علوم عقلی: تفاوت میان نسخه‌ها

→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر

علوم عقلی (نمایش مبدأ)

نسخهٔ ‏۴ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۰۹:۱۵

۵۵٬۹۵۰ بایت حذف‌شده ، ‏۴ مهٔ ۲۰۲۵

۱۲۹٬۷۴۳

ویرایش

@@ خط ۲: / خط ۲: @@
 | موضوع مرتبط = علم
 | عنوان مدخل =
-| مداخل مرتبط = [[علوم عقلی در معارف و سیره علوی]]
+| مداخل مرتبط = [[علوم عقلی در معارف و سیره معصوم]] - [[علوم عقلی در معارف و سیره علوی]]
 | پرسش مرتبط =
 }}
@@ خط ۱۹: / خط ۱۹: @@
 انتساب [[شیعه]] به [[کلام]] [[علوی]] آشکار است؛ زیرا [[شیعیان]] [[علوم]] را از [[ائمه اطهار]]{{عم}} اخذ می‌کنند و [[علم ائمه]]{{عم}} بنا به تقدم از [[امام علی]]{{ع}} به ایشان منتقل شده است. از دیگر سوی حتی مشایخ [[خوارج]] به رغم آنکه خود در غایت بعد نسبت به امام{{ع}} قرار داشتند، به گونه‌ای شاگرد امام علی{{ع}} بودند. مرجعیت امام علی{{ع}} در این زمینه برای [[معتزله]] نیز روشن است؛ زیرا آنان اکثر اصول خود را در باب [[توحید]] و [[عدل]] از ظواهر کلام امام علی{{ع}} گرفته‌اند. حتی [[حسن بصری]] و واصل بن عطا به عنوان مشایخ معتزله، منتسب به امام علی{{ع}} و وامدار [[علم]] ایشان بوده‌اند. از مشایخ [[اشاعره]] نیز [[ابوالحسن اشعری]]، شاگرد [[ابوعلی جبائی]] بود، که ابوعلی از بزرگان معتزله به شمار می‌رفت. اما از برخی مواضع معتزله روی گرداند<ref>ابن میثم بحرانی، شرح نهج البلاغه، ج۱، ص۷۸.</ref>.<ref>[[عبدالهادی فقهی‌زاده|فقهی‌زاده]] و [[الهه تاجیک|تاجیک]]، [[مرجعیت علمی امام علی در گستره علوم دینی (مقاله)|مرجعیت علمی امام علی در گستره علوم دینی]]، ص ۶۳.</ref>
-==نقش [[امامان شیعه]] در گسترش علوم عقلی==
+== نقش [[امامان شیعه]] در گسترش علوم عقلی ==
-سخنان [[امیرمؤمنان]]{{ع}} نخستین سرچشمه توجه [[شیعیان]] به علوم عقلی بود؛ ولی روی آوردن [[مسلمانان]] به این [[علوم]]، به طور رسمی و برای اولین بار، در قالب جریان [[معتزله]] پدیدار شد. معتزله یک جریان عقل‌گرا در میان مسلمانان بود که از علوم عقلی برای [[اثبات]] [[عقاید]] در حوزه [[علم کلام]] بهره می‌‌برد. با [[ترجمه]] کتاب‌هایی از [[فلاسفه]] یونان، علوم عقلی کم‌کم [[استقلال]] یافتند. بیشتر این کتاب‌ها در [[زمان]] [[مأمون]] ترجمه شدند؛ ولی پیش از او نیز کم و بیش ترجمه‌هایی از این کتاب‌ها وجود داشت.
+سخنان [[امیرمؤمنان]]{{ع}} نخستین سرچشمه توجه [[شیعیان]] به علوم عقلی بود؛ ولی روی آوردن [[مسلمانان]] به این [[علوم]]، به طور رسمی و برای اولین بار، در قالب جریان [[معتزله]] پدیدار شد. معتزله یک جریان عقل‌گرا در میان مسلمانان بود که از علوم عقلی برای [[اثبات]] [[عقاید]] در حوزه [[علم کلام]] بهره می‌‌برد. با ترجمه کتاب‌هایی از [[فلاسفه]] یونان، علوم عقلی کم‌کم [[استقلال]] یافتند. بیشتر این کتاب‌ها در [[زمان]] [[مأمون]] ترجمه شدند؛ ولی پیش از او نیز کم و بیش ترجمه‌هایی از این کتاب‌ها وجود داشت.
-از این زمان به بعد مسلمانان در کنار ترجمه کتاب‌های [[فلسفی]]، آثار مستقلی نیز در [[فلسفه]] پدید آوردند. نخستین [[مسلمانی]] که با عنوان [[فیلسوف]] شناخته شد، کندی بود. پس از او فلسفه در میان مسلمانان رو به [[رشد]] نهاد؛ تا جایی که [[فارابی]] را دانشمندی هم‌طراز [[ارسطو]] دانستند و او را «[[معلم]] ثانی» خواندند؛ زیرا ارسطو به عنوان «معلم اول» [[شهرت]] یافته بود. در اواخر [[قرن چهارم]] و اوایل [[قرن پنجم]]، فلسفه با ابن‌سینا به اوج خود رسید.<ref>[[غلام حسن محرمی|محرمی، غلام حسن]]، [[نقش امامان شیعه در گسترش علوم عقلی ۱ (مقاله)|نقش امامان شیعه در گسترش علوم عقلی ۱ ]]</ref>
-===زمینه‌های [[عقل‌گرایی]] در [[سخنان ائمه]]{{عم}}===
+از این زمان به بعد مسلمانان در کنار ترجمه کتاب‌های [[فلسفی]]، آثار مستقلی نیز در [[فلسفه]] پدید آوردند. نخستین [[مسلمانی]] که با عنوان [[فیلسوف]] شناخته شد، کِندی بود. پس از او فلسفه میان مسلمانان رو به [[رشد]] نهاد؛ تا جایی که فارابی را دانشمندی هم‌طراز ارسطو دانستند و او را «[[معلم]] ثانی» خواندند؛ زیرا ارسطو به عنوان «معلم اول» [[شهرت]] یافته بود. در اواخر قرن چهارم و اوایل قرن پنجم، فلسفه با ابن‌سینا به اوج خود رسید<ref>[[غلام حسن محرمی|محرمی، غلام حسن]]، [[نقش امامان شیعه در گسترش علوم عقلی ۱  (مقاله)|نقش امامان شیعه در گسترش علوم عقلی ۱]].</ref>.
-بی‌شک نقطهٔ آغاز توجه مسلمانان به علوم عقلی و، دستور [[قرآن]] به [[تأمل]]، [[تفکر]] و [[اندیشیدن]] است. خدای متعالی در بسیاری از [[آیات قرآن]] به مسلمانان دستور می‌‌دهد که در [[آفرینش آسمان]]، [[زمین]]، موجودات هستی، [[انسان]] و احوال گذشتگان، تفکر و [[تدبر]] کنند<ref>به برخی از این [[آیات]] اشاره می‌‌کنیم: {{متن قرآن|كَذَلِكَ نُفَصِّلُ الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ}} «بدین‌گونه نشانه‌های خود را برای گروهی که می‌اندیشند روشن می‌داریم» [[سوره یونس]]، [[آیه]] ۲۴؛ {{متن قرآن|إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ}} «بی‌گمان در آن (کار) نشانه‌هایی برای گروهی است که می‌اندیشند» [[سوره رعد]]، آیه ۳؛ {{متن قرآن|وَتِلْكَ الْأَمْثَالُ نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ}} «و این مثل‌ها را برای [[مردم]] می‌زنیم باشد که بیندیشند» [[سوره حشر]]، آیه ۲۱؛ {{متن قرآن|بِالْبَيِّنَاتِ وَالزُّبُرِ وَأَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ}} «(آنان را) با برهان‌ها (ی روشن) و نوشته‌ها (فرستادیم) و بر تو [[قرآن]] را فرو فرستادیم تا برای [[مردم]] آنچه را که به سوی آنان فرو فرستاده‌اند روشن گردانی و باشد که بیندیشند» [[سوره نحل]]، [[آیه]] ۴۴؛ {{متن قرآن|الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِيَامًا وَقُعُودًا وَعَلَى جُنُوبِهِمْ وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَذَا بَاطِلًا}} «(همان) کسان که [[خداوند]] را ایستاده و نشسته و آرمیده بر پهلو یاد می‌کنند و در [[آفرینش]] [[آسمان‌ها]] و [[زمین]] می‌اندیشند: پروردگارا! این (ها) را [[بیهوده]] نیافریده‌ای» [[سوره آل عمران]]، آیه ۱۹۱.</ref>.
