←علل همسان نبودن وحی با تجربۀ دینی
| خط ۵۲: | خط ۵۲: | ||
تجربۀ دینی" با ویژگیها و مصادیق ذکر شده، دیدگاهی است که در ادبیات دینی و به خصوص [[عرفانی]]، میتواند مقبول و مورد توجه باشد اما فراتر از این همسان دیدن وحی با تجربۀ دینی به علل متعدد، امری غیر قابل قبول است از جملۀ آن علل عبارتاند از: | تجربۀ دینی" با ویژگیها و مصادیق ذکر شده، دیدگاهی است که در ادبیات دینی و به خصوص [[عرفانی]]، میتواند مقبول و مورد توجه باشد اما فراتر از این همسان دیدن وحی با تجربۀ دینی به علل متعدد، امری غیر قابل قبول است از جملۀ آن علل عبارتاند از: | ||
# مبرا بودن وحی از [[سهو]] و [[خطا]]: بعضی [[متکلمان]] [[مسیحی]] وحی را نوعی تجربه میدانند. آنها معتقدند [[وحی]] را باید در درون انسان و تجربۀ دینیاش جست و جو کرد. [[کتاب مقدس]] و به ویژه عهد جدید در [[حقیقت]] گزارش تجارب [[دینداران]] است. بر اساس این دیدگاه، [[کتاب مقدس]] [[وحی]] نیست، بلکه گزارشی از احوالات درونی و [[تجارب دینی]] دینداران است<ref>ر.ک: قائمینیا، علی رضا، وحی و افعال گفتاری، ص۵۵.</ref> که ممکن است تعارض و [[خطا]] نیز در آنها راه یابد. در تحلیل این رویکرد، اشاره میشود که سرایت دادن [[احساسات]] و [[عواطف]] به [[وحی پیامبران]] اشکال اساسی دارد<ref>ر.ک: [[حسین علوی مهر|علوی مهر، حسین]]، [[مسئله وحی و پاسخ به شبهات آن (کتاب)|مسئله وحی و پاسخ به شبهات آن]]، ص۱۳۶.</ref>. در [[تجربۀ دینی]] [[هدف]] [[خداوند]] از کتاب مقدس به منصۀ ظهور درآوردن وقایعی در [[حیات]] افراد و [[جوامع]] بوده است. کتاب مقدس سراسر مکتوب بشری است که حکایتگر این [[حقایق]] [[وحیانی]] است<ref>ر.ک: باربور، ایان، علم و دین، ترجمۀ بهاء الدین خرمشاهی ص۲۶۸؛ امینی، ابراهیم، وحی در آیات آسمانی، ص۱۶۱ ـ ۲.</ref>. [[خدا]] ذات خود را در [[تاریخ]] [[بشر]] وحی میکند "منکشف میسازد" و اسفار کتاب مقدس این وحی ذاتی را آشکار و [[تفسیر]] میکند. خدا وحی میکند که او کیست، چگونه خدایی است و چه اوصاف و ویژگیهایی دارد<ref>ر.ک: میشل، توماس، کلام مسیحی، ترجمۀ حسین توفیقی، ص۲۸.</ref>. در تجربۀ دینی، پیامی از طرف خدا به [[پیامبر]] القا نشده بلکه بر مواجهۀ پیامبر با خدا تأکید میشود. پیامبر از این مواجهه، [[تفسیری]] دارد که آن را عرضه میکند و آنچه به عنوان [[پیام]] وحی شناخته میشود در واقع تفسیر پیامبر{{صل}} و ترجمهاش از تجربهاش است. [[تجربه]] فارغ از زبان است و میان خدا و پیامبر سخنی رد و بدل نشده، [[زبان]] صورتی است که پیامبر در قالب آن، تفسیر خود را به دیگران انتقال میدهد<ref>ر.ک: قائمینیا، علی رضا، وحی و افعال گفتاری، ص۴۶.