاد==
| |
| اسماعیل بن زیاد،در سند یک [[روایت]] [[تفسیر کنز الدقائق]] و به گزارش از [[الاستبصار فیما اختلف من الاخبار]] یاد شده است:
| |
| | |
| {{متن حدیث|عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أَبِي زِيَادٍ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِيهِ أَنَّ عَلِيّاً{{ع}} قَالَ: لَيْسَ بَيْنَ خَمْسِ نِسَاءٍ وَ بَيْنَ أَزْوَاجِهِنَّ مُلَاعَنَةٌ الْيَهُودِيَّةُ تَكُونُ تَحْتَ الْمُسْلِمِ فَيَقْذِفُهَا وَ النَّصْرَانِيَّةُ وَ الْأَمَةُ تَكُونُ تَحْتَ الْحُرِّ فَيَقْذِفُهَا وَ الْحُرَّةُ تَكُونُ تَحْتَ الْعَبْدِ فَيَقْذِفُهَا وَ الْمَجْلُودُ فِي الْفِرْيَةِ لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَقُولُ {{متن قرآن|وَلَا تَقْبَلُوا لَهُمْ شَهَادَةً أَبَدًا}}<ref>«و به کسانی که به زنان پاکدامن تهمت (زنا) میزنند سپس چهار گواه نمیآورند هشتاد تازیانه بزنید و دیگر هرگز گواهی آنان را نپذیرید و آنانند که نافرمانند» سوره نور، آیه ۴.</ref>}}<ref>تفسیر کنز الدقائق، ج۹، ص۲۵۰ به گزارش از الاستبصار، ج۳، ص۳۷۵، ح۱۰.</ref>.<ref>[[عبدالله جوادی آملی|جوادی آملی، عبدالله]]، [[رجال تفسیری ج۴ (کتاب)|رجال تفسیری]]، ج۴، ص 130.</ref>
| |
| | |
| ==شرح حال [[راوی]]==
| |
| عنوان یادشده، مصحّف اسماعیل بن ابی زیاد است؛ زیرا در منبع اصلی یعنی [[الاستبصار]]<ref> الاستبصار، ج۳، ص۳۷۵، ح۱۰.</ref> و در [[تهذیب الاحکام]]<ref>تهذیب الأحکام، ج۸، ص۱۹۷، ح۵۲.</ref> به همین صورت ثبت شده است.
| |
| | |
| مراد از اسماعیل بن ابی زیاد، [[سکونی]] است، از این رو در [[الوافی]]<ref>الوافی، ج۲۲، ص۹۷۶، ح۲۲۵۹۳.</ref> و [[وسائل الشیعة]]<ref>وسائل الشیعه، ج۲۲، ص۴۳۱، ح۲۸۹۶۱.</ref> روایت را با تعبیر {{عربی|"عن السكوني"}} نقل کرده است.<ref>[[عبدالله جوادی آملی|جوادی آملی، عبدالله]]، [[رجال تفسیری ج۴ (کتاب)|رجال تفسیری]]، ج۴، ص 130-131.</ref>
| |
| | |
| ==اسماعیل بن زیاد کوفی==
| |
| [[اسماعیل بن زیاد الکوفی]]، تنها در یک سند [[تفسیر کنز الدقائق]] ذکر شده است:
| |
| {{متن حدیث|وفي تفسير علي بن إبراهيم: عن سماعة، عن إسماعيل بن زياد الكوفي عن جعفر بن محمد، عن أبيه{{عم}}، [عن علي{{ع}}] قَالَ: لَيْسَ فِي الْقُرْآنَ {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا}} إِلَّا وَ فِي التَّوْرَاةِ يَا أَيُّهَا الْمَسَاكِينُ}}<ref>تفسیر کنز الدقائق، ج۴، ص۲۲ - ۲۳.</ref>.<ref>[[عبدالله جوادی آملی|جوادی آملی، عبدالله]]، [[رجال تفسیری ج۴ (کتاب)|رجال تفسیری]]، ج۴، ص 132.</ref>
| |
| | |
| ==شرح حال [[راوی]]==
| |
| [[روایت]] مذکور در [[تفسیر القمی]] ذکر نشده، بلکه در [[تفسیر العیاشی]] نقل شده است<ref> تفسیر العیاشی، ج۱، ص۲۸۹، ش۴.</ref> و عنوان اسماعیل بن زیاد نیز مصحّف [[اسماعیل بن ابی زیاد]] است، چنان که در منبع اصلی یعنی تفسیر العیاشی<ref>تفسیر العیاشی، ج۱، ص۲۸۹، ش۴.</ref>، و در [[البرهان فی تفسیر القرآن]]<ref>البرهان فی تفسیر القرآن، ج۲، ص۲۱۵، ح۲۸۷۰.</ref> ثبت شده است.<ref>[[عبدالله جوادی آملی|جوادی آملی، عبدالله]]، [[رجال تفسیری ج۴ (کتاب)|رجال تفسیری]]، ج۴، ص 132.</ref>