-بعد از قرآن، [[سخنان ائمه]]{{عم}} یکی از مهم‌ترین عوامل توجه [[مسلمانان]] به علوم عقلی است. در [[احادیث]] ایشان، [[عقل]] بالاترین [[آفریده]] و مخلوق [[خدا]] شمرده شده است. در [[حدیثی]] از [[امام باقر]]{{ع}} می‌‌خوانیم: «وقتی که خدای متعالی عقل را آفرید، با او سخن گفت و به او فرمود: پیش بیا. پس پیش آمد. آن‌گاه فرمود: برگرد. برگشت. در این هنگام فرمود: به [[عزت]] و جلالم [[سوگند]] مخلوقی محبوب‌تر از تو نیافریدم و تو را آن‌گونه که [[دوست]] داشتم، کامل کردم. بدان که با تو امر می‌‌کنم و با تو [[نهی]] می‌‌نمایم و با تو [[عقاب]] می‌‌کنم و با تو [[ثواب]] می‌‌دهم».
-همچنین [[پیامبر اکرم]]{{صل}} فرموده است: «خدای متعالی میان بندگانش چیزی بهتر از عقل تقسیم نکرده است. [[خواب]] [[عاقل]]، بهتر از [[بیداری]] [[جاهل]] است. نشستن عاقل بهتر از برخاستن جاهل است. خدا [[پیامبری]] را [[مبعوث]] نکرده، مگر اینکه عقل او را کامل کرده است، و عقل هر پیامبری بیشتر از [[عقول]] جمیع امتش بوده.»..<ref>محمد بن یعقوب کلینی، اصول کافی، ج۱، ص۲۱.</ref>.
-در بسیاری از احادیث [[امامان شیعه]]{{عم}} همواره نوعی [[اتحاد]] میان [[عقل و دین]] به چشم می‌‌خورد؛ مانند این احادیث:
-#«هر کس عقل داشته باشد، [[دین]] دارد و هر کس دین داشته باشد، وارد [[بهشت]] می‌‌شود»<ref>محمد بن یعقوب کلینی، اصول کافی، ج۱، ص۱۱.</ref>؛
-#«عقل چیزی است که خدا با آن [[عبادت]] می‌‌شود و [[بهشت]] به دست می‌‌آید»<ref>محمد بن یعقوب کلینی، اصول کافی، ج۱، ص۱۱.</ref>؛
-#«خدای متعالی بر [[مردم]] دو [[حجت]] دارد: [[حجت ظاهر]] و حجت [[باطن]]. حجت آشکار، [[پیامبران]] و [[امامان]]{{عم}} هستند و حجت باطی [[عقل]] است»<ref>محمد بن یعقوب کلینی، اصول کافی، ج۱، ص۱۶.</ref>؛
-#«خدای متعالی پیامبران را بر بندگانش نفرستاده است، مگر برای اینکه درباره [[خدا]] [[تعقل]] و [[اندیشه]] کنند. پس آنان بهترند که معترفتشان بهتر باشد و عاقل‌ترین آنها داناترینشان به کار خدا هستند، و آنان که عقلشان کامل است، در [[دنیا]] و [[آخرت]] بالاترین درجه را دارند»<ref>محمد بن [[یعقوب]] [[کلینی]]، [[اصول کافی]]، ج۱، ص۱۶.</ref>؛
-#«[[عاقل]] کسی است که [[حلال]]، او را از [[شکر]] باز ندارد، و [[حرام]] از [[صبر]]»<ref>محمد بن یعقوب کلینی، اصول کافی، ج۱، ص۱۶.</ref>؛
-#«[[حجت خدا]] بر [[بندگان]] [[پیامبر]] است، و حجت میان مردم و خدا عقل است»<ref>محمد بن یعقوب کلینی، اصول کافی، ج۱، ص۲۵.</ref>؛
-#«وقتی که از [[حسن حال]] و خوبی شخصی خبردار شدید، به عقل او بنگرید که چگونه است؛ زیرا هر کس به واسطه عقل [[پاداش]] داده می‌‌شود»<ref>محمد بن یعقوب کلینی، اصول کافی، ج۱، ص۱۲.</ref>؛
-#«در [[حساب]] [[روز قیامت]]، خدای متعالی [[اعمال]] بندگان را به اندازه [[عقلی]] که در دنیا به آنها داده، بررسی می‌‌کند»<ref>محمد بن یعقوب کلینی، اصول کافی، ج۱، ص۱۱.</ref>.
-همچنین عقل، سرچشمه [[صفات نیک]] به شمار آمده و همه آن صفات از شاخه‌های عقل و زیرمجموعه آن، و عقل نیز در [[مقام]] [[فرماندهی]] و آنها در مقام [[سربازان]] عقل به شمار آمده‌اند. در [[حدیثی]] از [[امیرمؤمنان]]{{ع}} آمده است:
-[[جبرئیل]] بر [[آدم]] نازل شد و گفت: ای آدم من تو را میان سه چیز مخیر قرار می‌‌دهم؛ یکی را برگزین و دو دیگر را رها کن. آدم پرسید: ای جبرئیل؛ آن سه چیز چیستند؟ جبرئیل گفت: عقل، [[حیا]] و [[دین]]. در این هنگام آدم گفت: من عقل را برگزیدم. پس جبرئیل به حیا و دین فرمود: برگردید و او را رها کنید. آن دو گفتند: به ما دستور داده شده که پیوسته همراه عقل باشیم<ref>محمد بن یعقوب کلینی، اصول کافی، ج۱، ص۱۰.</ref>.
-[[مسلمانان]] پس از آشنا شدن با [[فلسفه]] یونان، فلسفه را با همان حکمتی که در [[کلام]] [[پیشوایان]] [[اسلام]] آمده بود، تطبیق دادند و آن را [[دانش]] [[راستین]]، معنا کردند؛ پس منظور از [[حکمت]] در [[عربی]]، همان [[فلسفه]] است و از این‌رو [[فیلسوف]] را [[حکیم]] گفته‌اند<ref>محمد بن محمد فارابی، تحصیل السعادة، ص۸۶.</ref>.
-علاوه بر این، در گفت‌وگوها و مناظره‌های [[امامان]] با مخالفان، از [[قواعد]] [[عقلی]] و [[فلسفی]]، چون محال بودن دور و [[تسلسل]] و [[اجتماع نقیضین]] سخن به میان آمده است. یکی از آن [[اصول عقلی]]، [[وجوب دفع خطر]] محتمل است که [[ائمه]]{{عم}} با استناد به آن، [[لزوم]] مشی موحدانه را به [[اثبات]] می‌‌رساندند و [[منکران]] را بیش از پیش در روش خودشان مردد می‌‌کردند. در این زمینه به نقل دو [[گفت‌وگو]] از [[امام صادق]]{{ع}} و [[امام رضا]]{{ع}} بسنده می‌‌کنیم.
-مرحوم [[طبرسی]] [[روایت]] کرده که، امام صادق{{ع}} به [[ابن ابی العوجا]] فرمود: «اگر [[عاقبت]] کار چنان که شما می‌‌گویید، باشد - که این‌گونه نیست - هم ما [[نجات]] یافته‌ایم و هم شما؛ اما اگر آن‌گونه باشد که ما می‌‌گوییم - که آن‌گونه نیز هست - ما نجات می‌‌یابیم و شما هلاک می‌‌شوید»<ref>احمد بن علی طبرسی، الاحتجاج، ج۲، ص۳۳۶.</ref>.
