عوامل فقر: تفاوت میان نسخه‌ها

در [[اسلام]] و مکاتب مادی خاستگاه‌ها و ریشه‌های گوناگونی برای عوامل [[فقر]] برشمرده‌اند که در این مقام به نمونه‌هایی از آنها در هر یک از مکاتب مذکور اشاره می‌شود و بعضی از نمونه‌های آن بحث و بررسی می‌شود.

== عوامل فقر در اسلام ==

===بیکاری===

بیکاریِ برخاسته از احوال، [[اندیشه‌ها]] و ایده‌های شخص بیکار، از عمده عوامل درونی فقر است که خاستگاه آن اموری همچون [[تنبلی]]، انحراف فکری، زهدگزینی و امثال آن است؛ چنان‌که بیکاری برخاسته از سوء مدیریت‌ها و سیاست‌های خصمانه یا استعمارگرانه از مهم‌ترین عوامل برونی فقر است.

 

مشترک‌بودن این عامل فقر و اثرگذاری بسیار آن در ابتلای به تهیدستی و بحث آن در دو مورد از عوامل درونی و برونی ایجاب می‌کند در این مقام به گونه درونی آن اشاره‌هایی کنیم و به ذکر روایاتی حاکی از ترغیب [[معصومان]] به کار و تلاش و هشدار بر تنبلی و ترک کار بسنده کنیم که از آن جمله است: در روایتی معروف از [[پیامبر خدا]]{{صل}} و [[امام صادق]]{{ع}}، آنان [[مردم]] را به کار و تلاش ترغیب و [[تشویق]] کرده و فرموده‌اند: «کسی که به منظور تهیه و تأمین هزینه‌های زندگیِ [[اهل]] و عیال خود کار و تلاش کند، همچون [[مجاهد در راه خدا]] است»<ref>{{متن حدیث|الْكَادُّ عَلَى عِيَالِهِ كَالْمُجَاهِدِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ}} (محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۵، ص۸۸؛ شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، ج۳، ص۱۶۸).</ref>.

 

[[امیر مؤمنان]]{{ع}} نیز فرموده است: «هر [[انسانی]] که [[رنج]] و زحمت کار را تحمل نکند، چه بخواهد و چه نخواهد، روزی به رنج فقر و فلاکت گرفتار خواهد گردید»<ref>{{متن حدیث|مَنْ لَمْ يَصْبِرْ عَلَى كَدِّهِ صَبَرَ عَلَى الْإِفْلَاسِ}} (آمدی، تصنیف غرر الحکم، ص۳۵۵).</ref>.<ref>[[محمد حسین علی اکبری|علی اکبری، محمد حسین]]، [[سیره معصومان در فقرزدایی (کتاب)|سیره معصومان در فقرزدایی]]، ص ۵۱.</ref>

بر اساس بعضی [[روایات]]، تنبلی و کسالت از عوامل دیگر تهیدستی است؛ چنان‌که در روایتی از [[امیر مؤمنان علی]]{{ع}} نداری و [[تنگدستی]] محصول و نتیجه تنبلی [[انسان]] معرفی شده است و [[مردم]] را از آن برحذر داشته است: «هنگام جفت‌گیری اشیاء عجز و تنبلی با هم جفت شدند و از آن دو، [[فقر]] و تهیدستی متولد گردید»<ref>{{متن حدیث|إِنَّ الْأَشْيَاءَ لَمَّا ازْدَوَجَتْ ازْدَوَجَ الْكَسَلُ وَ الْعَجْزُ فَنُتِجَ مِنْهُمَا الْفَقْرُ}} (محمدباقر مجلسی، بحار الانوار، ج۷۸، ص۵۹).</ref>. همچنین در روایتی از [[امام صادق]]{{ع}}، آن حضرت سرانجام تنبلی را احتیاج و سربار دیگران‌شدن دانسته است: «در تأمین معاش خود تنبل نباش که سرانجام، بارِ دوش غیر خودت خواهی شد»<ref>{{متن حدیث|لَا تَكْسَلْ عَنْ مَعِيشَتِكَ فَتَكُونَ كَلًّا عَلَى غَيْرِكَ}} (محمد بن حسن حر عاملی، وسایل الشیعه، ج۱۲، ص۳۷).</ref>.

این خصلت نکوهیده افزون بر اینکه عامل فقر و نیاز شخص تنبل به دیگران در [[دنیا]] است، سبب [[محرومیت]] وی در [[عالم آخرت]] نیز می‌گردد؛ چنان‌که امام صادق{{ع}} در روایتی دیگر فرموده است: «از تنبلی و بی‌حوصلگی بر حذر باش که این دو [صفت] تو را از دست‌یافتن بر نصیبت در دنیا و [[آخرت]] باز خواهد داشت»<ref>{{متن حدیث|إِيَّاكَ وَ الْكَسَلَ وَ الضَّجَرَ فَإِنَّهُمَا يَمْنَعَانِكَ مِنْ حَظِّكَ مِنَ الدُّنْيَا وَ الْآخِرَةِ}} (محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۵، ص۸۵).</ref>.<ref>[[محمد حسین علی اکبری|علی اکبری، محمد حسین]]، [[سیره معصومان در فقرزدایی (کتاب)|سیره معصومان در فقرزدایی]]، ص ۵۲.</ref>

===درخواست مال از دیگران===

# [[روایت]] ابن‌ابی‌عمیر از [[امام صادق]]{{ع}} دایر بر اینکه مال‌خواهی از دیگران عامل فقر زودرس است: «در طلب مال از دیگران پرهیز کنید که مایه ذلت شما در دنیاست و شما را به فقری زودهنگام [[مبتلا]] می‌کند.»..<ref>{{متن حدیث|إِيَّاكُمْ وَ سُؤَالَ النَّاسِ فَإِنَّهُ ذُلٌّ فِي الدُّنْيَا وَ فَقْرٌ تُعَجِّلُونَهُ وَ حِسَابٌ طَوِيلٌ يَوْمَ الْقِيَامَةِ}} (محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۴، ص۲۰).</ref>.