</ref>. تجربۀ دینی در معنایی عام و پایینتر از القای وحی از خدا به پیامبر به ویژه در معانی از قبیل [[الهام]]، [[کشف]] و شهود عرفانی، [[خداشناسی فطری]]، مشاهده [[دست]] [[قدرت]] و عنایت الهی، مانند شفای بیماران، [[استجابت دعا]]، حاضر و ناظر دیدن [[خدا]] در [[زندگی]] روزمره که در فرهنگ اسلامی نیز مصادیقی پذیرفته شده به حساب میآیند، میتواند قابل پذیرش باشد، به خصوص اگر این اصل پذیرفته شود که [[تجربۀ دینی]] با امور فراطبیعی پیوندی تنگاتنگ دارد و این غیر از [[وحی قرآنی]] است که علاوه بر عدم [[مشکلات]] پیش گفته در مراحل مختلف نیز، مانند ارسال، دریافت و [[تبلیغ]] از [[سهو]] و نسیان و [[خطا]] مبراست و ضمانت این [[سلامت]] سه نوع [[عصمت]] است: [[عصمت در تلقی وحی]]، [[عصمت در تبلیغ]] و عصمت از معصیت<ref>ر.ک: طباطبایی، محمد حسین، المیزان، ج۲، ص۱۴۲.</ref> | # مبرا بودن وحی از [[سهو]] و [[خطا]]: بعضی [[متکلمان]] [[مسیحی]] وحی را نوعی تجربه میدانند. آنها معتقدند [[وحی]] را باید در درون انسان و تجربۀ دینیاش جست و جو کرد. [[کتاب مقدس]] و به ویژه عهد جدید در [[حقیقت]] گزارش تجارب [[دینداران]] است. بر اساس این دیدگاه، [[کتاب مقدس]] [[وحی]] نیست، بلکه گزارشی از احوالات درونی و [[تجارب دینی]] دینداران است<ref>ر.ک: قائمینیا، علی رضا، وحی و افعال گفتاری، ص۵۵.</ref> که ممکن است تعارض و [[خطا]] نیز در آنها راه یابد. در تحلیل این رویکرد، اشاره میشود که سرایت دادن [[احساسات]] و [[عواطف]] به [[وحی پیامبران]] اشکال اساسی دارد<ref>ر.ک: [[حسین علوی مهر|علوی مهر، حسین]]، [[مسئله وحی و پاسخ به شبهات آن (کتاب)|مسئله وحی و پاسخ به شبهات آن]]، ص۱۳۶.</ref>. در [[تجربۀ دینی]] [[هدف]] [[خداوند]] از کتاب مقدس به منصۀ ظهور درآوردن وقایعی در [[حیات]] افراد و [[جوامع]] بوده است. کتاب مقدس سراسر مکتوب بشری است که حکایتگر این [[حقایق]] [[وحیانی]] است<ref>ر.ک: باربور، ایان، علم و دین، ترجمۀ بهاء الدین خرمشاهی ص۲۶۸؛ امینی، ابراهیم، وحی در آیات آسمانی، ص۱۶۱ ـ ۲.</ref>. [[خدا]] ذات خود را در [[تاریخ]] [[بشر]] وحی میکند "منکشف میسازد" و اسفار کتاب مقدس این وحی ذاتی را آشکار و [[تفسیر]] میکند. خدا وحی میکند که او کیست، چگونه خدایی است و چه اوصاف و ویژگیهایی دارد<ref>ر.ک: میشل، توماس، کلام مسیحی، ترجمۀ حسین توفیقی، ص۲۸.</ref>. در تجربۀ دینی، پیامی از طرف خدا به [[پیامبر]] القا نشده بلکه بر مواجهۀ پیامبر با خدا تأکید میشود. پیامبر از این مواجهه، [[تفسیری]] دارد که آن را عرضه میکند و آنچه به عنوان [[پیام]] وحی شناخته میشود در واقع تفسیر پیامبر{{صل}} و ترجمهاش از تجربهاش است. [[تجربه]] فارغ از زبان است و میان خدا و پیامبر سخنی رد و بدل نشده، [[زبان]] صورتی است که پیامبر در قالب آن، تفسیر خود را به دیگران انتقال میدهد<ref>ر.ک: قائمینیا، علی رضا، وحی و افعال گفتاری، ص۴۶.