-همچنین [[مرحوم صدوق]] از [[محمد بن عبدالله خراسانی]]، [[خادم امام رضا]]{{ع}}، نقل کرده که مردی از زنادقه [[خدمت]] آن حضرت وارد شد؛ در حالی که نزد ایشان جماعتی نشسته بودند. در این هنگام امام رضا{{ع}} به او فرمود: «آیا نمی‌بینی که اگر سخن شما صحیح باشد - که صحیح نیست - ما و شما مساوی هستیم و [[نماز خواندن]] ما، [[روزه]] گرفتن ما، [[زکات]] دادن ما و [[اقرار]] به وجود [[خداوند]]، ضرری به ما نمی‌زند»، که در این هنگام [[مرد]] [[زندیق]] ساکت شد و جوابی نداد. آن گاه [[امام]] ادامه داد: «اما اگر سخن ما صحیح باشد - که صحیح است - در این هنگام شما هلاک شده اید و ما نجات یافته‌ایم»<ref>محمد بن علی بن حسین بن بابویه قمی (صدوق)، عیون اخبار الرضا{{ع}}، ج۱، ص۳۰۱.</ref>.
-مرحوم [[کلینی]] مناظره‌ای را از امام صادق{{ع}} با زندیقی نقل می‌‌کند که مبتنی بر [[لزوم]] سنخیت میان علت و معلول است. [[امام]]{{ع}} خطاب به [[زندیق]] می‌‌فرماید: «سخن تو درباره اینکه آفریننده عالم دوتاست، مستلزم این است که یا آن دو قدیم و [[قوی]] باشند، یا هر دو [[ضعیف]]، و یا یکی قوی باشد و دیگری [[ضعیف]]؛ اگر هر دو [[قوی]] هستند، پس چرا یکی دیگری را کنار نمی‌زند تا عالم را به [[تنهایی]] اداره کند، و اگر [[گمان]] می‌‌کنی که یکی از آن دو قوی است و دیگری [[ضعیف]]، پس ثابت می‌‌شود که او یکی است؛ زیرا [[ناتوانی]] در دومی است. پس اگر بگویی که [[خالق]] دوتاست، آنها نمی‌توانند از هر جهت با هم هماهنگ باشند، و یا ناهماهنگ؛ در حالی که [[آفرینش]] را [[منظم]] و هماهنگ، و [[فلک]] را پیوسته در [[حرکت]] می‌‌یابیم و می‌‌بینیم که [[تدبیر]] یکی است، و شب و [[روز]]، و گردش [[خورشید و ماه]] و [[هماهنگی]] امور، دلالت می‌‌کنند که [[مدبر]] یکی است. علاوه بر این اگر ادعا کنی که آنان دوتا هستند، باید ملتزم شوی که میانشان فاصله‌ای هست که در این صورت فاصله دومین آنها می‌‌شود، که مانند آنها قدیم است و در این صورت میان آن سومی و آنها باید فاصله‌ای باشد که آن نیز باید مثل آنها قدیم باشد و او نیز فاصله‌ای دیگر را می‌‌طلبد که تا بی‌نهایت می‌‌رود»<ref>محمد بن یعقوب کلینی، اصول کافی، ج۱، ص۸۰.</ref>.
-همچنین از [[امامان شیعه]]{{عم}} هیچ موضع منفی‌ای درباره [[تعلیم و تعلم]] [[فلسفه]] ثبت نشده است؛ بلکه آنان همواره از کوشش‌های [[فلاسفه]]، با زبان [[ستایش]] سخن گفته‌اند؛ چنان که به کسانی که به [[دلایل]] واهی چنگ زده‌اند، [[انتقاد]] کرده و به دلایل سستشان پاسخ داده‌اند. [[امام صادق]]{{ع}} در روز چهارم املای کتاب [[توحید]]، به [[مفضل]] می‌‌گوید: «اینک به شرح آفت‌هایی می‌‌پردازم که گاه [[نادانان]] آنها را بهانه می‌‌گیرند و آفرینش و آفرینشگر، و [[هدف]] و تدبیر و [[حکمت]] در کار او را [[انکار]] می‌‌کنند. همچنین به بیان [[عقیده]] گروه معطله و [[اصحاب]] [[مانی]] می‌‌پردازم که حکمت [[سختی‌ها]] و [[مصیبت‌ها]] و [[مرگ]] و فنا را انکار کردند. همچنین به رد کسانی می‌‌پردازم که به طبیعت [[اعتقاد]] دارند و همه آفرینش اشیا را بالعرض و اتفاقی می‌‌پندارند. خدای اینان را بکشد! از جانب [[حق]] به کدام سوی می‌‌گریزند؟»<ref>مفضل بن عمر، توحید مفضل، ترجمه نجفعلی میرزایی، ص۱۵۲. برخی از رجالیان شیعه چون ابن غضائری، مفضل بن عمر کوفی را به غلو متهم کرده‌اند. نجاشی نیز این تهمت را به صورت قیل مطرح کرده که نشان می‌‌دهد این مطلب را خودش قبول نداشته است. ولی شیخ مفید او را از اصحاب خاص امام صادق{{ع}} و از فقهای صالح به شمار آورده و شیخ طوسی هم او را در زمره سفرای ممدوح آورده است. مرحوم آیت‌الله خویی او را از این تهمت مبرا می‌‌داند و سخن ابن غضائری را به دلیل مشکوک بودن نسبت کتابش فاقد ارزش می‌‌داند (ر.ک: ابوالقاسم خویی، معجم رجال الحدیث، ج۱۹، ص۳۱۷-۳۳۰).</ref>.
-[[امام]]{{ع}} در ادامه، از [[ارسطو]] سخن به میان آورده، می‌‌فرماید: «ارسطاطالیس به آنان چنین پاسخ داده است: اینکه گاه بالعرض و اتفاق، چیزی به سبب دلیل‌های چندی پدید می‌‌آید و از راه طبیعی خود خارج می‌‌شود، به منزله بیرون رفتن امور از حالت طبیعی نیست و این اتفاقات نادر، همیشه و به طور دائم جاری نیستند»<ref>مفضل بن عمر، توحید مفضل، ص۱۶۸.</ref>.
-همچنین [[امام صادق]]{{ع}} از [[فلاسفه]] یونان به طور عموم سخن گفته و به [[مفضل]] فرموده است: «ای مفضل؛ بدان که نام این [[جهان]] در نزد [[یونانیان]] «قوسموس» است. این کلمه به معنای [[آراستگی]] است. کسانی که دعوی [[فلسفه]] و [[حکمت]] دارند، نامش را این‌گونه نهاده‌اند. آیا این نام‌گذاری جز به این دلیل است که، [[حساب]] و کتابی دقیق همراه با [[نظم]] و حکمت در آن دیدند و به اینها [[راضی]] نشدند و سرانجام [[جهان هستی]] را آراستگی و [[زینت]] نام نهادند، تا بگویند که با تمام [[استواری]] و حکمتی که در آن نهفته، در نهایت نیکویی و [[زیبایی]] نیز هست»<ref>مفضل بن عمر، توحید مفضل، ص۱۶۲.</ref>.
-بدین جهت [[شیعیان]] پیش از همه به مطالعه کتاب‌های [[فلسفی]] پرداختند و قبل از [[عصر مأمون]] و آغاز [[نهضت]] [[ترجمه]]، در جایگاه مترجم یا [[متکلم]] یا [[فیلسوف]]، با فلسفه در ارتباط بودند. یکی از نخستین مترجمان [[شیعی]]، [[محمد بن ابراهیم فزاری]] (م. ۱۵۶ق) است، که بیشتر به دلیل مهارتش در [[علم نجوم]] [[شهرت]] یافته بود؛ ولی قفطی او را در میان [[حکمای اسلامی]] آورده است<ref>ابن ندیم، الفهرست، ص۳۸۱؛ یوسف بن ابراهیم قفطی، تاریخ الحکما، ترجمه فارسی قرن ۱۱، ص۱۰۳.</ref>.