 

از دیگر اموری که به اقتضای بعضی از [[روایات]] از جمله عوامل [[فقر]] است [[کسب درآمد]] از موقعیت و جایگاه اجتماعی حضرات [[معصومان]]{{عم}} است. بر اساس [[روایت]] [[ابونعمان]] از [[امام باقر]]{{ع}} آن حضرت خطاب به وی چنین فرموده است: «[[دروغ‌ها]] را به ما نسبت نده که [[آیین]] [[رسول خدا]] از دست می‌رود و به [[احترام]] ما از [[مردم]] [[تأمین معیشت]] نکن که [[خدا]] بر [[مال]] و [[ثروت]] تو چیزی جز فقر و نداری نخواهد افزود»<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۲، ص۳۳۸؛ شیخ مفید، الامالی، ص۱۸۲؛ محدث نوری، مستدرک الوسائل، ج۹، ص۹۳؛ محمدباقر مجلسی، بحار الانوار، ج۷۸، ص۱۸۴.</ref>.<ref>[[محمد حسین علی اکبری|علی اکبری، محمد حسین]]، [[سیره معصومان در فقرزدایی (کتاب)|سیره معصومان در فقرزدایی]]، ص ۵۴.</ref>

===عدم مدیریت دخل و خرج===

 

تجربه‌های [[تاریخی]] نیز همواره چنین سرانجامی را برای ناهمگونی دخل‌وخرج زندگی [[اثبات]] کرده است. تجربه‌ها نشان می‌دهد برخی مردم با وجود تلاش بسیار برای کسب درآمدهای لازم و حتی هنگفت، از جمله [[فقیران]] همیشه [[تاریخ]] هستند و بر ابتلای به تهیدستی و [[نیازمندی]] آنان به دیگران، دلیلی جز عدم تناسب بین دخل و خرجشان نیست<ref>[[محمد حسین علی اکبری|علی اکبری، محمد حسین]]، [[سیره معصومان در فقرزدایی (کتاب)|سیره معصومان در فقرزدایی]]، ص ۵۵.</ref>.

همچنین در [[روایت]] دیگری از آن امام همام، [[اسراف]] در مصرف اموال از موجبات [[فقر]] است. آن حضرت فرموده است: «[[زیاده‌روی]] در [[مصرف]]، [[ثروت]] فراوان را نابود می‌کند»<ref>{{متن حدیث|الْإِسْرَافُ يُفْنِي الْكَثِيرَ}} (آمدی، غرر الحکم، ص۳۵۹).</ref> و حتی صاحب [[مال]] و ثروت فراوان را به فقر و [[تنگدستی]] [[مبتلا]] می‌کند.

 

تبذیر در لغت به معنای تضییع است<ref>حسین بن محمد راغب اصفهانی، مفردات الفاظ القرآن، ص۱۱۳-۱۱۴.</ref> و شامل هرگونه تضییعی می‌شود؛ اما در این مقام مراد ما محدود به تضییع در [[اموال]] است که [[قرآن]] آن را منع و نکوهش کرده است<ref>طبرسی، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ج۶، ص۶۳۴؛ ناصر مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج۱۲، ص۸۵-۸۸.</ref>. [[خدا]] فرموده است: «هرگز اسراف و تبذیر مکن که تبذیرکنندگان [[برادران]] شیاطین‌اند و [[شیطان]] در برابر پروردگارش بسیار ناسپاس بود»<ref>{{متن قرآن|وَلَا تُبَذِّرْ تَبْذِيرًا * إِنَّ الْمُبَذِّرِينَ كَانُوا إِخْوَانَ الشَّيَاطِينِ وَكَانَ الشَّيْطَانُ لِرَبِّهِ كَفُورًا}} «و هیچ‌گونه فراخ‌رفتاری مورز * که فراخ رفتاران یاران شیطانند و شیطان به پروردگارش ناسپاس است» سوره اسراء، آیه ۲۶-۲۷.</ref>.

 

این رذیله اخلاقی که خود نوعی از فقر معنوی است و در بیانی از [[امیر مؤمنان]]{{ع}} یکی از دو گونه [[فقر]] خوانده شده<ref>{{متن حدیث|الْبُخْلُ أَحَدُ الْفَقْرَيْنِ}} (آمدی، غرر الحکم، ص۲۹۳).</ref>، آفت [[بی‌نیازی]]<ref>{{متن حدیث|آفَةُ الْغِنَى الْبُخْلُ}} (آمدی، غرر الحکم، ص۳۷۰).</ref> و موجب بقای فقر است؛ زیرا بخل مانع [[انفاق مال]] بر دیگران است؛ هزینه‌کردن برای بهره‌مندی [[نیازمندان]]، شکوفایی [[اقتصاد]] است؛ چنان‌که در [[روایت]] دیگری آن [[امام]] بزرگوار فرموده است: «بخل آفت اقتصاد [[مردم]] است»<ref>{{متن حدیث|آفَةُ الِاقْتِصَادِ الْبُخْلُ}} (آمدی، غرر الحکم، ص۲۹۲).</ref>.<ref>[[محمد حسین علی اکبری|علی اکبری، محمد حسین]]، [[سیره معصومان در فقرزدایی (کتاب)|سیره معصومان در فقرزدایی]]، ص ۵۷.</ref>

ربا از دیگر عوامل درونی فقر است. مردی از [[امام صادق]]{{ع}} از [[آیه]] {{متن قرآن|يَمْحَقُ اللَّهُ الرِّبَا}} «خدا ربا را نابود می‌کند»<ref>{{متن قرآن|يَمْحَقُ اللَّهُ الرِّبَا وَيُرْبِي الصَّدَقَاتِ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ كُلَّ كَفَّارٍ أَثِيمٍ}} «خداوند ربا را کاستی می‌دهد و صدقات را افزایش می‌بخشد و خداوند هیچ ناسپاس بزهکاری را دوست نمی‌دارد» سوره بقره، آیه ۲۷۶.</ref>، پرسید و گفت چگونه است که می‌بینم کسی را ربا می‌خورد و مالش افزون می‌گردد؟ امام در پاسخ وی فرمود: «چه چیزی نابودکننده‌تر از یک درهم ربا است که حتی [[دین]] و [[ایمان]] را از بین می‌برد؟ اگر از آن [[توبه]] کند، مالش هم از دست رفته و [[فقیر]] شده است»<ref>شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، ج۳، ص۲۷۹؛ شیخ طوسی، تهذیب الاحکام، ج۷، ص۱۵؛ در سند دوم (طوسی) راویِ از امام صادق{{ع}} را زراره ذکر کرده است.</ref>. پس ربا فقر مادی و [[معنوی]] را به همراه دارد؛ زیرا [[ربا]] سرمایه [[دین]] و [[ایمان]] از کف می‌برد و با [[توبه]] از آنکه مستلزم پس‌دادن [[اموال]] اضافه‌گرفته از [[مردم]] است، شخص [[تهیدست]] و [[فقیر]] می‌گردد. بنابراین ربا موجب [[فقر]] [[انسان]] می‌شود بر خلاف تصور برخی که ربا را راهکاری برای افزایش [[ثروت]] یا [[برکت]] آن دانسته‌اند؛ چنان‌که [[قرآن]] هم این [[اندیشه]] را غیرصحیح و [[باطل]] خوانده است: {{متن قرآن|وَمَا آتَيْتُمْ مِنْ رِبًا لِيَرْبُوَ فِي أَمْوَالِ النَّاسِ فَلَا يَرْبُو عِنْدَ اللَّهِ وَمَا آتَيْتُمْ مِنْ زَكَاةٍ تُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الْمُضْعِفُونَ}}<ref>«و هر آنچه ربا بدهید تا (بهره شما را) در دارایی‌های مردم بیفزاید نزد خدا نمی‌افزاید و آنچه زکات بدهید که خشنودی خداوند را بخواهید؛ چنین کسان دو چندان (پاداش) دارند» سوره روم، آیه ۳۹.</ref>.<ref>[[محمد حسین علی اکبری|علی اکبری، محمد حسین]]، [[سیره معصومان در فقرزدایی (کتاب)|سیره معصومان در فقرزدایی]]، ص ۵۸.</ref>