</ref>. تجربۀ دینی در معنایی عام و پایینتر از القای وحی از خدا به پیامبر به ویژه در معانی از قبیل [[الهام]]، [[کشف]] و شهود عرفانی، [[خداشناسی فطری]]، مشاهده [[دست]] [[قدرت]] و عنایت الهی، مانند شفای بیماران، [[استجابت دعا]]، حاضر و ناظر دیدن [[خدا]] در [[زندگی]] روزمره که در فرهنگ اسلامی نیز مصادیقی پذیرفته شده به حساب میآیند، میتواند قابل پذیرش باشد، به خصوص اگر این اصل پذیرفته شود که [[تجربۀ دینی]] با امور فراطبیعی پیوندی تنگاتنگ دارد و این غیر از [[وحی قرآنی]] است که علاوه بر عدم [[مشکلات]] پیش گفته در مراحل مختلف نیز، مانند ارسال، دریافت و [[تبلیغ]] از [[سهو]] و نسیان و [[خطا]] مبراست و ضمانت این [[سلامت]] سه نوع [[عصمت]] است: [[عصمت در تلقی وحی]]، [[عصمت در تبلیغ]] و عصمت از معصیت<ref>ر.ک: طباطبایی، محمد حسین، المیزان، ج۲، ص۱۴۲.</ref> | ||
# در پی داشتن پیامدهای منفی: اصل تجربۀ دینی برای همۀ [[پیامبران]] با ویژگیهای شخصیتی آنها و در امور مختلف زندگیشان، امری مستند و پذیرفته است؛ همانگونه که در [[روایات]] آمده است، [[خواب]] مرحلهای از [[پیامبری]] است اما قرار دادن [[قرآن]] در سلک تجربۀ دینی با ویژگیهای خاص به این معنا که شخص و [[شخصیت]] فاعل [[تجربه]] در دریافت وحی مؤثر اصلی باشد امری است که پیامدهای منفی متعددی را در بر خواهد داشت و راه را برای هر نوع [[تفسیر به رأی]] و نگاه غیرضابطهمند به مهمترین مصدر و منبع [[دینی]] و [[الهی]] فراهم میکند<ref>ر.ک: مسلم محمدی|محمدی، | # در پی داشتن پیامدهای منفی: اصل تجربۀ دینی برای همۀ [[پیامبران]] با ویژگیهای شخصیتی آنها و در امور مختلف زندگیشان، امری مستند و پذیرفته است؛ همانگونه که در [[روایات]] آمده است، [[خواب]] مرحلهای از [[پیامبری]] است اما قرار دادن [[قرآن]] در سلک تجربۀ دینی با ویژگیهای خاص به این معنا که شخص و [[شخصیت]] فاعل [[تجربه]] در دریافت وحی مؤثر اصلی باشد امری است که پیامدهای منفی متعددی را در بر خواهد داشت و راه را برای هر نوع [[تفسیر به رأی]] و نگاه غیرضابطهمند به مهمترین مصدر و منبع [[دینی]] و [[الهی]] فراهم میکند<ref>ر.ک: [[مسلم محمدی|محمدی، مسلم]]، [[فرهنگ اصطلاحات علم کلام (کتاب)|فرهنگ اصطلاحات علم کلام]]، ص۲۰۸ـ۲۱۱.</ref>. در تجربۀ دینی همۀ [[تجارب دینی]]، معلول ذهنیت افراد است. ازاینرو تجربه واقعنمایی خود را از دست میدهد؛ در حالی که [[وحی]] امری واقعی و [[حقیقی]] است. | ||
# وحی بیرون از نفس [[پیامبر]]{{صل}}: در تجربۀ دینی [[ادراک]] و [[احساسات]] درونی دخالت دارد و در وحی از نظر [[مسلمانان]] و [[قرآن کریم]] به بیرون از نفس پیامبر{{صل}} مربوط میشود. البته ممکن است پیامبر نوعی ادراک درونی به دست آورد، اما با آنچه تجربۀ دینی مینامند متفاوت است | # وحی بیرون از نفس [[پیامبر]]{{صل}}: در تجربۀ دینی [[ادراک]] و [[احساسات]] درونی دخالت دارد و در وحی از نظر [[مسلمانان]] و [[قرآن کریم]] به بیرون از نفس پیامبر{{صل}} مربوط میشود. البته ممکن است پیامبر نوعی ادراک درونی به دست آورد، اما با آنچه تجربۀ دینی مینامند متفاوت است. | ||
# بودن دو مبدأ در [[وحی]]: [[خداوند]] در [[کلام]] خود برای وحی دو مبدأ، پیک، گیرنده و متن وحی بیان کرده است: "[[روح]] الأمین [[قرآن]] را بر [[قلب]] تو نازل کرده است"، این در حالی که با نظریۀ تجربی بودن