-بزرگان [[خاندان نوبخت]] نیز، از [[پیشگامان]] توجه به علوم عقلی و [[فلسفی]] بودند و از نخستین مترجمان به شمار می‌‌آمدند<ref>یوسف بن ابراهیم قفطی، تاریخ الحکما، ص۲۲۷.</ref>. فضل بن ابی سهل [[نوبختی]]، [[رئیس]] اداره [[ترجمه]] در عصر [[هارون]] بود و کتاب‌های [[حکمت]] از [[زبان فارسی]]، زیر نظر او به [[عربی]] [[ترجمه]] می‌‌شد<ref>قطب الدین لاهیجی، محبوب القلوب، المقالة الثانیة، ص۱۳۰.</ref>.<ref>[[غلام حسن محرمی|محرمی، غلام حسن]]، [[نقش امامان شیعه در گسترش علوم عقلی ۱ (مقاله)|نقش امامان شیعه در گسترش علوم عقلی ۱ ]]</ref>
-===ترتیب [[متکلمان]] در [[مکتب]] [[ائمه]]{{عم}}===
-رواج مباحث [[کلامی]] و [[عقیدتی]]، یکی از مهم‌ترین زمینه‌های توجه به علوم عقلی در میان [[مسلمانان]] بوده است؛ زیرا بخشی از [[کلام]]، مباحث [[عقلی]] است. [[علم کلام]]، [[علمی]] صد در صد [[اسلامی]] است. خدای متعالی در [[قرآن]] به پیامبرش دستور می‌‌دهد که با مخالفان [[فکری]]، به [[نیکوترین]] روش [[گفت‌وگو]] کند. در [[حدیثی]] از [[پیامبر اسلام]]{{صل}} نقل شده که ما از زبان هفتاد [[پیامبر]] در [[دین خدا]] [[مجادله]] می‌‌کنیم<ref>احمد بن علی طبرسی، الاحتجاج، ج۱، ص۲۲.</ref>. [[امام صادق]]{{ع}} در پاسخ فردی که پرسید آیا [[رسول خدا]]{{صل}} مجادله می‌‌کرده است، فرمود:
-در هر چه به رسول خدا{{صل}} [[ظن]] و [[گمان]] کردی، در اینکه ایشان با [[امر خدا]] [[مخالفت]] کند [هیچ گاه] به او گمان مبر. مگر خدای متعالی [به پیامبر] نفرموده است: {{متن قرآن|وَجَادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ}}<ref>«و با آنان با روشی که بهتر باشد چالش ورز!» سوره نحل، آیه ۱۲۵.</ref> و {{متن قرآن|قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَهَا أَوَّلَ مَرَّةٍ}}<ref>«بگو: همان کس که آن را نخست آفرید زنده‌اش می‌گرداند» سوره یس، آیه ۷۹.</ref>. آیا می‌‌توانی گمان کنی که رسول خدا{{صل}} با امر خدا مخالفت کرده و درباره آنچه که [[خدا]] به او دستور داده، مجادله نکرده و از آنچه که خدا به او [[خبر]] داده، [[مردم]] را [[آگاه]] نکرده است؟
-یکی از [[علوم امامان]]{{عم}}، علم کلام است. [[امیرمؤمنان]]{{ع}} نخستین کسی بوده که در سخنانش به برخی مسائل کلامی چون [[توحید]]، [[صفات خدا]]، [[قضا و قدر]]، و [[جبر و اختیار]] پرداخته است. آن حضرت بعد از پیامبر{{صل}}، مهم‌ترین مدافع فکری و عقیدتی [[اسلام]] بود و همواره در مقابل [[اهل کتاب]] از اسلام [[دفاع]] می‌‌کرد و به [[پرسش‌ها]] و شبهه‌های آنان پاسخ می‌‌گفت.
-[[عبدالقاهر بغدادی]] می‌‌گوید: نخستین [[متکلم]] [[اهل سنت]] از [[صحابه]] [[علی بن ابی طالب]]{{ع}} است؛ به سبب مناظره‌اش با خوارخ در مسائل [[وعد و وعید]] و مناظره‌اش با [[قدریه]] درباره [[قضا]]، قدر، [[مشیت]] و [[استطاعت]]... [[قدریه]] ادعا کرده‌اند علی{{ع}} از آنهاست و [[رهبر]] آنان [[واصل بن عطا]] مذهبش را از محمد و عبدالله [[پسران]] علی{{ع}} گرفته است»<ref>عبدالقاهر بغدادی، اصول الدین، ص۳۲۱.</ref>. [[بغدادی]] همچنین [[زید بن علی]] و [[امام صادق]]{{ع}} را از [[متکلمان]] [[اهل سنت]] به شمار آورده و برای امام صادق{{ع}} کتاب‌هایی در [[کلام]] برشمرده که عبارت‌اند از: کتابی در رد بر [[قدریه]]؛ کتابی در رد بر [[خوارج]]؛ کتابی در رد بر [[خلافت]]؛ او همچنین کتابی با عنوان رد بر قدریه از [[قرآن]] گزارش کرده است<ref>عبدالقاهر بغدادی، اصول الدین، ص۳۲۱.</ref>.
-همچنین تعدادی از [[اصحاب پیامبر]]{{صل}}، که در شمار [[یاران امام علی]]{{ع}} به شمار می‌‌رفتند، نخستین کسانی بودند که بعد از [[رحلت پیامبر]]{{صل}} با استدلال‌هایشان از [[حق]] آن حضرت در مقابل [[جریان سیاسی]] [[دستگاه خلافت]] [[دفاع]] کردند. از جمله آنها، [[دوازده]] نفری بودند که درباره مسئله [[امامت امیرمؤمنان]]{{ع}} با [[ابوبکر]] [[مناظره]] کردند: [[خالد بن سعید]]، [[سلمان فارسی]]، [[ابوذر غفاری]]، [[مقداد]]، [[عمار]]، [[بریده اسلمی]]، [[ابوالهیثم بن تیهان]]، [[سهل بن حنیف]]، [[عثمان بن حنیف]]، [[خزیمة بن ثابت]] [[ذوالشهادتین]]، [[ابی بن کعب]] و [[ابوایوب انصاری]]<ref>احمد بن محمد بن خالد برقی، رجال البرقی، ص۱۴۹.</ref>. بعد از آنها تعدادی از [[اصحاب]] و شاگردان آن حضرت مانند [[صعصعة بن صوحان]]، [[میثم تمار]]، [[کمیل بن زیاد نخعی]]، [[اویس قرنی]]، [[سلیم بن قیس]]، [[حارث بن اعور همدانی]]، [[اصبغ بن نباته]]، ابوذر غفاری و [[ابن عباس]]، همواره در طول عمرشان از حق [[امیرمؤمنان]]{{ع}} دفاع می‌‌کردند.
-اما بیشترین دوره رونق [[علم کلام]]، در [[قرن دوم]]، به ویژه [[عصر امام صادق]]{{ع}} بود که در اثر فضای باز [[سیاسی]] حاصل از [[سقوط]] [[بنی امیه]] و [[حکومت]] نوپای [[عباسیان]] به وجود آمده بود. آن حضرت، شاگردان برجسته‌ای مانند [[هشام بن سالم]]، [[هشام بن حکم]]، [[مؤمن طاق]]، [[فضال بن حسن]] و [[جابر بن یزید جعفی]] را [[تربیت]] کرد که در کلام بسیار ورزیده بودند. مناظره‌های این افراد با [[زندیقان]]، [[اهل کتاب]]، [[معتزله]]، [[مرجئه]] و [[اهل رأی]] و [[قیاس]]، در کتاب‌ها به یادگار مانده است. به نقل مرحوم [[کلینی]] در «[[کتاب الحجة]]»، [[امام صادق]]{{ع}} تعداد از [[اصحاب]] خود را [[متکلم]] خوانده است<ref>محمد بن یعقوب کلینی، اصول کافی، ج۱، ص۱۷۱.</ref>. او همواره آنان را در این راه [[تشویق]] می‌‌کرد؛ چنان که وقتی [[هشام بن حکم]] ماجرای مناظره‌اش را با [[عمرو بن عبید]]، از بزرگان و [[رهبران]] [[معتزله]]، نقل کرد، به او فرمود: «ای هشام؛ چه کسی این را به تو آموخت؟» هشام گفت: «یابن [[رسول الله]]؛ این‌گونه بر زبانم جاری شد». پس فرمود: «ای هشام؛ به [[خدا]] [[سوگند]] در [[صحف ابراهیم]] و [[موسی]] این‌گونه نوشته شده است»<ref>محمد بن حسن طوسی، اختیار معرفة الرجال (رجال کشی)، ج۲، ص۵۵۱.</ref>.