در دسته‌ای از [[روایات]] [[معصومان]]{{عم}} [[معصیت خدا]] از اسباب [[محرومیت]] از [[رزق و روزی]] و عوامل درونی تهیدستی است؛ مانند [[روایت]] رسیده از [[پیامبر اسلام]]{{صل}} که فرموده است: «بدون تردید [[بنده]] [[گنهکار]] به دلیل گناهی که مرتکب شده است از رزق و روزی [مقدر خود] [[محروم]] می‌گردد»<ref>{{متن حدیث|وَ قَالَ{{صل}}: إِنَّ الْعَبْدَ يُحْرَمُ الرِّزْقَ لِذَنْبٍ يُصِيبُهُ}} (ابن‌ابی‌جمهور احسائی، عوالی اللآلی، ج۲، ص۱۵۱).</ref>. یا روایتی از [[امام صادق]]{{ع}} که در آن نیز تخلف از [[فرمان خدا]] از جمله موجبات فقر معرفی شده است: «[[سرپیچی]] از فرمان خدا بنده را از رزق و روزی او محروم می‌کند»<ref>{{متن حدیث|عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ{{ع}} قَالَ سَمِعْتُهُ يَقُولُ: إِنَّ الذَّنْبَ يَحْرِمُ الْعَبْدَ الرِّزْقَ}} (محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۲، ص۲۷۱).</ref> و سرانجام او را به فقر و فلاکت [[مبتلا]] می‌سازد. این مدعا منافاتی با عدم ابتلای بسیاری از [[گنهکاران]] و صاحبان [[کفر]] و [[نفاق]] به فقر ندارد؛ چنان‌که [[خداوند متعال]] فرموده است: «[[منافقان]] - اعم از [[زن]] و مرد آنان - [[خدا]] را فراموش کردند، خدا هم آنان را به فراموشی سپرده<ref>{{متن قرآن|الْمُنَافِقُونَ وَالْمُنَافِقَاتُ... نَسُوا اللَّهَ فَنَسِيَهُمْ إِنَّ الْمُنَافِقِينَ هُمُ الْفَاسِقُونَ}} «مردان و زنان منافق... خداوند را فراموش کرده‌اند و خداوند نیز آنان را از یاد برده است، بی‌گمان منافقانند که نافرمانند» سوره توبه، آیه ۶۷؛ {{متن قرآن|وَلَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ نَسُوا اللَّهَ فَأَنْسَاهُمْ أَنْفُسَهُمْ أُولَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ}} «و چون کسانی نباشید که خداوند را فراموش کردند پس (خداوند نیز) آنان را از یاد خودشان برد؛ آنانند که نافرمانند» سوره حشر، آیه ۱۹.</ref> و [[کافران]] را به حال خود واگذارده است». [[خداوند]] به پیامبرش فرموده است: «واگذار آنها را بخورند و بهره گیرند و [[آرزوها]] آنها را [[غافل]] سازد؛ ولی به‌زودی خواهند فهمید»<ref>{{متن قرآن|رُبَمَا يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ كَانُوا مُسْلِمِينَ * ذَرْهُمْ يَأْكُلُوا وَيَتَمَتَّعُوا وَيُلْهِهِمُ الْأَمَلُ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ}} «بسا کافران آرزو کنند که مسلمان می‌بودند * آنان را واگذار تا بخورند و بهره گیرند و آرزو سرگرمشان دارد، زودا که بدانند» سوره حجر، آیه ۲-۳.</ref>.

 

در برخی روایات معتبر رسیده از حضرات [[معصومین]]{{عم}} فقرنمایی نیز از دیگر عوامل درونی فقر است؛ از جمله در روایتی از [[پیامبر اسلام]] آن حضرت [[اهل]] [[ثروت]] را از چنین [[رفتاری]] بر حذر داشته و به آنان فرموده است: «هر کسی که خود را [[تهیدست]] و درمانده معرفی کند [درحالی‌که از [[ثروت]] و [[مالی]] کافی برخوردار است]، [[فقیر]] خواهد شد»<ref>{{متن حدیث|مَنْ تَفَاقَرَ افْتَقَرَ}} (حسن بن شعبه حرانی، تحف العقول، ص۳۵).</ref>.

[[امیر مؤمنان]]{{ع}} نیز همچون [[پیامبر خدا]] [[مردم]] را از چنین [[رفتاری]] بر حذر داشته است: «بیچاره‌نمایی [صاحب ثروت] موجب [[فقر]] است»<ref>{{متن حدیث|إِظْهَارُ التَّبَاؤُسِ يَجْلِبُ الْفَقْرَ}} (آمدی، غرر الحکم، ص۳۶۶).</ref>.<ref>[[محمد حسین علی اکبری|علی اکبری، محمد حسین]]، [[سیره معصومان در فقرزدایی (کتاب)|سیره معصومان در فقرزدایی]]، ص ۶۱.</ref>

۱) '''تحریف در مفهوم [[جبر و تفویض]]''': فرقه‌هایی مانند [[قدریه]] و [[معتزله]] گفتند [[بشر]] کاملاً [[آزاد]] است؛ خودش [[سرنوشت]] خود را تعیین می‌کند و [[خدا]] هیچ دخالتی در آن ندارد؛ زیرا خدا [[مجازات]] [[دنیوی]] گروه‌هایی از اقوام پیشین را بازتاب عمل آنان دانسته و فرموده است: «ما هر یک از آنان را به گناهشان گرفتیم و خدا هرگز به آنها [[ستم]] نکرده است؛ ولی آنها خودشان بر خویشتن ستم می‌کردند»<ref>{{متن قرآن|فَكُلًّا أَخَذْنَا بِذَنْبِهِ... وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيَظْلِمَهُمْ وَلَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ}} «پس، هر یک از آنان را برای گناهش فرو گرفتیم... و خداوند بر آن نبود که بدیشان ستم کند ولی آنان خود به خویش ستم می‌کردند» سوره عنکبوت، آیه ۴۰.</ref>.

