امیرالحاج: تفاوت میان نسخهها
←منابع
بدون خلاصۀ ویرایش |
(←منابع) برچسب: پیوندهای ابهامزدایی |
||
| خط ۳: | خط ۳: | ||
== مقدمه == | == مقدمه == | ||
«امیرالحاج» مقامی است که [[ریاست]] [[حاجیان]] را ایام [[حج]] بر عهده دارد. نخستین بار، در [[سال نهم هجری]]، [[ابوبکر]] -[[خلیفۀ اول]]- به این [[لقب]] ملقب گردید<ref>مبسوط در ترمینولوژی حقوق، ج۱، ص۶۵۰.</ref>. بعدها هنگامی که [[خلفا]] خود این امر را عهدهدار نمیشدند، آن را به یکی از امرای خود میدادند<ref>لغتنامه دهخدا، ج۳، ص۳۳۹۶.</ref>. [[وظیفه]] امیرالحاج، [[رهبری]] [[حجاج]] و محافظت آنان در اثنای [[سفر]] [[سیاسی]] و [[عبادی]] [[حج]] بوده است. امروزه، در [[کشورهای اسلامی]]، امیرالحاج به عنوان نماینده رسمی رؤسا و [[رهبران]] [[دولتها]]، عهدهدار این امر میباشد<ref>[[اباصلت فروتن|فروتن، اباصلت]]، [[علی اصغر مرادی|مرادی، علی اصغر]]، [[واژهنامه فقه سیاسی (کتاب)|واژهنامه فقه سیاسی]]، ص ۵۱.</ref>. | «امیرالحاج» مقامی است که [[ریاست]] [[حاجیان]] را ایام [[حج]] بر عهده دارد. نخستین بار، در [[سال نهم هجری]]، [[ابوبکر]] -[[خلیفۀ اول]]- به این [[لقب]] ملقب گردید<ref>مبسوط در ترمینولوژی حقوق، ج۱، ص۶۵۰.</ref>. بعدها هنگامی که [[خلفا]] خود این امر را عهدهدار نمیشدند، آن را به یکی از امرای خود میدادند<ref>لغتنامه دهخدا، ج۳، ص۳۳۹۶.</ref>. [[وظیفه]] امیرالحاج، [[رهبری]] [[حجاج]] و محافظت آنان در اثنای [[سفر]] [[سیاسی]] و [[عبادی]] [[حج]] بوده است. امروزه، در [[کشورهای اسلامی]]، امیرالحاج به عنوان نماینده رسمی رؤسا و [[رهبران]] [[دولتها]]، عهدهدار این امر میباشد<ref>[[اباصلت فروتن|فروتن، اباصلت]]، [[علی اصغر مرادی|مرادی، علی اصغر]]، [[واژهنامه فقه سیاسی (کتاب)|واژهنامه فقه سیاسی]]، ص ۵۱.</ref>. | ||
==امیر الحاج== | |||
«امارت [[حج]]» از منصبهایی است که [[ارتباط مستقیم]] با [[حکومت اسلامی]] دارد. [[نصب]] امیرالحاج از [[شؤون]] [[حکومت]] و از [[اختیارات]] و [[وظایف حاکم اسلامی]] است که کسی نمیتواند بدون [[اذن]] [[حاکم]]، این [[منصب]] [[دینی]] و [[اجتماعی]] را برعهده بگیرد. از [[زمان]] [[صدر اسلام]] که [[پیامبر اکرم]]{{صل}} [[مراسم حج]] را با [[شکوه]] خاصی انجام میداد، [[حاکمان]] [[جامعه]]، اعم از [[عادل]] و [[فاسق]]، با تاسی به [[سیره پیامبر]]{{صل}}، یا خود در [[موسم حج]]، امارت حج را بر عهده داشتند یا فردی را به عنوان [[نماینده]] خود و امیر الحاج [[منصوب]] میکردند؛ زیرا عزیمت حجاج به [[مکه مکرمه]] و انجام [[مناسک حج]] با توجه به اهداف و شؤون مختلف آن به عنوان [[عبادت]] [[معنوی]] اجتماعی [[سیاسی]]، بدون [[امیر]] و [[سرپرست]] به سامان نمیرسد. | |||