| |
| | |
| ==اسماعیل بن مسلم ==
| |
| [[اسماعیل بن مسلم]]، در سند چهار [[روایت]] [[تفسیر کنز الدقائق]] ذکر شده است؛ برای نمونه:
| |
| | |
| {{متن حدیث|حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ قَالَ حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ عِمْرَانَ قَالَ حَدَّثَنِي الْحُسَيْنُ بْنُ يَزِيدَ<ref>مصحف الحسین بن یزید و مراد، حسین بن یزید نوفلی است که از سکونی روایت میکند.</ref> عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ جَاءَ رَجُلٌ إِلَى أَبِي عَبْدِ اللَّهِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ{{ع}} وَ أَنَا عِنْدَهُ فَقَالَ يَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ{{صل}} {{متن قرآن|إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ}}<ref>به راستی خداوند به دادگری و نیکی کردن و ادای (حقّ) خویشاوند، فرمان میدهد سوره نحل، آیه ۹۰.</ref> وَ قَوْلُهُ: {{متن قرآن|أَمَرَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ}}<ref>شما به جای او جز نامهایی را نمیپرستید که خود و پدرانتان آنها را نامیدهاید و خداوند بر آنها هیچ حجّتی نفرستاده است، داوری جز از آن خداوند نیست، فرمان داده است که جز وی را نپرستید؛ این، دین پا برجاست اما بیشتر مردم نمیدانند سوره یوسف، آیه ۴۰.</ref> فَقَالَ نَعَمْ لَيْسَ لِلَّهِ فِي عِبَادِهِ أَمْرٌ إِلَّا الْعَدْلُ وَ الْإِحْسَانُ. فَالدُّعَاءُ مِنَ اللَّهِ عَامٌّ وَ الْهُدَى خَاصٌّ- مِثْلُ قَوْلِهِ: {{متن قرآن|وَاللَّهُ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ}}<ref>و خداوند هر که را بخواهد به راه راست رهنمایی میکند سوره بقره، آیه ۲۱۳.</ref> وَ لَمْ يَقُلْ وَ يَهْدِي جَمِيعَ مَنْ دَعَا إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ}}<ref>تفسیر کنز الدقائق، ج۶، ص۲۶۰ به نقل از تفسیر القمی، ج۱، ص۳۸۸.</ref>.<ref>[[عبدالله جوادی آملی|جوادی آملی، عبدالله]]، [[رجال تفسیری ج۴ (کتاب)|رجال تفسیری]]، ج۴، ص 253.</ref>
| |
| | |
| ==شرح حال [[راوی]]==
| |
| مراد از عنوان یاد شده به قرینه راوی و [[اسناد]] مشابه<ref>ر.ک: الکافی، ج۴، ص۲۶۸، ح۵ و....</ref> [[اسماعیل بن ابی زیاد السکونی]] است و اسم «ابو زیاد» هم «مسلم» است<ref>ر.ک: رجال الطوسی، ص۱۶۰، ش۱۷۸۸؛ الفهرست (طوسی)، ص۳۳، ش۳۸.</ref>.<ref>[[عبدالله جوادی آملی|جوادی آملی، عبدالله]]، [[رجال تفسیری ج۴ (کتاب)|رجال تفسیری]]، ج۴، ص 254.</ref>
| |
| | |
| == منابع ==
| |
| {{منابع}}
| |
| # [[پرونده: IM009728.jpg|22px]] [[عبدالله جوادی آملی|جوادی آملی، عبدالله]]، [[رجال تفسیری ج۴ (کتاب)|'''رجال تفسیری ج۴''']]
| |
| {{پایان منابع}}
| |
| | |
| == پانویس ==
| |
| {{پانویس}}
| |
| | |
| [[رده:اسماعیل بن ابیزیاد سکونی]]
| |
| [[رده:رجال تفسیری]]
| |