 

از پس این [[تفسیر]]، گروهی سوءاستفاده کردند و خود را بر [[غصب]] و غارت اموال و [[حقوق دیگران]] مجاز دانستند و [[مردم]] غارت‌شده هم [[تعدی]] و [[تجاوز]] آنان را به [[مال]] و حقوقشان ثمره [[سوء]] [[رفتار]] خود پنداشتند و برای دفاع از حقوق و [[اموال]] خود انگیزه‌ای نداشتند و خود را ناگزیر از پذیرش و تحمل فقر می‌دیدند<ref>مرتضی مطهری، مجموعه آثار (عدل الهی)، ص۴۱-۴۹.</ref>؛ درحالی‌که این [[آیه]] [[آزادی اراده]] و [[اختیار انسان]] را تثبیت می‌کند و این [[حقیقت]] را روشن می‌کند که تصمیم‌گیری‌ها همه جا از سوی [[انسان]] است<ref>علی بن حسن طبرسی، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ج۸، ص۴۴۵؛ ناصر مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج۱۶، ص۲۷۵.</ref>.

 

فرقه‌های دیگری نیز مانند «جبریّه» - به لحاظ اینکه [[خداوند متعال]] در [[قرآن]] فرموده است: «هیچ مصیبتی در [[زمین]] و وجود شما روی نمی‌دهد مگر اینکه همه آنها قبل از آنکه [[زمین]] را بیافرینیم در [[لوح محفوظ]] ثبت بوده است»<ref>{{متن قرآن|مَا أَصَابَ مِنْ مُصِيبَةٍ فِي الْأَرْضِ وَلَا فِي أَنْفُسِكُمْ إِلَّا فِي كِتَابٍ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَبْرَأَهَا إِنَّ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ}} «هیچ گزندی در زمین و به جان‌هایتان نمی‌رسد مگر پیش از آنکه آن را پدید آوریم، در کتابی (آمده) است؛ این بر خداوند آسان است» سوره حدید، آیه ۲۲.</ref>- گفته‌اند: «همه حوادث [[جهان]] در کتابی از پیش ثبت بوده است و با [[اراده]] [[خدای سبحان]] رخ می‌دهد و [[انسان]] هیچ نقشی در آن ندارد». این [[تفسیر]] از «[[جبر]]» شرایطی را فراهم آورده است که برخی با سوءاستفاده از [[اعتقاد]] به [[ناتوانی]] [[مردم]] از [[تغییر]] [[سرنوشت]] خود به [[غصب]] و غارت اموال و [[حقوق]] آنان ادامه دهند و مردم هم با چنین باوری نه انگیزه‌ای برای کار و تلاش [[احساس]] کنند و نه بر تأمین نیاز و بهبود [[زندگی]] خود اصرار ورزند، حتی بر [[دفاع]] از حقشان دلیلی نیابند و خود را ناگزیر از پذیرش [[فقر]] و [[محرومیت]] ببینند؛ درحالی‌که [[اسلام]] عمل انسان را به [[خدا]] و انسان مستند می‌کند و خدا را [[مدبر]] امور و انسان را تأثیرگذار دانسته است و سرنوشت او را به خودش سپرده است تا راه را با [[اختیار]] برگزیند<ref>ر.ک: مرتضی مطهری، مجموعه آثار (عدل الهی)، ص۴۱-۴۹.</ref>.

۲) '''[[تحریف]] در مفهوم [[توکل]]''': مفهوم دیگری که دچار تحریف شده و تفسیر نادرستی از آن شده است، مفهوم «توکل» است که بدون بیان شرایط و تعیین مقام و مورد آن مردم را بر تلاش‌نکردن و واگذاریِ کار به خدا ترغیب کرده و این [[باور]] را به آنان القا کرده است که اگر سپردن کار به دیگری برای انجام آن بر اساسِ [[مصلحت]] معمول است، ترک عرصه کار و واگذاردن آن به خدایی که «نعم الوکیل» و قادر بر هر کاری است نه‌تنها مقبول است، بلکه [[ممدوح]] و سزاوارتر از سپردن آن به دیگران است<ref>شیخ طوسی، مبسوط، ج۳، ص۲۴۷.</ref>؛ درحالی‌که چنین [[تفسیری]] از مفهوم [[توکل]] صحیح نیست؛ بلکه [[تفسیر]] آن این است که [[انسان]] توان خود را به کار گیرد و فراتر از آن را به [[خدا]] واگذارد و بر او [[امید]] ببندد؛ چنان‌که در [[روایت]] معروفی از [[رسول خدا]] توکل این چنین تفسیر شده است: «آن حضرت از [[مرد]] [[بادیه‌نشینی]] که در [[مسجد مدینه]] بر او وارد شده بود، پرسید: آیا شترت را بسته‌ای؟ عرض کرد: نه یا [[رسول‌الله]]! بر خدا توکل کرده‌ام و [[حفظ]] آن را به او واگذاشته‌ام. پیامبرخدا فرمود: شترت را ببند و در عین حال بر خدا [[توکّل]] کن»<ref>{{متن حدیث|أَ عَقَلْتَ نَاقَتَكَ؟ قَالَ: لَا، قَدْ تَوَكَّلْتُ عَلَى اللَّهِ؛ فَقَالَ: اعْقِلْهَا وَ تَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ}} (محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۵، ص۶۷).</ref>.

 

همچنین آن حضرت پس از نزول [[آیه شریفه]] {{متن قرآن|وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجًا * وَيَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لَا يَحْتَسِبُ وَمَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ}}<ref>«و هر کس از خداوند پروا کند (خداوند) برای او دری می‌گشاید * و به او از جایی که گمان نمی‌برد روزی می‌دهد و هر که بر خدا توکل کند همو وی را بسنده است» سوره طلاق، آیه ۲-۳.</ref> و شنیدن خبر گروهی از [[صحابه]] که کار را ترک کرده و درب [[خانه]] را به روی خود بسته و به [[عبادت]] پرداخته بودند، شخصی را نزد آنان فرستاد و علت را جویا شد. آنان پاسخ دادند: «چون [[خداوند متعال]] روزی ما را تکفل کرده است، ما کار و تلاش را رها کرده‌ایم و به عبادت روی آورده‌ایم. رسول خدا فرمود: هر کس چنین کند، دعایش به [[اجابت]] نمی‌رسد و روزی او تأمین نمی‌شود. بر شما باد به کار»<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۵، ص۸۴.</ref>.