[[مسعودی]] [[مورخ]] معروف فهرستی طولانی از کسانی را که از [[زمان حیات پیامبر]]{{صل}} تا [[سال ۳۵۰ هجری]]، امارت حج را بر عهده داشتند، ثبت کرده است. [[پیامبر خدا]]{{صل}} پس از [[فتح مکه]] در [[سال هشتم هجری]] «[[عتاب بن اسیدابی العیص بن امیه]]» را عامل و [[کارگزار]] خویش در [[مکه]] قرار داد و برحسب نقل مسعودی مراسم حج در آن سال به [[سرپرستی]] او انجام شد، از این رو او را اولین امیرالحاج در [[تاریخ اسلام]] شمرده است. البته برخی هم معتقدند که در این سال، حجاج امیری نداشته و خود مراسم حج را به جا آوردند<ref>مروج الذهب، مسعودی، ج۴، ص۳۹۵.</ref>. | |||
ولی به نظر میرسد اولین کسی که مستقلاً به عنوان امیرالحاج از سوی [[پیامبر]]{{صل}} عازم [[سفر حج]] شد و سرپرستی و امارت حجاج و نیز [[ابلاغ پیام]] [[برائت از مشرکان]] را بر عهده گرفت، [[علی بن ابیطالب]]{{ع}} بود. در [[سال دهم هجری]] نیز [[رسول خدا]] خود عازم سفر حج شد و با انجام [[حجة الوداع]]، همه [[احکام]] و مناسک حج را به [[مسلمانان]] آموخت و طبعاً حضرت خود امیرالحاج بود. | |||
پس از رسول خدا{{صل}} و در زمان [[خلفا]] معمولاً حج به امارت و [[سرپرستی]] [[خلفا]] برگزار میشد و گاهی هم افرادی را به جای خود [[مأموریت]] میدادند. مثلاً در [[سال ۱۱ هجری]] [[عمر بن خطاب]]، در [[سال ۱۲ هجری]] [[ابوبکر]] و در [[سال ۱۳ هجری]] [[عبدالرحمان بن عوف]]، امارت [[حج]] را بر عهده داشتند. در [[زمان]] [[خلافت]] [[خلیفه دوم]] و سوم نیز خود خلفا در [[موسم حج]] حضور داشتند. بنابر نقل [[مسعودی]]، در [[سال ۳۶ هجری]]، [[عبدالله بن عباس]] - که قاعدتاً باید از جانب امیرالمؤمنین علی{{ع}} مأموریت امارت حج را بر عهده گرفته باشد - و در [[سال ۳۷ هجری]] باز هم عبدالله بن عباس از سوی حضرت [[مأمور]] شد. [[طبری]] نیز در این دو سال [[نماینده]] [[حضرت علی]]{{ع}} را عبدالله بن عباس معرفی کرده است. ولی سال ۳۹ را از قول [[واقدی]] سالی شمرده که عبدالله بن عباس نماینده علی{{ع}} - با مأمور [[معاویه]] [[اختلاف]] پیدا کردند<ref>تاریخ طبری، ج۳، ص۵۷۱.</ref>. | |||
در [[سال ۴۰ هجری]] که میان [[امام حسن مجتبی]]{{ع}} و معاویه اختلاف و [[نزاع]] بود، «[[مغیرة بن شعبه]]» امارت حج را بر عهده گرفت. از این سال تا پایان [[سلطنت]] [[امویها]]، معمولاً امارت حج بر عهده اعوان و [[انصار]] معاویه و افرادی از [[دودمان]] [[بنی امیه]] بود. میتوان از [[عتبة بن ابیسفیان]]، [[مروان بن حکم]]، [[یزید بن معاویه]]، [[سعید بن عاص]]، [[ولید بن عتبه]]، و [[عثمان بن محمد بن ابیسفیان]] به عنوان امرای حج در این مقطع از [[تاریخ اسلام]] نام برد. پس از حادثه جانگداز [[کربلا]] که «[[عبدالله بن زبیر]]» دست به [[شورش]] زد و [[شهر مکه]] را در [[اختیار]] گرفت، تا سالیان درازی امارت حج را خود بر عهده داشت. | |||