وحی، مبدأ و [[پیک وحی]] حذف خواهد شد | # بودن دو مبدأ در [[وحی]]: [[خداوند]] در [[کلام]] خود برای وحی دو مبدأ، پیک، گیرنده و متن وحی بیان کرده است: "[[روح]] الأمین [[قرآن]] را بر [[قلب]] تو نازل کرده است"، این در حالی که با نظریۀ تجربی بودن وحی، مبدأ و [[پیک وحی]] حذف خواهد شد. | ||
# [[فصاحت]] و [[بلاغت]]: از دیگر لوازم [[باطل]] تجربی بودن وحی، [[لغو]] بودن مفاهیمی همچون نزول و عربی بودن وحی خواهد بود. لازمۀ تجربۀ بیشتر، [[توانایی]] بیشتر در فصاحت و بلاغت است و در نتیجه یکسان نبودن [[آیات]]. اما [[تحدی قرآن]] تفاوتی میان آیات و سورههای مکی و مدنی و کوچک و بزرگ نمیگذارد؛ زیرا همۀ ساختار این کتاب انسجام و [[نظم]] خاصی دارد. شباهت [[تجربه دینی]] با وحی در ماوراء طبیعت بودن و [[معرفت]] زایی آنهاست | # [[فصاحت]] و [[بلاغت]]: از دیگر لوازم [[باطل]] تجربی بودن وحی، [[لغو]] بودن مفاهیمی همچون نزول و عربی بودن وحی خواهد بود. لازمۀ تجربۀ بیشتر، [[توانایی]] بیشتر در فصاحت و بلاغت است و در نتیجه یکسان نبودن [[آیات]]. اما [[تحدی قرآن]] تفاوتی میان آیات و سورههای مکی و مدنی و کوچک و بزرگ نمیگذارد؛ زیرا همۀ ساختار این کتاب انسجام و [[نظم]] خاصی دارد. شباهت [[تجربه دینی]] با وحی در ماوراء طبیعت بودن و [[معرفت]] زایی آنهاست. | ||
# [[نبوت]]، موهبت الهی: تعابیر {{متن قرآن|أَوْحَيْنا}}، {{متن قرآن|َاصْطَفَيْنا}}، {{متن قرآن|َاجْتَبَيْنا}} در قرآن دلالت دارند که وحی از جانب [[خداوند متعال]] است. {{متن قرآن|أُولَئِكَ الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ}}<ref>«آنان کسانی هستند که به آنها کتاب و داوری و پیامبری دادیم» سوره انعام، آیه ۸۹.</ref>. [[پیامبران]] در واگذاری [[مقام نبوت]] به آنان، دخالتی ندارند: {{متن قرآن|اللَّهُ يَصْطَفِي مِنَ الْمَلَائِكَةِ رُسُلًا وَمِنَ النَّاسِ}}<ref>«خداوند از فرشتگان و از مردم فرستادگانی برمیگزیند» سوره حج، آیه ۷۵.</ref>. آیۀ {{متن قرآن|ذَلِكَ فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشَاءُ}}<ref>«این بخشش خداوند است که به هر کس بخواهد ارزانی دارد» سوره مائده، آیه ۵۴.</ref> نبوت را فضل خداوند وصف میکند که به هرکسی بخواهد عطا کند | # [[نبوت]]، موهبت الهی: تعابیر {{متن قرآن|أَوْحَيْنا}}، {{متن قرآن|َاصْطَفَيْنا}}، {{متن قرآن|َاجْتَبَيْنا}} در قرآن دلالت دارند که وحی از جانب [[خداوند متعال]] است. {{متن قرآن|أُولَئِكَ الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ}}<ref>«آنان کسانی هستند که به آنها کتاب و داوری و پیامبری دادیم» سوره انعام، آیه ۸۹.</ref>. [[پیامبران]] در واگذاری [[مقام نبوت]] به آنان، دخالتی ندارند: {{متن قرآن|اللَّهُ يَصْطَفِي مِنَ الْمَلَائِكَةِ رُسُلًا وَمِنَ النَّاسِ}}<ref>«خداوند از فرشتگان و از مردم فرستادگانی برمیگزیند» سوره حج، آیه ۷۵.