۳) '''[[تحریف]] در مفهوم [[زهد]]''': گروهی به بهانه اینکه زهد به معنای ترک شیء و [[اعراض]] از آن است<ref>احمد بن محمد مقری فیومی، مصباح المنیر، ج۱، ص۳۵۰.</ref> و [[زاهد]] به معنای راغب از شیء و [[راضی]] به قلیل از آن است<ref>حسین بن محمد راغب اصفهانی، المفردات فی الفاظ القرآن، ص۳۸۴.</ref>، [[مردم]] را به [[ترک دنیا]] و کسب [[آخرت]] ترغیب نموده‌اند به آنان چنین القا کرده‌اند که چون امکان دستیابی [[انسان]] به [[خوشبختی]] در دو سرا وجود ندارد، می‌باید برای تأمین [[نیکبختی]] پایدارش نعمت‌های [[دنیا]] را بر خود [[تحریم]] و [[دشواری]] فقر را تحمل کند.

 

چنین القائاتی در اذهان بسیاری از [[مسلمانان]] تأثیر گذارده است و با زندگی‌های فقیرانه‌ای کنار آمده‌اند و حتی پیامد‌های ناگوار آن را پذیرفته‌اند و دنبال علاج آن نرفته‌اند؛ درحالی‌که چنین برداشتی از مفهوم زهد با گفتار و سیره عملی معصومان سازگار نیست؛ زیرا در گفتار آنان گاهی از زهد به [[بی‌رغبتی به دنیا]] تعبیر شده است؛ چنان‌که در روایت [[امام صادق]]{{ع}} زهد ضد [[رغبت]] به دنیا<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۱، ص۲۰.</ref> و گاهی به معنای وابستگی‌نداشتن به دنیا است: «زهدِ در دنیا تضییع [[مال]] و تحریم [[حلال]] نیست، بلکه زهد در دنیا این است که به آنچه نزدت هست، بیش از آنچه نزد خدا است، [[اعتماد]] نداشته باشی»<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۵، ص۷۰-۷۱.</ref> و تکیه نکنی که معنایش همان [[بی‌رغبتی]] و وابستگی‌نداشتن است به آنچه کسب کرده و برای به‌دست‌آوردن آن تحمل [[رنج]] و [[زحمت]] کرده است، نه اینکه رغبت و فعالیتی برای کسب و تحصیل آن نداشته باشد؛ زیرا اگر مفهومش چنین باشد، چیزی نزدش نخواهد بود تا از تکیه‌کردن و [[وابستگی]] به آن [[نهی]] گردد. افزون بر این بر پایۀ [[روایت]] [[سکونی]] از [[امام صادق]]{{ع}}، آن حضرت در پاسخ سؤال وی از چیستی [[زهد]] با صراحت فرمود: «زهد در [[دنیا]] آن است که از [[حرام]] آن اجتناب کنی<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۵، ص۷۰.</ref>، نه اینکه [[حلال]] و [[مباح]] از [[اموال]] و [[نعمت‌ها]] را بر خود حرام کنی». در [[روایات]] دیگری از جمله روایت [[ابوالطفیل]] از [[امیر مؤمنان]]{{ع}} نیز بر این معنا تصریح شده است. آن حضرت فرموده است: «زهد در دنیا کوتاه‌کردن [[آرزوها]]، شکرِ [[نعمت]] و نیز [[چشم‌پوشی]] از هر چیزی است که [[خدا]] آن را حرام کرده است»<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۵، ص۷۱.</ref>. پس زهد [[بی‌رغبتی به دنیا]]، نداشتن [[آرزوی دراز]]، [[قدردانی]] از نعمت‌ها و وابستگی‌نداشتن به آن است، نه تضییع و [[تحریم]] حلالِ از اموال و داده‌های خدا؛ چنان‌که که [[امیر مؤمنان علی]]{{ع}} در بخش یکی از خطبه‌هایش چنین فرموده است: «دنیا چه خوب سرایی است برای کسی که آن را [[خانه]] همیشگی نداند و چه خوب محلی است برای کسی که آن را [[وطن]] خویش نسازد»<ref>نهج البلاغه، ترجمه محمد دشتی، ص۱۳۸، خطبه ۲۲۳.</ref>.

 

پس معنای صبر بر تهیدستی و محرومیت از [[مال]] و [[ثروت]] به معنای سکون و در پی کار نرفتن و تنبلی‌کردن و به [[امید]] [[خدا]] نشستن نیست. معنایش [[سکوت]] در مقابل تضییع [[حقوق مالی]] و واگذاردن آن به خدا و [[روز قیامت]] نیست که به وسیله [[تحریف‌گران]] مفاهیم ارزشی [[اسلام]] [[راهزن]] شده و در بعضی از اذهان ایجاد ذهنیت کرده است، بلکه معنا و مفهوم آن حرکت و مقابله با این دست از عوامل و هر سببی از اسبابِ [[فقر]]، اعم از درونی و برونی آن است<ref>[[محمد حسین علی اکبری|علی اکبری، محمد حسین]]، [[سیره معصومان در فقرزدایی (کتاب)|سیره معصومان در فقرزدایی]]، ص ۶۳-۷۰.</ref>.

پس به استناد آنچه از [[قرآن]] و روایات در سطور پیش‌گفته آمد، اگر شرایط حاکمیت عدالت بر [[جامعه]] فراهم نباشد و در بهره‌مندی از اموال عمومی و منابع و ابزار [[تولید]] و درآمد، گروهی از مردم برگروه‌های دیگر پیشی بگیرد یا [[حکومت]] در توزیع اموال عمومی و استفاده از منابع و ابزار تولید با اتخاذ [[سیاست]] [[تبعیض]]، شرایط بهره‌مندی گروهی از مردم را فراهم کند، فرایند آن جز [[غنا]] و [[رفاه]] همان گروه و [[محرومیت]] و فقر اقشارِ دیگر مردم نخواهد بود و سرانجام آن این می‌شود که در مورخ ۹/۳/۸۵ گزارشگری گزارش کند نیمی از ثروت دنیا در تملّک سیصد ملیاردر بزرگ و نیم دیگر آن در [[اختیار]] بقیه [[مردم]] [[جهان]] (حدود شش ملیارد نفر) است<ref>ناصر مکارم شیرازی، دائره المعارف فقه مقارن، ج۲، ص۱۷۳.</ref>.<ref>[[محمد حسین علی اکبری|علی اکبری، محمد حسین]]، [[سیره معصومان در فقرزدایی (کتاب)|سیره معصومان در فقرزدایی]]، ص ۷۰.</ref>