در [[سال ۷۲ هجری]] که [[حجاج بن یوسف ثقفی]] بر [[کوفه]] مسلط شد، [[امیر الحاج]] بود و به نقل مسعودی پس از وقوف در [[منا]] و بازگشت به [[مکه]]، [[طواف]] [[خانه خدا]] را به جا نیاورد. در سال ۷۳ نیز امارت حج بر عهده او بود و در همین سال [[عبدالله بن زبیر]] را به [[قتل]] رساند. پس از این دوره، نام افرادی چون [[عبدالملک بن مروان]]، [[سلیمان بن عبدالملک بن مروان]]، [[ابان بن عثمان بن عفان]]، [[ولید بن عبدالملک]]، [[عمر بن عبدالعزیز بن مروان]]، [[ابوبکر محمد بن عمرو بن حزم]]، [[هشام بن عبدالملک]]، [[ابراهیم بن هاشم المخزومی]]، [[سلیمان بن هشام بن عبدالملک]]، [[ولیدبن یزید بن عبدالملک]]، [[خالد بن عبدالملک بن حارث]]، [[محمد بن عبدالملک بن مروان]] و افراد دیگری از این قبیل جلب نظر میکند<ref>مروج الذهب، مسعودی ج۴، ص۳۹۸.</ref>. | |||
هیچ یک از [[خلفای اموی]] و [[عباسی]]، امارت [[حج]] را همچون سایر [[مسئولیتهای اجتماعی]] و [[سیاسی]]، به افرادی که خارج از تیره و [[قبیله]] و یا اعوان و [[انصار]] خود بودند، واگذار نکردند. بنا به نقل [[مسعودی]] در [[سال ۲۰۲ هجری]]، [[ابراهیم بن موسی بن جعفر]] برای اولین بار به عنوان فردی از [[دودمان]] [[ابی طالب]]، امارت حج را بر عهده گرفت. آن هم نه اینکه از ناحیه [[خلیفه]] وقت [[نصب]] شده باشد، بلکه به واسطه [[شورشی]] که [[سازماندهی]] کرده بود، در [[موسم حج]] امارت حج را در [[اختیار]] گرفت<ref>مروج الذهب، مسعودی، ج۴، ص۴۰۱.</ref>. او در [[زمان]] [[خلافت مأمون عباسی]]، مدتی از جانب [[محمد بن محمد بن زید بن علی]] که [[قیام]] کرده بود، امارت [[یمن]] را بر عهده داشت. | |||
با [[حاکمیت]] خلفای اموی و عباسی، [[ائمه اطهار]]{{عم}} که [[شایستگی ولایت]] بر [[امت]] را داشتند، به لحاظ عدم [[بسط ید]] در امر [[عزل و نصب]] [[امیر الحاج]] نیز مانند سایر [[شؤون]] [[حکومتی]] دخالت نداشتند. انزوای آنان در [[جامعه]] به خصوص در بعضی از مقاطع [[تاریخ]] و عدم دخالت در امور [[حکومت]]، باز هم [[حکام]] و [[خلفا]] را [[راضی]] نمیکرد. خلفا از این که [[ائمه]] به لحاظ [[شخصیت]] والای [[علمی]] و [[معنوی]] مورد توجه [[مردم]] بوده و محبتشان در [[قلوب]] مردم جای دارد، [[اندوهگین]] و نگران بودند. جریان حضور هشام بن عبدالملک در [[سفر حج]] معروف است. هنگامی که او پس از [[طواف]]، آهنگ استلام [[حجر الاسود]] را نمود، با آنکه پسر [[عبدالملک]] [[حاکم]] و [[خلیفه]] بود، به خاطر ازدحام [[جمعیت]] از این که بتواند خود را به حجر الاسود برساند، [[ناامید]] شد؛ لذا با اطرافیانش به کنار [[مسجد]] آمده، در گوشهای به [[انتظار]] [[فرصت]] مناسبی برای استلام [[حجرالاسود]] نشست. در همین اثنا [[امام سجاد]]{{ع}} که قصد استلام حجر الاسود را نموده بود، مورد توجه [[مردم]] قرار گرفت و راه را برای ایشان باز کردند. حضرت تا کنار حجرالاسود جلو رفت و آن را لمس نمود، هشام که دقایقی پس از ناکامی خود [[تحمل]] [[مشاهده]] چنین صحنهای را نداشت، از روی تجاهل گفت: این فرد کیست که مردم برای او راه گشودند؟ اطرافیان نیز برای خوشایند او اظهار بیاطلاعی کردند، ولی در همین [[حال]] [[فرزدق]] با آنکه [[شاعر]] دربار محسوب میشد، نتوانست این [[بیاعتنایی]] و تجاهل را نادیده بگیرد و در قصیده غرّایی در [[فضیلت]] امام سجاد{{ع}} به معرفی آن حضرت پرداخت. | |||