</ref>. آیۀ {{متن قرآن|ذَلِكَ فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشَاءُ}}<ref>«این بخشش خداوند است که به هر کس بخواهد ارزانی دارد» سوره مائده، آیه ۵۴.</ref> نبوت را فضل خداوند وصف میکند که به هرکسی بخواهد عطا کند. | ||
# دخالت نداشتن [[پیامبر]] در متن قرآن: بر اساس [[اعتقاد]] بیشتر [[مسلمانان]] همۀ آیات و [[سورههای قرآن]] از جانب [[خداوند متعال]] و [[کلام الهی]] است و [[پیامبر اسلام]] هیچ نقش و دخالتی در متن [[وحی]] نداشتند: {{متن قرآن|ائْتِ بِقُرْآنٍ غَيْرِ هَذَا أَوْ بَدِّلْهُ قُلْ مَا يَكُونُ لِي أَنْ أُبَدِّلَهُ مِنْ تِلْقَاءِ نَفْسِي إِنْ أَتَّبِعُ إِلَّا مَا يُوحَى إِلَيَّ إِنِّي أَخَافُ إِنْ عَصَيْتُ رَبِّي عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ}}<ref>«قرآن دیگری جز این بیاور یا آن را دگرگون کن! بگو: مرا نسزد که از پیش خود آن را دگرگون کنم. من جز از آنچه به من وحی میشود پیروی نمیکنم؛ بیگمان من اگر با پروردگارم نافر» سوره یونس، آیه ۱۵.</ref>. [[خداوند متعال]] [[پیامبر]] را در صورت هرگونه [[تغییر]] [[قرآن]] به [[خواری]] و [[مرگ]] [[تهدید]] میکند: {{متن قرآن|وَلَا بِقَوْلِ كَاهِنٍ قَلِيلًا مَا تَذَكَّرُونَ تَنْزِيلٌ مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ وَلَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنَا بَعْضَ الْأَقَاوِيلِ لَأَخَذْنَا مِنْهُ بِالْيَمِينِ}}<ref>«و نه گفتار پیشگوست؛ اندک پند میپذیرید. فرو فرستادهای از سوی پروردگار جهانیان است. و اگر (این پیامبر) بر ما برخی سخنان را میبست، دست راستش را میگرفتیم». سوره حاقه، آیه ۴۲ ـ ۴۵</ref>. تنها خداوند متعال است که میتواند در [[آیات قرآن]] تصرف کند {{متن قرآن|وَلَئِنْ شِئْنَا لَنَذْهَبَنَّ بِالَّذِي أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ}}<ref>«و اگر بخواهیم بیگمان آنچه را بر تو وحی کردهایم از میان میبریم» سوره اسراء، آیه ۸۶.</ref>. اما [[سنت الهی]] بر [[حفظ]] این متن آسمانی است {{متن قرآن|لا مُبَدِّلَ لِکَلِماتِهِ}}<ref>«هیچ دگرگون کنندهای برای سخنان وی نیست»؛ سورۀ انعام، آیۀ۱۱۵.</ref>؛ زیرا تنها راه رسیدن به معنای آن الفاظ و عبارات است. {{متن قرآن|قُلْ نَزَّلَهُ رُوحُ الْقُدُسِ مِنْ رَبِّكَ بِالْحَقِّ}}<ref>«بگو: آن را روح القدس از نزد پروردگارت، راستین فرو فرستاده است» سوره نحل، آیه ۱۰۲.</ref>، پیامبر در دریافت وحی، جنبۀ انفعالی دارد؛ نه فعلی. {{متن قرآن|وَاتَّبِعْ مَا يُوحَى إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ}}<ref>«و از آنچه از سوی پروردگارت به تو وحی میشود پیروی کن» سوره احزاب، آیه ۲.