#'''[[استعمار]]''': این واژه در لغت به معنای [[آبادانی]] و در [[تاریخ]] [[اقتصاد سیاسی]] به مفهوم [[مهاجرت]] گروهی از مردم یک [[کشور]] به سرزمینی دیگر به منظور گسترش [[نفوذ]] خود و سرانجام سوق‌دادن منابع [[اقتصادی]] آن به منظور [[تأمین منافع]] کشور خویش است. استعمار همواره با [[تسلط]] سیاسی نظامی و اقتصادی کشور [[قدرتمند]] بر [[سرزمین]] یا [[قوم]] ضعیف‌تر همراه بوده است؛ ولی مفهوم بالا از قرن‌های پانزدهم و شانزدهم یعنی همزمان با پاگرفتن [[سرمایه‌داری]] ظهور کرد<ref>سیاوش مریدی و علیرضا نوروزی، فرهنگ اقتصادی، ص۴۳.</ref> و با ادامه [[حیات]] [[ظالمانه]] و غارتگرانه خود [[فقر]] عمومی را بر [[حکومت‌ها]] و ملّت‌های [[ضعیف]] [[تحمیل]] کرد؛ به‌گونه‌ای‌که هر ساله گروه عظیمی از مردم در [[آتش]] فقر می‌سوزند و بر اثر [[گرسنگی]] یا [[سوء]] تغذیه [[جان]] می‌دهند و گروه خاصی از آنان با صرف سرمایه‌های کلانی در زندگی‌های مرفهِ همراه با [[اسراف]]، برای رسیدن به [[امیال]] و هوس‌های خویش‌اند و ارائه طرح‌ها، برنامه‌ها و تصویب [[قوانین]] پیشگیری‌کننده از سوی جمعیت‌ها و سازمان‌های مدافع [[حقوق بشر]] کمترین تأثیری ندارد.

#'''[[استثمار]]''': این واژه در لغت به معنای [[بهره‌کشی]]<ref>نجفعلی میرزایی، فرهنگ اصطلاحات معاصر، ص۶۱.</ref> و در [[اقتصاد]] [[مارکسیستی]] تصاحب بخشی از دسترنج یا [[ارزش]] ایجادشده توسط تولیدکننده بدون واسطه است که همزمان با [[پیشرفت]] نیروهای مولّد و قشربندی‌شدن افراد در [[جامعه]] به‌تدریج پدیدار گردید و در دوره‌های مختلف [[تاریخی]] اشکال گوناگونی به خود گرفت<ref>سیاوش مریدی و علیرضا نوروزی، فرهنگ اقتصادی، ص۴۰.</ref>. در عرصه جامعه کارفرمایان از [[کارگران]] بهره‌کشی کردند و از [[ادای حقوق]] بایسته و کامل آنان دریغ ورزیدند و آنان را به پذیرش فقری ناخواسته وا داشتند؛ درحالی‌که این تعامل ظالمانه در [[حقوق اسلامی]] [[تضییع حق]] و [[غصب]] به شمار آمده است و در [[آموزه‌های اسلامی]] از جمله در بعضی [[روایات]] همچون [[حدیثی]] از [[امیر مؤمنان علی]]{{ع}} کارفرمایان بر غصب حقوق کارگران [[لعنت]] شده‌اند: «[[آگاه]] باشید هر کس بر اجیری [[ستم]] کند و [[اجرت]] او را نپردازد، [[لعنت خدا]] بر او باشد»<ref>{{متن حدیث|أَلَا مَنْ ظَلَمَ أَجِيراً أَجْرَهُ فَعَلَيْهِ لَعْنَةُ اللَّهِ}} (نعمان بن محمد تمیمی مغربی، دعائم الاسلام، ج۲، ص۷۴؛ علی بن یونس نباطی بیاضی، الصراط المستقیم، ج۱، ص۲۴۳).</ref>. بر اساس بعضی روایات این تعامل گناهی نابخشودنی است. [[پیامبر خدا]] فرموده است: «[[خداوند]] هر گناهی را در [[روز قیامت]] می‌بخشد جز [[گناه]] کسی که مهریه [[زن]] و مزد کارگری را غصب کرده است»<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۵، ص۳۸۳.</ref>. افزون بر این، چنین [[رفتاری]] در [[حدیثی قدسی]] از موجبات [[دشمنی]] [[خدا]] در [[رستاخیز]] چنین آمده است: «سه گروه از [[مردم]] هستند که روز قیامت [[خصم]] آنان خواهم بود، یکی از آنها کسی است که کارگری را [[استخدام]] کرده است، اما [[حق]] او را به‌طور کامل نپردازد»<ref>ابن‌ابی‌جمهور احسائی، عوالی اللآلی، ج۳، ص۲۵۳؛ علاء الدین علی متقی هندی، کنز العمال، ج۶، ص۳۶.</ref>. این گونه [[رفتار]] در [[عصر جاهلیت]] هم وجود داشت و حتی به محیط [[خانه]] ورود پیدا کرده بود و دسترنج [[زنان]] از تصاحب مردان مصون نمی‌ماند و سنتی برای [[فقیر]] نگهداشتن آنان به شمار آمد؛ ولی [[قرآن]] این رفتار را محکوم کرد و خداوند زنان را همچون مردان، مالک و [[صاحب اختیار]] [[اموال]] خودشان قرار داد<ref>ر.ک: ناصر مکارم شیرازی، دائرة المعارف فقه مقارن، ج۲، ص۱۷۱.</ref> و فرمود: «مردان از آنچه به دست می‌آورند، [[نصیبی]] دارند و زنان را نیز از آنچه کسب می‌کنند، نصیبی است و نباید [[حقوق]] هیچ یک از آنان پایمال گردد»<ref>{{متن قرآن|... لِلرِّجَالِ نَصِيبٌ مِمَّا اكْتَسَبُوا وَلِلنِّسَاءِ نَصِيبٌ مِمَّا اكْتَسَبْنَ...}} «... مردان را از آنچه برای خود به دست می‌آورند بهره‌ای است و زنان را (هم) از آنچه برای خویش به کف می‌آورند بهره‌ای.».. سوره نساء، آیه ۳۲.</ref>. از همین رو است که [[امیر مؤمنان علی]]{{ع}} هم در پاسخ به [[تقاضای کمک]] [[مالی]] یکی از [[پیروان]] خود ([[عبدالله بن زمعه]]) فرمود: «این [[ثروت]] نه [[مال]] من است و نه از آن تو، غنیمتی است برای [[مسلمانان]] که با شمشیرهایشان به دست آورده‌اند. اگر تو هم در [[نبرد]] همراهشان بوده‌ای، سهمی همچون سهم آنان داری؛ وگرنه دست‌چین آنها برای غیردهان آنان نخواهد بود»<ref>نهج البلاغه، ترجمه محمد دشتی، ص۱۴۱، خطبه ۲۳۲.</ref>.