{{عربی|يَا سَائِلِي أَيْنَ حَلَّ الْجُودُ وَ الْكَرَمُ عِنْدِي بَيَانٌ إِذَا طُلَّابُهُ قَدِمُوا | |||
هَذَا الَّذِي تَعْرِفُ الْبَطْحَاءُ وَطْأَتَهُ وَ الْبَيْتُ يَعْرِفُهُ وَ الْحِلُّ وَ الْحَرَمُ | |||
هَذَا ابْنُ خَيْرِ عِبَادِ اللَّهِ كُلِّهِمُ هَذَا التَّقِيُّ النَّقِيُّ الطَّاهِرُ الْعَلَمُ | |||
هَذَا ابْنُ فَاطِمَةَ إِنْ كُنْتَ جَاهِلَهُ بِجَدِّهِ أَنْبِيَاءُ اللَّهِ قَدْ خُتِمُوا}}<ref>مناقب ابن شهر آشوب، ج۴، ص۱۶۹ و ۱۷۲.</ref> | |||
در [[سال ۱۴۰ هجری]] نیز [[امام صادق]]{{ع}} که در [[موسم حج]] حضور داشت، هنگام عزیمت از [[عرفات]] به مشعر، مرکبش دچار مشکل شد و حضرت از مرکب فرود آمد. [[اسماعیل بن علی بن عبدالله بن عباس]] که امیرالحاج بود، و قدری جلوتر [[حرکت]] میکرد، متوجه حضرت شد، به انتظار ایستاد. امام صادق{{ع}} سرش را بلند کرده، فرمود: | |||
{{متن حدیث|إِنَّ الْإِمَامَ إِذَا دَفَعَ لَمْ يَكُنْ لَهُ أَنْ يَقِفَ إِلَّا بِالْمُزْدَلِفَةِ}}<ref>وسائل الشیعه، شیخ حر عاملی، ج۱۱، ص۳۹۹.</ref> «[[امیر الحاج]] وقتی حرکت آغاز کرد، نباید تا [[مزدلفه]] توقف نماید» | |||
اما او به [[احترام]] حضرت ایستاد تا ایشان سوار بر مرکب شده و حرکت کردند. | |||
«[[امام]]» در [[روایات]] [[حج]]، «امیرالحاج» است و [[فقها]] و [[محدثان]] بر این مطلب تصریح کردهاند. [[علامه]] [[محمدتقی مجلسی]] میگوید: «غالباً در کتاب [[حج]] که [[امام]] گویند، مراد از آن امیرالحاج است». [[صاحب جواهر]] نیز میگوید: {{عربی|المراد بالامام امير الحاج كما صرح به غير واحد}}<ref>جواهر الکلام، نجفی ج۱۹، ص۷.</ref> همچنین [[صاحب حدائق]] میگوید: {{عربی|و المراد بالامام هنا هو من يجعله الخليفة واليا على الموسم لا الامام حقيقة و ان كان منتحلا}}<ref>حدائق الناظرة، بحرانی ج۱۶، ص۳۵۴.</ref>. | |||
در عین [[حال]]، [[پیشوایان معصوم]] به همراه [[مردم]] در [[سفر حج]] حضور داشتند و [[اعمال]] و [[مناسک حج]] را بجا میآوردند و مخالفتی از سوی آنان در رابطه با امرای حج نقل نشده است؛ چراکه اساس و پایه [[مشروعیت خلفا]] مورد اشکال است و امیرالحاج تنها [[نماینده]] [[خلیفه]] در [[موسم حج]] است. بلکه در پارهای از موارد [[تأیید]] نسبی آنان به معنای آنکه حجاج [[بیت الله الحرام]] در امر حج به هر حال امیری دارند و باید برای [[نظم در امور]] تابع او باشند، استفاده میشود. | |||