-حتی [[امام صادق]]{{ع}} دستور می‌‌داد که [[متکلمان شیعی]] در حضور خودش با مخالفان [[مناظره]] کنند و بدین ترتیب و به طور عملی آنان را [[تعلیم]] می‌‌دادند. هشام بن حکم می‌‌گفت: در [[منا]] پانصد مسئله [[کلامی]] از امام صادق{{ع}} پرسیدم که همه را پاسخ گفت<ref>محمد بن حسن طوسی، اختیار معرفة الرجال (رجال کشی)، ج۲، ص۵۵۱.</ref>. همچنین [[امامان شیعه]]{{عم}} به تدوین رساله یا کتاب در مسائل کلامی تشویق می‌‌کردند. از [[هشام بن سالم]] نقل شده که [[امام کاظم]]{{ع}} فرمود: به هشام بن حکم بگویید: چیزی بنویسد و برای من بفرستد و در آن [[قدریه]] را رد کند<ref>محمد بن حسن طوسی، اختیار معرفة الرجال (رجال کشی)، ج۲، ص۵۴۷.</ref>.
-مرحوم [[سید حسن صدر]]، متکلمان شیعی را تا [[عصر امام سجاد]] در یک طبقه قرار داده و [[متکلمان]] بعدی را در چند طبقه دسته‌بندی کرده است<ref>سید حسن صدر، الشیعة و فنون الاسلام، ص۲۷۴-۲۷۸.</ref>. تعدادی از متکلمان مشهور آن دوره عبارت‌اند از:
-# قیس الماصر که از اصحاب و [[شاگردان امام سجاد]]{{ع}} بود و [[کلام]] را از آن حضرت آموخته بود و شاگردانی را [[تربیت]] کرده بود<ref>سید حسن صدر، الشیعة و فنون الاسلام، ص۲۷۸.</ref>؛
-# [[ابوجعفر مؤمن طاق]]، از [[اصحاب امام سجاد]]{{ع}}، که کلام را از آن حضرت آموخته بود و کتاب‌هایی نوشته بود؛ مانند إفعل لاتفعل، [[الاحتجاج]] فی [[امامة]] [[امیرالمؤمنین]]، الکلام علی الخوارج، مجالسة مع الامام [[ابی حنیفه]] و المرجئه، المعرفه، و الرد علی المعتزله<ref>احمد بن علی نجاشی، رجال النجاشی، ش ۸۸۶، ص۳۲۵.</ref>؛
-# [[حمران بن اعین]]، [[برادر]] [[زراره]]، که [[کلام]] را از [[امام سجاد]]{{ع}} آموخته بود<ref>ابوغالب ذراری، رسالة ابی غالب الذراری، ص۱۱۳.</ref>؛
-# [[هشام بن حکم]] که از بزرگان [[شیعه]]، بلکه از [[اساتید]] [[علم کلام]] در میان همه [[مسلمانان]] و [[فرقه‌های اسلامی]] است. او [[مناظرات]] و گفت‌وگوهای بسیاری با علمای فرقه‌های مختلف داشت و ناظر مجالس مناظره‌ای بود که [[یحیی بن خالد برمکی]] [[وزیر]] [[هارون]] تشکیل می‌‌داد. او به سبب داشتن [[کیاست]]، حاضر جوابی و اطلاعات عمیق، همواره مورد [[حسد]] هم‌عصرانش بود<ref>محمد بن حسن طوسی، اختیار معرفة الرجال (رجال کشی)، ج۲، ص۵۳۰.</ref>. [[ابن ندیم]] این کتاب‌ها را برای او برشمرده است: کتاب الامامة، کتاب الدلالات علی حدوث الاشیاء، کتاب الرد علی الزنادقة، کتاب الرد علی [[اصحاب الاثنین]]، کتاب [[التوحید]]، کتاب الرد علی [[هشام الجوالیقی]]، کتاب الرد علی [[اصحاب]] الطبائع، کتاب الشیخ و الغلام، کتاب التدبیر، کتاب [[المیزان]]، کتاب المیدان، کتاب الرد علی من قال بامامة المفضول، کتاب [[اختلاف]] [[الناس]] فی الامامة، کتاب الوصیة و الرد علی من انکرها، کتاب فی الجبر و القدر، کتاب الحکمین، کتاب الرد علی المعتزلة فی [[طلحه]] و الزبیر، کتاب القدر، کتاب الالفاظ، کتاب المعرفة، کتاب الاستطاعة، کتاب الثمانیة الابواب، کتاب الرد علی [[شیطان]] الطاق، کتاب الاخبار، کتاب یفتح، کتاب الرد علی ارسطاطالیس فی التوحید، کتاب المعتزلة<ref>ابن ندیم، الفهرست، ص۲۵۰.</ref>؛
-# [[یونس بن یعقوب]]، از [[اصحاب امام صادق]]{{ع}}، که از [[متکلمان]] ماهر و زبردست بود<ref>احمد بن علی نجاشی، رجال النجاشی، ش ۱۲۰۸، ص۴۴۶.</ref>؛
-#[[فضال بن حسن کوفی]]، از متکلمان مشهوری که همواره در مناظره‌هایش [[پیروز]] میدان بود. [[شیخ مفید]] بعضی از مناظرات او را با مخالفان در کتاب الفصول المختاره، آورده است<ref>محمد بن محمد بن نعمان (شیخ مفید)، الفصول المختاره، ص۷۴.</ref>. این متکلمان همگی در [[قرن دوم]] می‌‌زیستند و پیش از پایان این [[قرن]] از [[دنیا]] رفته بودند؛ اما پس از آنها هم متکلمان برجسته‌ای بودند که به برخی از آنها اشاره می‌‌کنیم.
-# [[سکاک محمد بن خلیل بغدادی]]، [[شاگرد]] هشام بن حکم بود و علم کلام را از او آموخته بود<ref>احمد بن علی نجاشی، رجال النجاشی، ش ۸۸۹، ص۳۲۸.</ref>؛
-# [[ابومالک ضحاک حضرمی]] از بزرگان [[علم کلام]] بود و از محضر [[امام صادق]]{{ع}} و [[امام کاظم]]{{ع}} [[علم]] آموخته بود<ref>احمد بن علی نجاشی، رجال النجاشی، ش ۵۴۶، ص۲۰۵.</ref>.
-همچنین بسیاری از [[متکلمان شیعه]]، از [[خاندان نوبخت]] برخاسته‌اند. به گفته [[ابن ندیم]] [[آل]] نوبخت به [[تشیع]] معروف بوده‌اند<ref>ابن ندیم، الفهرست، ص۲۵۱.</ref>. از میان این خاندان، فضلای بسیاری در سه [[قرن]] برخاسته است؛ از جمله فضل بن ابی سهل بن نوبخت که در [[زمان]] [[هارون]] در رأس کتابخانه معروف [[بیت الحکمه]]، و از مترجمان [[فارسی]] به [[عربی]] در عصر هارون و [[مأمون]] بود؛ همچنین [[اسحاق بن ابی سهل بن نوبخت]] و پسرش [[اسماعیل بن اسحاق]] و پسر دیگرش [[علی بن اسحاق]] و نواده‌اش [[ابوسهل]] [[اسماعیل بن علی بن اسحاق]]، که او را شیخ المتکلمین در [[شیعه]] [[لقب]] داده‌اند<ref>احمد بن علی نجاشی، رجال النجاشی، ش ۶۸، ص۳۰.</ref>، و [[حسن بن موسی نوبختی]]، خواهرزاده ابوسهل اسماعیل بن علی و عده‌ای دیگر از آنها<ref>ابن ندیم، الفهرست، ص۲۵۱. نوبخت، منجم دربار منصور عباسی بود. روزی پسرش ابوسهل را به دربار منصور برد تا به جانشینی خود معرفی کند. منصور نامش را پرسید. گفت: «خورشید ماه طیما ذاه مابازارد باد خسرونه شاه». منصور گفت: «همه اینها اسم تو است»؟ گفت: «آری». منصور تبسم کرد و گفت: «پدرت چه کرده؟! اسمت را مختصر کن؛ یا همان کلمه طیماذ را از میان اسمت برگزین و یا من کنیه ابوسهل را برایت انتخاب می‌‌کنم». ابوسهل به همین کنیه راضی شد. از این‌رو کنیه بسیاری از نوبختیان ابوسهل است.</ref>.
