پرش به محتوا

نزول قرآن در علوم قرآنی: تفاوت میان نسخه‌ها

هیچ تغییری در اندازه به وجود نیامده‌ است. ،  ‏۲۴ مهٔ ۲۰۲۵
بدون خلاصۀ ویرایش
بدون خلاصۀ ویرایش
 
خط ۵۳: خط ۵۳:


در [[روایات]] از تعابیر "[[بیت]] العزة" و "[[آسمان]] [[دنیا]]" نیز به عنوان جایگاه نزول قرآن استفاده شده است<ref>ر.ک: المستدرک، حاکم نیشابوری، بیروت، دار المعرفه، ۱۴۰۶ ﻫ، ج ۲، ص۲۲۳ و ۶۱۱؛ مجمع الزوائد، نور الدین هیثمی، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۰۸ ﻫ، ج ۷، ص۱۴۰؛ فتح الباری فی شرح صحیح البخاری، ابن حجر عسقلانی، بیروت، دار المعرفة للطباعة و النشر، چاپ دوم، بی‌تا، ج ۹، ص۳ و ج ۱۳، ص۴۱۴؛ کتاب المصنف، ابن ابی شبیه، تحقیق سعید محمد اللحام، بیروت، دار الفکر، ۱۴۰۹ ﻫ، ج ۷، ص۱۹۱؛ السنن الکبری، احمد بن شعیب نسائی، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۱۱ ﻫ، ج ۵، ص۷؛ المعجم الکبیر، طبرانی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، بی‌تا، ج ۱۲، ص۲۶.</ref>. [[سیوطی]] اسناد برخی از این احادیث را به طور کامل صحیح دانسته است<ref>الاتقان فی علوم القرآن، جلال الدین سیوطی، قم، منشورات الرضی، ۱۳۶۳ ش، ج ۱، ص۱۱۴، نوع شانزدهم.</ref>.<ref>[[محمد کاظم شاکر|شاکر، محمد کاظم]]، [[آشنایی با علوم قرآنی (کتاب)|آشنایی با علوم قرآنی]]، ص۷۹ ـ ۸۰.</ref>
در [[روایات]] از تعابیر "[[بیت]] العزة" و "[[آسمان]] [[دنیا]]" نیز به عنوان جایگاه نزول قرآن استفاده شده است<ref>ر.ک: المستدرک، حاکم نیشابوری، بیروت، دار المعرفه، ۱۴۰۶ ﻫ، ج ۲، ص۲۲۳ و ۶۱۱؛ مجمع الزوائد، نور الدین هیثمی، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۰۸ ﻫ، ج ۷، ص۱۴۰؛ فتح الباری فی شرح صحیح البخاری، ابن حجر عسقلانی، بیروت، دار المعرفة للطباعة و النشر، چاپ دوم، بی‌تا، ج ۹، ص۳ و ج ۱۳، ص۴۱۴؛ کتاب المصنف، ابن ابی شبیه، تحقیق سعید محمد اللحام، بیروت، دار الفکر، ۱۴۰۹ ﻫ، ج ۷، ص۱۹۱؛ السنن الکبری، احمد بن شعیب نسائی، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۱۱ ﻫ، ج ۵، ص۷؛ المعجم الکبیر، طبرانی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، بی‌تا، ج ۱۲، ص۲۶.</ref>. [[سیوطی]] اسناد برخی از این احادیث را به طور کامل صحیح دانسته است<ref>الاتقان فی علوم القرآن، جلال الدین سیوطی، قم، منشورات الرضی، ۱۳۶۳ ش، ج ۱، ص۱۱۴، نوع شانزدهم.</ref>.<ref>[[محمد کاظم شاکر|شاکر، محمد کاظم]]، [[آشنایی با علوم قرآنی (کتاب)|آشنایی با علوم قرآنی]]، ص۷۹ ـ ۸۰.</ref>
== تحقیقات علمی درباره نزول قرآن ==
=== تلاش‌های [[علمی]] متقدمان ===
در آثار دانشمندان متقدم [[علوم قرآنی]] به موضوعات زیر توجه شده است:
# کیفیت نزول قرآن و مراحل این نزول؛
# اولین [[آیه]] و [[سوره]] نازل‌ شده بر [[پیامبر]] {{صل}}؛
# آخرین آیه و سوره نازل‌ شده بر پیامبر {{صل}}؛
# چگونگی توجیه [[اختلاف]] [[تاریخ]] [[بعثت]] با [[تاریخ]] نزول [[قرآن]].
[[جلال الدین سیوطی]] نوع هفتم و هشتم از کتاب [[الاتقان فی علوم القرآن]] را به بحث [[شناخت]] اولین و آخرین واحد نزول بر پیامبر {{صل}} اختصاص داده است<ref>ر.ک: سیوطی، الاتقان فی علوم القرآن، ج ۱، ص۸۲ ـ ۷۱.</ref>. وی همچنین در نوع شانزدهم به بیان کیفیت إنزال قرآن و مراحل آن پرداخته است<ref> سیوطی، لاتقان فی علوم القرآن، ج ۱، ص۱۳۶ ـ ۱۱۴.</ref>. قبل از وی [[بدر‌الدین زرکشی]] در نوع‌های دهم و دوازدهم [[البرهان]] فی علوم القرآن به همین مباحث پرداخته است<ref>البرهان فی علوم القرآن، بدر الدین زرکشی، بیروت، دار المعرفه، ۱۹۹۴ م، ج ۱، ص۲۶۸ ـ ۲۶۳ و ص۲۹۴ ـ ۲۸۹.</ref>. هر دو دانشمند یادشده روایات نزول قرآن را آورده و تلاش کرده‌اند تا اختلاف میان آنها را حل کنند.
نظریه [[غالب]] در میان دانشمندان [[اهل سنت]] آن است که قرآن در [[شب قدر]] و به صورت دفعی بر [[بیت المعمور]] یا [[آسمان]] [[دنیا]] و از آنجا به تدریج بر [[پیامبر اکرم]] {{صل}} نازل شده است. حکمت‌های [[نزول تدریجی قرآن]] و نیز سِرّ نزول دفعی [[تورات]] و [[انجیل]] در کتاب‌های متقدمان بیان شده است<ref>ر.ک: البرهان فی علوم القرآن، بدر الدین زرکشی، ص۲۹۳ ـ ۲۹۲.</ref>.<ref>[[محمد کاظم شاکر|شاکر، محمد کاظم]]، [[آشنایی با علوم قرآنی (کتاب)|آشنایی با علوم قرآنی]]، ص۸۵.</ref>
=== تحقیقات متأخران و معاصران ===
دانشمندان در دهه‌های اخیر تلاش‌های علمی نسبتاً مفصلی در زمینه تاریخ و کیفیت نزول قرآن انجام داده‌اند. در این میان علاوه بر [[علمای اسلامی]] [[مستشرقان]] نیز آثاری را عرضه کرده‌اند که اهم این آثار را به اختصار گزارش می‌‌کنیم:
# ثبت [[ترتیب نزول]] [[سوره‌ها]] در [[مصحف]] ازهر: در سال ۱۳۳۷ هجری گروهی از دانشمندان [[مصر]] در راستای [[اصلاح]] علائم [[وقف]] و ابتدا در [[مصحف شریف]]، علائم جدیدی وضع کردند و مصحف خود را بر اساس آن علائم منتشر ساختند<ref>ر.ک: تفسیر القرآن الکریم، سید عبد الله شبّر، مؤسسۀ دار الهجره، قم، ۱۴۱۰ ﻫ، چاپ دوم، ص۵۷۶ ـ ۵۷۲.</ref>. از ویژگی‌های این مصحف آن است که در صدر هر [[سوره]] ترتیب نزول و [[آیات مکی و مدنی]] آن ذکر شده است. این ترتیب نزول، با کمی تفاوت، با یکی از روایت‌های ترتیب نزول سازگاری دارد.
# [[تفسیر]] [[قرآن]] بر اساس ترتیب نزول سوره‌ها: برخی از دانشمندان [[مسلمان]] یک دوره تفسیر قرآن بر اساس ترتیب نزول سوره‌ها نوشتند؛ تا کنون دو دوره کامل [[تفسیر قرآن]] از این نوع منتشر شده:
## تفسیر بیان المعانی علی حسب ترتیب النزول، نوشته [[سید عبدالقادر مُلاّحویش]] <ref>ر.ک: تفسیر بیان المعانی، عبد القادر مُلاّحویش، دمشق، مطبعة الشرقی، ۱۳۸۲ ﻫ.</ref> که سوره‌ها را مطابق ترتیب مصحف الازهر تفسیر کرده است. این اثر در سال ۱۳۵۵ هجری تدوین شده است.
## التفسیر الحدیث، ترتیب السور حسب النزول نوشته [[محمد عزّة دروزه]]<ref>ر.ک: التفسیر الحدیث، محمد عزّة دروزه، دار الغرب الاسلامی، ۱۴۱۲ ﻫ، ج ۲.</ref> که وی بر خلاف [[مفسر]] پیشین، در ترتیب نزول مصحف الازهر تغییراتی ایجاد کرده است. این تفسیر در سال ۱۳۸۰ هجری منتشر شده است و ظاهراً نویسنده کتاب از وجود تفسیر بیان المعانی اطلاعی نداشته است.