در اعصار بعدی نیز اهتمام [[خلفا]] به [[نصب]] [[امیر الحاج]] در [[تاریخ]] ثبت شده است. نصب امیر الحاج علاوه بر جهات گوناگونی که در موسم حج و در [[مکه]] دارد، در گذشته برای [[حفاظت]] و [[مراقبت]] از کاروانهای حج در بین راه بوده است. با توجه به [[دشواری]] سفرها در گذشته و خطرات فراوانی که [[جان]] و [[مال]] مسافران را [[تهدید]] میکرد، وجود فردی به عنوان امیرالحاج را لازم دانستند؛ به طوری که در [[زمان]] [[خلافت عثمانی]] سالیان درازی افرادی را به این [[مسؤولیت]] میگماشتند و او به همراه هزاران سرباز همراه کاروانیان [[حرکت]] میکرد و در بین راه [[وظیفه حفاظت]] و مراقبت از جان و مال مسافران از دستبرد سارقان و [[راهزنان]] و گاهی تعدّی قبایلِ بین راه را به عهده داشت. گاهی [[قبایل]] بین راه به علل و انگیزههای مختلف از کاروانیان حج، مطالبه مال میکردند و در صورت ممانعت آنان، متعرض مسافران حج میشدند. | |||
به لحاظ مسؤولیت سنگینی که امیرالحاج در جهت [[سلامت]] کاروانها در رفت و برگشت برعهده داشت، همه ساله در بین [[صاحب منصبان]] [[عثمانی]]، [[اختلافات]] زیادی برای آنکه چه کسی صلاحیت [[تصدی]] این [[منصب]] را دارد، درمیگرفت. | |||
عدم [[بسط ید]] [[فقهای شیعه]] سبب گردیده است که مباحث [[حکومت]] کمتر مورد توجه و [[عنایت]] [[فقها]] قرار گیرد، حتی در سدههای اخیر از مباحثی مهم؛ چون [[امر به معروف و نهی از منکر]] نیز صرف نظر شده بود، چنان که [[احکام]] مربوط به «امیرالحاج» نیز در [[مناسک]] به چشم نمیخورد. هر چند این احکام غالباً استحبابی است، اما در شمار [[آداب]] [[حج]] نیز بیان نمیشود. | |||
[[امام خمینی]] [[احیاگر]] [[اسلام ناب محمدی]]{{صل}} در [[قرن]] حاضر در پرتو [[انقلاب اسلامی]] و [[نظام جمهوری اسلامی]] و به صحنه آمدن فقهای شیعه، بسیاری از مباحث مهجور [[دین]] را [[احیا]] کرد؛ از جمله این موارد و مباحث [[ارزشمند]] و سرنوشتساز، «بُعد [[سیاسی]] [[اجتماعی]] حج» است. آن [[بزرگوار]] این [[عبادت]] اجتماعی سیاسی را از غربتی که بدان دچار بود، [[نجات]] داد و چهره آن را از تحریفاتی که [[آلوده]] بود، [[پاک]] کرد و خواستار احیای [[حج ابراهیمی]] [[محمدی]] شد. | |||
او با [[نصب]] [[سرپرست حجاج]] [[بیت الله الحرام]] و تبیین [[وظایف]] وی، در جهت [[سرپرستی]] حجاج و احیای ابعاد مختلف حج، عرصههای جدیدی را در [[جهان اسلام]] گشود. هر چند [[ولایتی]] را که [[شیعه]] برای [[فقیه جامع الشرایط]] قائل است بر همه [[مسلمانان]] نافذ است، اما به مقدار بسط یدی که حضرت [[امام]] داشت و یا [[جانشین]] [[صالح]] او دارد، به انجام امور و از آن جمله نصب [[سرپرست]] برای حجاج [[ایرانی]] مبادرت میورزد. | |||
حضرت امام در سال ۵۸ طی حکمی دو تن از [[روحانیان]] انقلابی را به سرپرستی حجاج بیت الله الحرام [[منصوب]] کرد. | |||