#'''[[سوء]] [[تدبیر]] [[مدیران]]''': از دیگر عوامل تهیدستی، سوء تدبیر مدیران اعم از [[مدیر]] [[خانه]] و [[جامعه]] است که با تعبیرات مختلفی در پاره‌ای از [[روایات]] بر نقش شگرف آن در ابتلای به فقر و [[نابسامانی اقتصادی]] تصریح شده است؛ از جمله در بیانی از [[امیر مؤمنان]]{{ع}} از آن به عامل نابودکننده مال و ثروت تعبیر شده است و به [[میزان]] نقش آن در [[حاکمیت]] فقر بر [[زندگی]] و وضعیت مالی اشاره شده است: «[[حسن تدبیر]] مال اندک را افزایش می‌دهد و سوء تدبیر مال فراوان را نابود می‌کند»<ref>{{متن حدیث|حُسْنُ التَّدْبِيرِ يُنْمِي قَلِيلَ الْمَالِ وَ سُوءُ التَّدْبِيرِ يُفْنِي كَثِيرَهُ}} (آمدی، تصنیف غرر الحکم، ص۳۵۴).</ref>. در گفتار دیگری آن [[بزرگوار]] [[سوء]] [[تدبیر]] [[مدیران]] را در سطوح مختلف [[خانه]]، اداره، کارخانه و [[جامعه]]، کلید [[فقر]] خوانده است و به [[میزان]] تأثیرگذاری آن در [[حاکمیت]] فقر بر محیط‌های مختلف [[مدیریتی]] فردی و [[اجتماعی]] اشاره کرده است: «سوء تدبیر کلید فقر است»<ref>{{متن حدیث|سُوءُ التَّدْبِيرِ مِفْتَاحُ الْفَقْرِ}} (آمدی، تصنیف غرر الحکم، ش۸۰۹۰).</ref>. آن حضرت از سوء [[مدیریت]] به آفت معاش تعبیر نموده است و بر نقش آن در [[معیشت]] [[انسان]] تصریح کرده است: «سوء تدبیر آفت معاش است»<ref>{{متن حدیث|آفَةُ الْمَعَاشِ سُوءُ التَّدْبِيرِ}} (آمدی، تصنیف غرر الحکم، ش۸۰۸۷).</ref>. پس بر اساس این دسته از [[روایات]]، سوء تدبیر آفت [[مال]] و معاش است؛ به‌گونه‌ای‌که ممکن است با [[تدابیر]] نبایستۀ [[حکومتی]]، جامعۀ برخوردار از منابع و [[ثروت]] وافی به ابعاد [[زندگی]] [[تهیدست]] شود و چنان‌که همواره [[مردم]] در گذر [[زمان]] تلخی فقر حاصل از چنین تدابیری را چشیده‌اند، نسل‌های دنیای [[علم]] و [[تمدن]] هم چونان گذشتگان خود بر اثر تدابیری نبایسته گرفتار فقر گردند<ref>[[محمد حسین علی اکبری|علی اکبری، محمد حسین]]، [[سیره معصومان در فقرزدایی (کتاب)|سیره معصومان در فقرزدایی]]، ص ۷۲.</ref>.

در [[مکتب]] [[سرمایه‌داری]] محدودیت منابع و ابزار تولید از جمله عوامل پیدایی فقر شناخته شده است<ref>یوسف قرضاوی، مشکلة الفقر و کیف عالجها الاسلام، ص۹.</ref>. [[پیروان]] آن بر این باورند که محدودیت منابع و ابزار تولید از یک سو و نیازهای نامحدود بشری از سویی، عدم توازن عرضه و تقاضا را ایجاب کرده است و فقر و [[مشکلات]] [[اقتصادی]] [[مردم]] و [[حکومت‌ها]] را از مسائل حل‌نشدنی و تفکیک‌ناپذیر [[زندگی]] آنان قرار داده است؛ ولی این نظریه از منظر [[اسلام]] مردود است؛ زیرا اولاً خالق هستی سرمایه‌های فراوان و ابزار لازم را برای تأمین زندگی [[بشر]] فراهم کرده است<ref>{{متن قرآن|اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَأَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَرَاتِ رِزْقًا لَكُمْ وَسَخَّرَ لَكُمُ الْفُلْكَ لِتَجْرِيَ فِي الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ وَسَخَّرَ لَكُمُ الْأَنْهَارَ * وَسَخَّرَ لَكُمُ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ دَائِبَيْنِ وَسَخَّرَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ}} «خداوند است که آسمان‌ها و زمین را آفرید و از آسمان آبی فرو فرستاد که با آن از میوه‌ها برای شما روزی بر آورد و کشتی را برای شما رام کرد تا به فرمان او در دریا روان گردد و رودها را برای شما رام گردانید * و خورشید و ماه را که همواره روانند و نیز شب و روز را رام شما کرد» سوره ابراهیم، آیه ۳۲-۳۳.</ref>، ثانیاً این سرمایه‌ها و ابزار، افزون بر فراوان‌بودن، همچون نیاز‌های [[انسان]] محدود نیست؛ چنان‌که فرموده است: «و از هر چیزی که از او خواستید به شما داد و اگر [[نعمت‌های خدا]] را بشمارید، هرگز آنها را شماره نتوانید کرد»<ref>{{متن قرآن|وَآتَاكُمْ مِنْ كُلِّ مَا سَأَلْتُمُوهُ وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللَّهِ لَا تُحْصُوهَا إِنَّ الْإِنْسَانَ لَظَلُومٌ كَفَّارٌ}} «و از هر چه خواستید به شما داده است و اگر نعمت خداوند را بر شمارید نمی‌توانید شمار کرد؛ بی‌گمان انسان ستمکاره‌ای بسیار ناسپاس است» سوره ابراهیم، آیه ۳۴.</ref>. پس [[خلقت]] [[زمین]] و [[آسمان]] به منظور رفع نیاز‌های [[انسانی]] بوده است. برخی از [[مفسران]] {{متن قرآن|مِنْ}} را در {{متن قرآن|مِنْ كُلِّ مَا سَأَلْتُمُوهُ}} ابتدائیه دانسته‌اند<ref>محمدحسین طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ج۱۲، ص۶۰.</ref> که معنایش سرچشمه‌گرفتن عطایای [[الهی]] از نیازهای انسانی است و با چنین معنایی هر نیازی از نیازهای بشری ملازم با عطای بایسته و [[رافع]] آن است و هیچ نیازی از [[نیازهای انسان]] بدون پاسخ نمی‌ما‌ند، جز در فرض تعدی به حقوق دیگران و [[ستم]] بر آنان، چنان‌که در جمله پایانی [[آیه]] به آن اشاره شده است: «[[انسان]] [[ستمگر]] و [[ناسپاس]] است»<ref>{{متن قرآن|إِنَّ الْإِنْسَانَ لَظَلُومٌ كَفَّارٌ}} «بی‌گمان انسان ستمکاره‌ای بسیار ناسپاس است» سوره ابراهیم، آیه ۳۴.</ref>. یعنی بایسته‌های نیاز [[بشر]] بر او ارزانی شده است؛ ولی خود انسان با [[بی‌عدالتی]] در توزیع و تقسیم سرمایه‌ها و ابزار [[تولید]] و [[کسب درآمد]]، محدودیت ایجاد نموده است و [[فقر]] و [[محرومیت]] را بر بسیاری از اقشار [[مردم]] و [[حکومت‌ها]] [[تحمیل]] کرده است، نه اینکه در اصل محدودیتی بوده است و [[خداوند متعال]] عامل این محدودیت بوده است و در پی آن ناهمخوانی میان [[نعمت‌های الهی]] و نیاز‌های بندگانش بوده است و همین امر [[حاکمیت]] فقر را بر [[زندگی]] آنان موجب شده است<ref>[[محمد حسین علی اکبری|علی اکبری، محمد حسین]]، [[سیره معصومان در فقرزدایی (کتاب)|سیره معصومان در فقرزدایی]]، ص ۷۶.</ref>.