</ref> پیامبر تابع وحی بود نه وحی تابع ایشان | # دخالت نداشتن [[پیامبر]] در متن قرآن: بر اساس [[اعتقاد]] بیشتر [[مسلمانان]] همۀ آیات و [[سورههای قرآن]] از جانب [[خداوند متعال]] و [[کلام الهی]] است و [[پیامبر اسلام]] هیچ نقش و دخالتی در متن [[وحی]] نداشتند: {{متن قرآن|ائْتِ بِقُرْآنٍ غَيْرِ هَذَا أَوْ بَدِّلْهُ قُلْ مَا يَكُونُ لِي أَنْ أُبَدِّلَهُ مِنْ تِلْقَاءِ نَفْسِي إِنْ أَتَّبِعُ إِلَّا مَا يُوحَى إِلَيَّ إِنِّي أَخَافُ إِنْ عَصَيْتُ رَبِّي عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ}}<ref>«قرآن دیگری جز این بیاور یا آن را دگرگون کن! بگو: مرا نسزد که از پیش خود آن را دگرگون کنم. من جز از آنچه به من وحی میشود پیروی نمیکنم؛ بیگمان من اگر با پروردگارم نافر» سوره یونس، آیه ۱۵.</ref>. [[خداوند متعال]] [[پیامبر]] را در صورت هرگونه [[تغییر]] [[قرآن]] به [[خواری]] و [[مرگ]] [[تهدید]] میکند: {{متن قرآن|وَلَا بِقَوْلِ كَاهِنٍ قَلِيلًا مَا تَذَكَّرُونَ تَنْزِيلٌ مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ وَلَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنَا بَعْضَ الْأَقَاوِيلِ لَأَخَذْنَا مِنْهُ بِالْيَمِينِ}}<ref>«و نه گفتار پیشگوست؛ اندک پند میپذیرید. فرو فرستادهای از سوی پروردگار جهانیان است. و اگر (این پیامبر) بر ما برخی سخنان را میبست، دست راستش را میگرفتیم». سوره حاقه، آیه ۴۲ ـ ۴۵</ref>. تنها خداوند متعال است که میتواند در [[آیات قرآن]] تصرف کند {{متن قرآن|وَلَئِنْ شِئْنَا لَنَذْهَبَنَّ بِالَّذِي أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ}}<ref>«و اگر بخواهیم بیگمان آنچه را بر تو وحی کردهایم از میان میبریم» سوره اسراء، آیه ۸۶.</ref>. اما [[سنت الهی]] بر [[حفظ]] این متن آسمانی است {{متن قرآن|لا مُبَدِّلَ لِکَلِماتِهِ}}<ref>«هیچ دگرگون کنندهای برای سخنان وی نیست»؛ سورۀ انعام، آیۀ۱۱۵.</ref>؛ زیرا تنها راه رسیدن به معنای آن الفاظ و عبارات است. {{متن قرآن|قُلْ نَزَّلَهُ رُوحُ الْقُدُسِ مِنْ رَبِّكَ بِالْحَقِّ}}<ref>«بگو: آن را روح القدس از نزد پروردگارت، راستین فرو فرستاده است» سوره نحل، آیه ۱۰۲.</ref>، پیامبر در دریافت وحی، جنبۀ انفعالی دارد؛ نه فعلی. {{متن قرآن|وَاتَّبِعْ مَا يُوحَى إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ}}<ref>«و از آنچه از سوی پروردگارت به تو وحی میشود پیروی کن» سوره احزاب، آیه ۲.</ref> پیامبر تابع وحی بود نه وحی تابع ایشان. | ||
در نتیجه وحی و همۀ لوازم آن باید از جانب [[خداوند]] باشد در حالی که [[تجربۀ دینی]] چنین نیست. مقصود از [[تجربه]] یا [[شهود]] ارتباط صاحب آن با [[عالم غیب]] است که با [[وحی]] تفاوت اساسی دارد<ref>ر.ک: [[حسین علوی مهر|علوی مهر، حسین]]، [[مسئله وحی و پاسخ به شبهات آن (کتاب)|مسئله وحی و پاسخ به شبهات آن]]، | در نتیجه وحی و همۀ لوازم آن باید از جانب [[خداوند]] باشد در حالی که [[تجربۀ دینی]] چنین نیست. مقصود از [[تجربه]] یا [[شهود]] ارتباط صاحب آن با [[عالم غیب]] است که با [[وحی]] تفاوت اساسی دارد<ref>ر.ک: [[حسین علوی مهر|علوی مهر، حسین]]، [[مسئله وحی و پاسخ به شبهات آن (کتاب)|مسئله وحی و پاسخ به شبهات آن]]، ص۱۳۷ ـ ۱۵۰.</ref>. | ||
== منابع == | == منابع == | ||