-[[متکلمان]] از [[اصحاب]] و شاگردان [[امامان]]{{عم}}، از توجه به [[فلسفه]]، حتی پیش از [[عصر مأمون]] که هنوز بسیاری از کتاب‌های [[فلسفی]] [[ترجمه]] نشده بود و [[بازار]] فلسفه رونق چندانی نداشت، [[غافل]] نبودند و گاهی در مباحث [[کلامی]] از آن بهره می‌‌جستند. نظریه‌های آنان به ویژه [[هشام بن حکم]] در برخی مسائل کلامی، [[شاهد]] این مطلب است. در میان آنان حتی بودند کسانی که با دیده نقد به فلسفه می‌‌نگریستند؛ چنان که نوشته‌اند هشام بن حکم به [[فلاسفه]] ایراد می‌‌گرفت و این امر خوشایند یحیی [[برمکی]]، که خود را حامی [[فلسفه]] می‌‌دانست، نبوده و سرانجام همین امر موجب جدایی میان آن دو شد و کار به جایی کشید که یحیی [[هارون]] را بر ضد او تحریک کرد<ref>محمد بن حسن طوسی، اختیار معرفة الرجال (رجال کشی)، ج۲، ص۵۳۰.</ref>. هشام نیز کتابی در رد نظریه [[ارسطو]] در [[توحید]] نوشته که [[ابن ندیم]]<ref>ابن ندیم، الفهرست، ص۲۵۰.</ref> و [[نجاشی]]<ref>احمد بن علی نجاشی، رجال النجاشی، ص۴۳۳، ش ۱۱۶۴.</ref> به آن اشاره کرده‌اند.<ref>[[غلام حسن محرمی|محرمی، غلام حسن]]، [[نقش امامان شیعه در گسترش علوم عقلی ۱ (مقاله)|نقش امامان شیعه در گسترش علوم عقلی ۱ ]]</ref>
-==تأثیرپذیری [[معتزله]] از [[افکار]] [[ائمه]]{{عم}}==
-بدون تردید، نخستین گروهی که در میان [[مسلمانان]] به طور رسمی شیوه [[عقل‌گرایی]] را [[اختیار]] کردند، معتزلیان بودند. [[مکتب]] معتزله در اواخر [[قرن اول هجری]] شکل گرفت. مؤسس این مکتب، [[واصل بن عطا]] بوده است. او از حلقه درس استادش [[حسن بصری]] کناره گرفت و برخی [[عقاید]] این مکتب را برای نخستین بار مطرح کرد. از آن پس واصل و پیروانش به معتزله معروف شدند<ref>شهرستانی، الملل و النحل، ج۱، ص۴۸.</ref>.
-از میان [[خلفای اموی]]، [[یزید بن ولید]] به معتزله [[تمایل]] نشان داد<ref>علی بن حسین مسعودی، مروج الذهب، ج۳، ص۲۴۵.</ref>. با روی کار آمدن [[عباسیان]] و [[ترجمه]] کتاب‌های خارجی و ورود افکار جدیدی که باعث پدید آمدن موج زندیقی گری در [[جهان اسلام]] شد، معتزلیان به دلیل توان [[پاسخ‌گویی]] به اندیشه‌های [[الحادی]]، [[رشد]] بیشتری کردند و طرف داران فراوانی یافتند. از این‌رو [[خلفای عباسی]] نیز آنان را در برابر زنادقه تقویت می‌‌کردند<ref>علی بن حسین مسعودی، مروج الذهب، ج۴، ص۳۳۴.</ref>. در [[زمان]] [[مأمون]] بر [[توسعه]] این مکتب افزوده شد؛ زیرا مأمون، اعتزال را [[مذهب]] رسمی اعلام کرد و دستور داد که همه [[مردم]] نظر معتزله را مبنی بر [[خلق قرآن]] بپذیرند. [[معتصم]] و [[واثق]] نیز راه مأمون را ادامه دادند<ref>علی بن حسین مسعودی، مروج الذهب، ج۴، ص۹۴، ۹۵.</ref>. از این‌رو، عده‌ای از [[فقها]] و بزرگان [[اهل حدیث]]، از جمله [[احمد بن حنبل]] تحت فشار قرار گرفتند. سرانجام [[متوکل عباسی]] پس از به [[خلافت]] رسیدن، به اهل حدیث گروید و نظر آنان را رسمی اعلام کرد<ref>ابن کثیر دمشقی، البدایة و النهایة، ج۱۰، ص۳۳۷.</ref>. از آن زمان به بعد معتزلیان رو به [[ضعف]] گذاشتند<ref>ر.ک: حسن ابراهیم حسن، تاریخ الاسلام، ج۳، ص۴.</ref>.
-به [[گواهی]] [[دانشمندان]]، [[متکلمان معتزله]] از [[امامان شیعه]]{{عم}} تأثیر پذیرفته‌اند. [[قاضی عبدالجبار]]، از علمای بزرگ [[معتزله]]، درباره تأثیرپذیری معتزلیان از [[امیرمؤمنان علی]]{{ع}} در دو اصل [[توحید]] و [[عدل]]، که از اصول مهم معتزله است و آنان را از فرقه‌های دیگر جدا می‌‌کند، می‌‌گوید: «خطبه‌های [[امیرمؤمنان]]{{ع}} در [[نفی]] [[تشبیه]] و [[اثبات]] عدل، بیش از آن است که به شمارش درآید»<ref>محمدرضا کاشفی، کلام شیعه، ص۱۹۱، به نقل از: احمد بن عبدالجبار، طبقات المعتزلة، ج۱، ص۱۵-۲۱۴.</ref>. همو [[امام علی]] و [[امام حسن]] و [[امام حسین]] و [[امام باقر]]{{عم}} را از متقدمان معتزله شمرده است.
-[[ابن ابی الحدید]] هم [[علم]] معتزله را منتهی به علم امیرمؤمنان{{ع}} دانسته، می‌‌گوید:
-[[اشرف]] [[علوم]]، [[علم الهی]] است؛ زیرا [[شرف]] علم به شرف موضوعش است و موضوع علم الهی اشرف موجودات است. پس این علم اشرف علوم است که از سخن آن حضرت اقتباس شده و از او نقل گشته و به او منتهی شده و از او شروع گشته است؛ زیرا معتزله، که [[اهل]] توحید و عدل و صاحبان نظر هستند و [[مردم]] از آنها این فن را آموخته‌اند، شاگردان و [[یاران]] آن حضرت هستند. بدین جهت که بزرگ آنها واصل بن عطا، [[شاگرد]] [[ابوهاشم]] پسر [[محمد حنفیه]] است و ابوهاشم شاگرد پدرش [محمد حنفیه] و پدرش شاگرد آن حضرت است<ref>ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج۱، ص۱۷.</ref>.
-بسیاری از معتزلیان، به ویژه [[اهل بغداد]]، امیرمؤمنان{{ع}} را از دیگر [[صحابه]] [[برتر]] می‌‌دانستند<ref>ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج۱، ص۱۷.</ref>. آنان حتی [[روایات شیعه]] را، که در آنها به [[شیعیان امیرمؤمنان]]{{ع}} [[وعده]] [[بهشت]] داده شده، بر خودشان منطبق کرده‌اند<ref>ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج۲۰، ص۲۲۶.</ref>.