در [[حکم امام]] به ایشان آمده است: «چون ایام برگزاری یکی از [[فرایض]] بزرگ [[اسلامی]] با محتوای عظیم [[انسانی]]، [[روحانی]]، سیاسی، اجتماعی، یعنی [[فریضه]] حج بیت الله الحرام نزدیک است و لازم است در آستانه برقراری [[جمهوری اسلامی]] با [[انقلاب]] شکوهمند [[ملت]] [[شریف]] [[ایران]]، این [[فریضه]] مقدسه از آثار [[طاغوت]] پاکسازی و به [[اسلام راستین]] برگردد، به این جهت شما را به عنوان [[سرپرست حجاج]] [[بیت الله الحرام]] تعیین نموده که با [[مشورت]] با [[مقامات]] صالحه هیأتی از [[افراد صالح]] و [[متعهد]] و با [[ایمان]] [[انتخاب]] و با [[همکاری]] آنان کلیّه امور مربوط به [[حج]] را تحت [[نظارت]] قرار دهید که ان شاءالله تعالی در [[حکومت]] جمهوری اسلامی این فریضه مقدسه با محتوای [[معنوی]] خود تحقق یابد<ref>صحیفه نور امام خمینی ج۹، ص۱۷۶.</ref>. | |||
از مجموع [[احکام]] حضرت [[امام]] در [[نصب]] [[نمایندگان]] خویش برای [[سرپرستی]] حجاج بیت الله الحرام در [[موسم حج]]<ref>حج در کلام و پیام امام خمینی، ص۱۱۷، فصل ۱۷.</ref>، نکاتی چند استفاده میشود که حائز اهمیت است: | |||
#پاکسازی فریضه حج از آثار طاغوت. | |||
#احیای ابعاد [[سیاسی]] [[اجتماعی]] حج. | |||
# [[دعوت]] [[مسلمانان]] به [[وحدت]] و [[مقابله با استکبار]] [[جهانی]]. | |||
# [[برنامهریزی]] و [[سازماندهی]] حجاج بیت الله الحرام در جهت اعلام [[برائت از مشرکان]] در [[سرزمین وحی]]. | |||
همچنین در پیامهایشان به حجاج بیت الله الحرام، وظایفی در ارتباط با سرپرست حجاج برای آنان بر میشمارند. | |||
# [[پیروی]] از برنامههایی که از سوی [[نماینده]] [[رهبری]] و سرپرست حجاج اعلام میشود. | |||
# [[حفظ نظم]] و [[آرامش]] و [[هماهنگی]] کامل بین کاروانها و وحدت رویه. [[تأیید]] امیرالحاج از سوی علمای حاضر در موسم حج. | |||
# همکاری و هماهنگی دستگاههای مربوطه با سرپرست حجاج در جهت سازماندهی امر حج. | |||
از وظایفی که حضرت امام برای سرپرست حجاج و نیز حجاج در رابطه با [[سرپرست]] حج بیان کردهاند، برمیآید که آن [[بزرگوار]] در [[اندیشه]] [[پاک]] شدن [[مراسم عبادی]] سیاسی حج از [[انحرافات]]، نقصها و کمبودها بود<ref>فصلنامه میقات حج، ش۳۰، ص۷۵.</ref>.<ref>[[مجتبی تونهای|تونهای، مجتبی]]، [[محمدنامه (کتاب)|محمدنامه]]، ص ۱۴۰.</ref> | |||
== منابع == | == منابع == | ||
{{منابع}} | {{منابع}} | ||
# [[پرونده:11677.jpg|22px]] [[اباصلت فروتن|فروتن، اباصلت]]، [[علی اصغر مرادی|مرادی، علی اصغر]]، [[واژهنامه فقه سیاسی (کتاب)|'''واژهنامه فقه سیاسی''']] | # [[پرونده:11677.jpg|22px]] [[اباصلت فروتن|فروتن، اباصلت]]، [[علی اصغر مرادی|مرادی، علی اصغر]]، [[واژهنامه فقه سیاسی (کتاب)|'''واژهنامه فقه سیاسی''']] | ||
# [[پرونده:IM010703.jpg|22px]] [[مجتبی تونهای|تونهای، مجتبی]]، [[محمدنامه (کتاب)|'''محمدنامه''']] | |||
{{پایان منابع}} | {{پایان منابع}} | ||