===کثرت جمعیت===

مالتوست‌ها<ref>توماس رابرت مالتوس در سال ۱۷۶۶میلادی در خانواده‌ای ثروتمند در انگلیس متولد شد. پس از تحصیلات به حوزه روحانیت مسیحی راه یافت و کشیش شد. او کتابی نوشت به نام «اصل تکثر نفوس و تأثیر آن در ارتقای جامعه». در این کتاب عامل اساسی فقر و مسکنت جامعه را غریزه نیرومند توالدی دانسته است. او در سال ۱۸۳۴م در گذشت.</ref> بر این باورند فقر بشر ناشی از افزایش و کثرت جمعیت [[جهان]] است<ref>باقر قدیری‌اصل، سیر اندیشه اقتصادی، ص۷۷؛ جمال‌الدین موسوی اصفهانی، ملاحظاتی پیرامون پیام‌های اقتصادی قرآن، ص۵۹۴.</ref> و تا حرکتِ رو به [[رشد]] نسل [[بشر]] ادامه دارد، معضل [[فقر]] و [[مشکلات]] [[اقتصادی]] بر [[زندگی]] او همچنان [[سایه]] افکنده است و تنها راه [[نجات]] او از این وضعیت کاهش جمعیت جهانی است که یا می‌باید به [[انتظار]] حوادث طبیعی مانند [[زلزله]] و سیل و سونامی و غیر اینها نشست یا با تعهدنداشتن به حفظ جان [[انسان‌ها]] و [[اباحه]] و تجویز [[خونریزی‌ها]] و قتل‌های دست‌جمعی به استقبال [[جنگ‌ها]] و کشتارهای عمومی شتافت.

ولی [[مکتب]] حیات‌بخش و پویای [[اسلام]] این نظریه را نیز همچون [[اندیشه]] مکاتب مادی [[باطل]] دانسته است و می‌گوید اولاً آنان که از [[خوف]] ابتلای به فقر و [[گرسنگی]] با اشکال مختلف یادشده در اندیشه کاهش و [[کنترل جمعیت]] هستند، سخت در اشتباه‌اند؛ زیرا [[خالق]] بشر افزون بر اینکه [[وعده]] تأمین روزی و نیاز همۀ [[مردم]] را داده است، از [[قتل]] و جنگ‌افروزی و کشتارهای دست‌جمعی به منظور کاهش جمعیت منع کرده و در کتاب خودش [[قرآن]] فرموده است: «[[فرزندان]] خود را هرگز از [[ترس]] فقر و نداری نکشید؛ چراکه ما آنها و شما را روزی می‌دهیم»<ref>{{متن قرآن|وَلَا تَقْتُلُوا أَوْلَادَكُمْ خَشْيَةَ إِمْلَاقٍ نَحْنُ نَرْزُقُهُمْ وَإِيَّاكُمْ}} «و فرزندانتان را از ترس ناداری مکشید، ما به آنان و شما روزی می‌دهیم» سوره اسراء، آیه ۳۱.</ref>. ثانیاً بر فرض اینکه افزایش جمعیت موجب فقر بشر گردد، [[انسان]] و [[انسانیت]] را نمی‌توان [[قربانی]] [[رهایی]] از آن کرد؛ چنان‌که آفرینندۀ انسان که صاحب و مالک و رازق همگان است در کتاب خودش قرآن چنین فرموده است: «هر کس [[انسانی]] را بدون ارتکاب قتل و [[فساد]] در روی [[زمین]] بکشد، چنان است که گویی همه انسان‌ها را کشته است»<ref>{{متن قرآن|مَنْ قَتَلَ نَفْسًا بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسَادٍ فِي الْأَرْضِ فَكَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعًا}} «هرکس تنی را -جز به قصاص یا به کیفر تبهکاری در روی زمین- بکشد چنان است که تمام مردم را کشته است» سوره مائده، آیه ۳۲.</ref>. پس از دیدگاه اسلام، ا‌فزایش جمعیت عامل فقر و [[مسکنت]] نیست و نمی‌توان آن را صرفاً [[ناپسند]] و بحران‌آفرین خواند<ref>[[محمد حسین علی اکبری|علی اکبری، محمد حسین]]، [[سیره معصومان در فقرزدایی (کتاب)|سیره معصومان در فقرزدایی]]، ص ۷۸.</ref>.

===مالکیت خصوصی===

 

اما این [[باور]] رؤیایی بیش نیست؛ زیرا با نگاهی گذرا به [[تاریخ]] بشری به این [[حقیقت]] دست می‌یابیم که مالکیت خصوصی، سنتی [[الهی]] و امری [[فطری]] است و هرگونه حرکت مخالف آن، حرکت بر خلاف جریان آب و محکوم به [[شکست]] است<ref>[[محمد حسین علی اکبری|علی اکبری، محمد حسین]]، [[سیره معصومان در فقرزدایی (کتاب)|سیره معصومان در فقرزدایی]]، ص ۷۹.</ref>.

حوادثی همچون سیل، [[زلزله]]، طوفان و خشکسالی که بسیاری از [[مردم]] را آواره می‌سازد، رخدادهایی همچون [[جنگ‌ها]] و به تبع خسارت‌های جانی و [[مالی]]، بیماری‌های مزمن و صعب العلاج و از کارافتادگی که هزینه‌های سنگین را در پی دارد، از عوامل فقر بیرونی مردم و [[حکومت‌ها]] می‌باشد؛ البته [[همیاری]] [[ملت‌ها]] و حکومت‌ها می‌تواند از [[میزان]] این وقایع و رویدادها بکاهد<ref>[[محمد حسین علی اکبری|علی اکبری، محمد حسین]]، [[سیره معصومان در فقرزدایی (کتاب)|سیره معصومان در فقرزدایی]]، ص ۷۹.</ref>.