-همچنین درباره [[ابوالهذیل]]، که از بزرگان معتزله بوده و یکی از فرقه‌های معتزله (هذلیه) به نام اوست، گفته‌اند که سلسله [[اساتید]] او هم به ابوهاشم پسر محمد حنفیه منتهی می‌‌شود<ref>شهرستانی، الملل و النحل، ج۱، ص۵۳.</ref>. به نظر برخی از [[عالمان]]، او نخستین کسی بود که [[کلام]] را [[عقلی]] کرد<ref>شهرستانی، الملل و النحل، ج۱، ص۵۵.</ref>.
-همچنین [[ابراهیم بن سیار نظام]] که از بزرگان [[معتزله]] بوده و با [[فلسفه]] و علوم عقلی بسیار سر و کار داشته و از آنها در [[کلام]] بیشتر [[سود]] می‌‌جسته و [[فرقه]] نظامیه به نام اوست، [[شاگرد]] [[هشام بن حکم]] به شمار می‌‌آمده<ref>شهرستانی، الملل و النحل، ج۱، ص۵۸.</ref>، و [[ابوالحسن اشعری]] [[معتقد]] است که او به [[امامیه]] [[گرایش]] داشته است<ref>ابوالحسن اشعری، مقالات الاسلامیین، ص۲۵۲.</ref>. [[شهرستانی]] یکی از ویژگی‌های فردی او را، تمایلش به رافضیان و اهانتش به بزرگان [[صحابه]] دانسته و از او نقل کرده است که [[امامت]] تنها با [[نص]] و تعیین آشکار محقق می‌‌شود و [[پیامبر]]{{صل}} در مواضع متعدد [[امامت علی]]{{ع}} را به گونه‌ای روشن و آشکار بیان [[کرد]] تا [[مردم]] به [[اشتباه]] نیفتند؛ اما عمر این مطلب را [[کتمان]] کرد و همو عهده‌دار جریان [[بیعت با ابوبکر]] در [[روز سقیفه]] بود. شهرستانی سپس می‌‌گوید: «[[نظام]] به عمر نسبت [[شک]] داده که در [[روز]] [[حدیبیه]] از پیامبر پرسید: آیا ما بر [[حق]] نیستیم؟ آیا آنها بر [[باطل]] نیستند؟ پیامبر جواب داده: آری؛ و عمر گفته: پس چرا در دینمان [[پستی]] را بپذیریم؟ نظام گفته: این به معنای [[شک و تردید]] در [[دین]]، و [[مقاومت]] در برابر [[تصمیم پیامبر]]{{صل}} است. او به [[دروغ]] خود ادامه داده و گفته عمر در روز [[بیعت]] [[[ابوبکر]]] به شکم [[فاطمه]]{{س}} ضربه زده، تا اینکه او سقط جنین کرده است و فریاد می‌‌کرد که [[خانه]] را با کسانی که در آن هستند، [[آتش]] بزنید؛ در حالی که در خانه غیر از علی، فاطمه، حسن و حسین کس دیگری نبود.»..<ref>شهرستانی، الملل و النحل، ص۵۹.</ref>.<ref>[[غلام حسن محرمی|محرمی، غلام حسن]]، [[نقش امامان شیعه در گسترش علوم عقلی۲ (مقاله)|نقش امامان شیعه در گسترش علوم عقلی ۲]]</ref>
-===رونق [[فلسفه]] در میان [[شیعیان]]===
-با [[تعالیم]] [[ائمه]]{{عم}} [[عقل‌گرایی]] در [[مکتب تشیع]] از همه [[جریان‌های فکری]] [[مسلمانان]] به جز [[معتزله]] بیشتر بود و در مقایسه با معتزله هم از نوعی عقل‌گرایی [[معتدل]] برخودار بود. در [[آموزه‌های ائمه]]{{عم}}، هیچ گاه عقل‌گرایی در [[تعارض]] با [[شرع]] قرار نمی‌گرفت و [[امامان]]{{عم}} و [[عالمان شیعه]] هیچ [[وقت]] [[فیلسوفان]] را [[نفی]] یا [[انکار]] نمی‌کردند. دکتر نصر در این باره می‌‌گوید:
-در میان شاخه‌های مختلف [[مذهب شیعه]]، دو تا از آنها برای تحقیق در [[فلسفه اسلامی]] اهمیت خاص دارند که یکی [[مذهب جعفری]] [[دوازده امامی]] است و دیگری [[مذهب اسماعیلی]] که در دوران قدیم تأثیر [[فرهنگی]] و [[سیاسی]] فراوان داشته است. [[امامان شیعه]]{{عم}} که حامل [[نور]] نبوت‌اند، [[مفسران]] [[واقعی]] معنای درونی اشیا و [[کتاب خدا]] و کتاب طبیعت‌اند. [[علم]] همه چیز در نزد ایشان است؛ خواه طبیعی و خواه [[فوق طبیعی]] و بعضی از ایشان، بالخاصه [[امام ششم]] [[امام]] [[جعفر صادق]]{{ع}}، نه تنها [[استادان]] [[دین]] و [[علوم]] [[روحانی]] بوده‌اند، بلکه درباره [[علوم طبیعی]] نیز چیزهایی نوشته‌اند؛ چنان‌که [[جابر بن حیان]] یکی از [[شاگردان امام صادق]]{{ع}} بوده است<ref>سید حسین نصر، علم و تمدن در اسلام، ترجمه احمد آرام، ص۳۲۱.</ref>.
-در [[عصر ظهور]] [[فلاسفه]] [[مسلمان]]، از نیمه دوم [[قرن سوم]] به بعد، [[عقل‌گرایی]] در میان [[اهل سنت]] رو به افول نهاد و به تدریج [[مذهب کلامی]] [[اشعری]] که براساس دیدگاه‌های قشری و ظاهرگرایانه [[اهل حدیث]] و در رأسشان [[احمد بن حنبل]] شکل گرفته بود<ref>ر.ک: ابوالحسن اشعری، الابانة عن اصول الدیانه، ص۲۱ و ۵۱، باب الکلام فی اثبات رؤیة الله تعالی بالابصار فی الاخرة، باب الکلام فی الوجه و العینین و البصر و الیدین.</ref>، [[مذهب]] رسمی اهل سنت شد. از آن [[زمان]] به بعد، فعالیت‌های [[فلسفی]] تنها در بستر [[فرهنگ شیعی]] میسر بود. بدین ترتیب بیشتر فلاسفه، یا از میان [[شیعیان]] بودند و یا نوعی تأثیرپذیری از [[تعالیم]] [[شیعه]] داشتند. [[شهید مطهری]] می‌‌گوید: «در میان فلاسفه مسلمان، [[اکثریت]] با فلاسفه شیعه است. فلاسفه غیر [[شیعی]] به استثنای [[فیلسوفان]] [[اندلس]] که از محیط و [[اندیشه]] [[تشیع]] دور بوده‌اند، اکثریت قریب به اتفاق [[تمایل]] شیعی دارند. این نیز می‌‌تواند دلیل بر مطلبی باشد و آن اینکه، [[عقل]] شیعی از اول عقل فلسفی بوده است»<ref>مرتضی مطهری، خدمات متقابل اسلام و ایران، ص۶۲۴.</ref>. برخلاف شیعه، از وقتی که مذهب اهل حدیث در زمان [[متوکل]] قوت گرفت، عقل‌گرایی به ضعف‌گرایید و توجه به [[فلسفه]] افول کرد و به نقل [[قاضی]] صاعد اندلسی از زمان متوکل که [[ترکان]] بر [[دستگاه خلافت]] [[حاکم]] شدند، توجه به فلسفه از سوی [[دستگاه خلافت]] از بین رفت<ref>صاعد اندلسی، التعریف بطبقات الامم، ص۲۱۴.</ref>.
-سرانجام با ظهور غزالی و [[رشد]] جریان [[مبارزه]] با [[فلسفه]]، این [[دانش]] در میان [[اهل سنت]]، به جز اهالی [[اندلس]]، فروکش کرد؛ از این‌رو، فلسفه تنها در [[جوامع]] [[شیعی]]، زمینه رشد مناسب برای خود یافت؛ چنان که دکتر [[حسین نصر]] می‌‌گوید:
-ولی باید میان واکنش‌های [[شیعه]] و [[سنی]] نسبت به فلسفه تمایزی قائل شویم. [[جهان]] [[تسنن]] تقریباً پس از [[ابن رشد]] فلسفه را طرد کرد و جز استفاده از [[منطق]] و تأثیری که فلسفه در استدلال‌های [[کلامی]] داشت و پاره‌ای [[معتقدات]] [[جهان شناختی]]، که در زمینه [[علم کلام]] و تصوف برجای مانده بود، با فلسفه کاری نداشت؛ ولی در [[جهان تشیع]] در قرن‌های متوالی، هر دو فلسفه مشایی و اشراقی در [[مدارس]] [[دینی]] به عنوان سنتی زنده [[تدریس]] می‌‌شد<ref>سید حسین نصر، علم و تمدن در اسلام، ص۳۲۰.</ref>.
-از این‌رو در بستر [[مکتب تشیع]]، [[فیلسوفان]] بزرگی ظهور کرده‌اند؛ مانند [[خاندان نوبخت]] که از اوایل [[حکومت عباسی]] تا [[قرن چهارم]]، [[فلاسفه]] بزرگی از میان آنها برخاستند که طبق نقل [[ابن ندیم]]، همه شیعه بوده‌اند؛ به ویژه اینکه ورود آنان به فلسفه در [[زمان ائمه]]{{عم}} بوده است؛ و نیز مانند [[جمعیت]] اخوان الصفا و خلان الوفا که خود خواسته‌اند گمنام باشند؛ اما به شدت [[تمایل]] شیعی داشته‌اند. نوشته‌های آنها ۵۲ رساله است که در همه آنها حضور توأم فلسفه و [[دین]] به چشم می‌‌خورد.
-همچنین درباره فلاسفه بزرگی چون کندی، [[احمد بن طیب سرخسی]]، [[احمد بن سهل بلخی]]، رازی، [[فارابی]]، [[ابن سینا]]، بیرونی و [[ابن مسکویه]] ادعای [[تشیع]] شده است<ref>ر.ک: عبدالله نعمه، فلاسفة الشیعة، ص۱۱۶، ۱۳۳، ۱۵۴، ۲۸۸، ۴۱۲، ۴۶۶، ۵۶۷، ۶۵۲.</ref>. گرچه درباره شیعه بودن این فیلسوفان [[اجماعی]] وجود ندارد، به طور حتم این فلاسفه تمایل شیعی داشته‌اند؛ به ویژه فلاسفه بزرگی چون رازی، فارابی، ابن سینا و ابن مسکویه که [[تمایلات]] آشکار شیعی داشته‌اند و بیشتر فلاسفه با واسطه یا بی‌واسطه [[شاگرد]] ایشان بوده‌اند.
-[[حاکمان]] شیعه نیز همواره از فلاسفه [[حمایت]] می‌‌کرده‌اند<ref>قطب الدین لاهیجی، محبوب القلوب، المقالة الثانیة فی احوال حکماء الاسلام، ص۱۵۱.</ref>. [[فیلسوف]] بزرگی چون [[فارابی]] در دربار [[حاکمان]] و [[فرمانروایان]] [[آل حمدان]] که [[شیعه]] بوده‌اند، به سر می‌‌برد. همچنین [[فلاسفه]] بسیاری به دربار امرای [[آل بویه]] رفت و آمد داشته‌اند. [[ابن سینا]] با دربار [[حاکمان]] [[شیعی]] چون [[سامانیان]]، آل بویه و شمس المعالی قابوس بن وشمگیر ارتباط داشت و از نزدیکی به دربار شخصی چون [[سلطان]] محمود که در [[تسنن]] [[تعصب]] داشت، می‌‌گریخت. [[میرفندرسکی]] کتابی درباره [[اثبات]] [[تشیع]] ابن سینا نوشته است. رازی کتابی دارد به نام فی آثار الامام الفاضل المعصوم<ref>ابن ندیم، الفهرست، ص۴۱۹.</ref> که به احتمال [[قوی]] بر اساس دیدگاه شیعی نوشته شده است. [[ابن مسکویه]] نوشته است: «عضدالدوله دیلمی در [[خانه]] خویش جای ویژه‌ای برای [[حکیمان]] و [[فیلسوفان]] در نظر گرفته بود که در آنجا گرد آیند و به دور از غوغای [[سفیهان]] و [[مردم]] [[نادان]] به [[گفت‌وگو]] بپردازند»<ref>ابن مسکویه، تجارب الامم، ج۶، ص۴۵۵.</ref>.
-ابن مسکویه با [[وزیران]] شیعه چون ابن عمید و پسرش ابوالفتح هم نشین بوده و بعد از آنها با امرای شیعی آل بویه مانند عضدالدوله و بهاءالدوله ارتباط داشته است.
-شیخ عبدالله نعمة در کتابش فلاسفة الشیعة در فصل «آثار الشیعة فی الفلسفة» می‌‌گوید:
-در اینجا [[شخصیت]] [[فکر]] شیعی به وضوح روشن می‌‌شود و بلکه بیشتر از هر موضوع دیگری. بهترین دلیل این مطلب، وجود مهم‌ترین شخصیت‌های [[فکری]] و [[فلسفی]] از شیعه است، که با [[تمایلات]] شیعی شناخته شده‌اند. از جمله آنها هستند: [[هشام بن حکم]]، [[جابر بن حیان]]، [[ابویوسف کندی]]، بنی نوبخت که مهم‌ترین آنها، [[فضل بن ابی سهل بن نوبخت]] و [[حسن بن موسی نوبختی]] هستند؛ [[فارابی]]، [[ابوزید بلخی]]، [[ابوبکر رازی]]، ابن سینا، همدانی، [[صنعانی]]، ابن مسکویه، بیرونی، [[قطب الدین رازی]]، [[جلال الدین دوانی]]، [[غیاث الدین کاشانی]]، [[فیض کاشانی]]، [[عبدالرزاق لاهیجی]]، [[میرداماد]]، [[صدرالمتألهین]]، [[سبزواری]] صاحب منظومه و دیگر بزرگان [[فلسفه]] و نابغه‌های [[فکر اسلامی]]...<ref>عبدالله نعمه، فلاسفة الشیعة، ص۳۲.</ref>.
-در سخنان، نظریه‌ها و آرای فلاسفه، شباهت‌های بسیاری با اصول شیعه، که برگرفته از [[تعالیم]] [[ائمه]]{{عم}} است، دیده می‌‌شود و این نشان می‌‌دهد که آنان از [[آموزه‌های امامان]] [[شیعه]]{{عم}} متأثر بوده‌اند. برای نمونه به بخشی از این شباهت‌ها در نوشته‌های سه [[فیلسوف]] بزرگ اسلام، [[فارابی]]، [[ابن سینا]] و [[ابوریحان بیرونی]] اشاره می‌‌کنیم.<ref>[[غلام حسن محرمی|محرمی، غلام حسن]]، [[نقش امامان شیعه در گسترش علوم عقلی ۲ (مقاله)|نقش امامان شیعه در گسترش علوم عقلی ۲ ]]</ref>
 == منابع ==
@@ خط ۱۰۹: / خط ۲۸: @@
 # [[پرونده:pn.jpg|22px]] [[عبدالهادی فقهی‌زاده|فقهی‌زاده]] و [[الهه تاجیک|تاجیک]]، [[مرجعیت علمی امام علی در گستره علوم دینی (مقاله)|'''مرجعیت علمی امام علی در گستره علوم دینی''']]
 # [[پرونده:9030760879.jpg|22px]] [[غلام حسن محرمی|محرمی، غلام حسن]]، [[نقش امامان شیعه در گسترش علوم عقلی ۱ (مقاله)|'''نقش امامان شیعه در گسترش علوم عقلی ۱ ''']]
-# [[پرونده:9030760879.jpg|22px]] [[غلام حسن محرمی|محرمی، غلام حسن]]، [[نقش امامان شیعه در گسترش علوم عقلی ۲ (مقاله)|'''نقش امامان شیعه در گسترش علوم عقلی ۲''']]
 {{پایان منابع}}