# [[تاریخ اسلام]] و [[سیره]] [[پیامبر]] بر اساس ترتیب نزول: برخی از پژوهشگران مسلمان سیره پیامبر {{صل}} و نیز تاریخ اسلام را بر اساس [[آیات]] قرآن و ترتیب نزول آنها گرد آورده‌اند. [[محمد عزّة دروزه]] کتابی را به نام [[سیرة الرّسول، صورٌ مقتبسةٌ من القرآن الکریم]] تألیف کرده است. وی در این کتاب موضوعات مربوط به [[زندگی]] [[پیامبر اکرم]] {{صل}} و [[تشریع]] [[احکام اسلام]] را به [[ترتیب نزول]] بررسی کرده و [[سیر]] [[تاریخی]] آنها را بیان نموده است<ref>ر.ک: سیرة الرسل، صور مقتبسة من القرآن الکریم، محمد عزّة دروزه، بیروت، المکتبة العصریه، بی‌تا، دو جلد.</ref>. در سال ۱۳۶۱ شمسی آقای [[جلال الدین فارسی]] دوره‌ای سه‌جلدی از [[سیره]] پیامبر اکرم و [[تاریخ اسلام]] را با عناوین [[پیامبری]] و [[انقلاب]]، پیامبری و [[جهاد]] و پیامبری و [[حکومت]] منتشر ساخت. این کتاب بر اساس ترتیب نزول [[سوره‌ها]] که در [[تفسیر]] شهرستانی از قول [[امام صادق]] {{ع}} آمده، نوشته شده است. وی به طور کامل از این ترتیب [[پیروی]] نکرده، بلکه تغییراتی را در آن به وجود آورده است<ref>ر.ک: پیامبری و انقلاب، تهران، انجام کتاب، ۱۳۶۳ ش.</ref>.
# نظریه‌پردازی در مورد تعدد نزول [[قرآن]]: گرچه سابقه بحث تعدد نزول قرآن به [[روایات]] بر می‌گردد، اما روایات، بیش‌تر از نزول دفعی قرآن بر [[بیت المعمور]] یا [[آسمان]] [[سخن]] گفته‌اند. [[علامه طباطبایی]] در [[تفسیر المیزان]] به بیان مدلّل نظریه دوگانگی "دفعی و تدریجی بودن" نزول پرداخته است. مباحث ایشان در مقایسه با نظریه‌های مشابه، دو ویژگی مهم دارد:
## ایشان هر دو نوع نزول را نزول بر پیامبر اکرم {{صل}} می‌داند.
## [[دلایل]] بحث، از خود قرآن عرضه شده است<ref>ر.ک: محمد حسین طباطبائی، المیزان، ج ۲، ص۱۷ و ۱۸ و ج ۲۰، ص۴۶۹.</ref>.
# نظریه‌پردازی درباره ارتباط [[مبعث]] با نزول قرآن: از [[عالمان]] معاصر، [[آیت‌الله]] [[محمد هادی معرفت]] درباره [[تاریخ]] آغاز نزول قرآن نظریه جدیدی را ابراز داشته است؛ وی بر این [[باور]] است که نزول قرآن، به عنوان [[کتاب آسمانی]]، سه سال پس از مبعث [[پیامبر]] {{صل}} اتفاق افتاده است<ref>ر.ک: التمهید فی علوم القرآن، محمد هادی معرفت، قم، مؤسسة النشر الاسلامی، ۱۴۱۶ ﻫ، چاپ سوم، ج ۱، ص۸۱.</ref>.
# تعیین ترتیب نزول سوره‌ها با معیارهای [[اجتهادی]]: ضعف سند و [[اختلاف]] روایاتی که ترتیب [[سوره‌های قرآن]] را بر اساس تاریخ نزول بیان کرده‌اند؛ موجب شده است که پژوهشگران [[ترتیب نزول]] [[سوره‌ها]] را با معیارهای دیگری تعیین کنند. در میان دانشمندان [[مسلمان]] [[علامه طباطبایی]] در کتاب [[قرآن]] در [[اسلام]] ضعف‌های [[روایات]] ترتیب نزول را بر شمرده است. ایشان [[معتقد]] است که با توجه به مضمون سوره‌ها و قرائن دیگر، می‌توان تا حدودی ترتیب سوره‌ها را به دست آورد<ref>ر.ک: قرآن در اسلام، محمد حسین طباطبایی، تهران، دار الکتب الاسلامیه، تصحیح محمدباقر بهبودی، ۱۳۷۹ ش، چاپ نهم، ص۱۱۱ ـ ۱۰۹.</ref>. [[مهدی بازرگان]] معتقد است با معیار قرار دادن طول متوسط [[آیات قرآن]] می‌توان ترتیب نزول سوره‌ها را [[کشف]] کرد. فرضیه وی آن است که قالب آیات قرآن در [[سیر]] نزول از کوتاه به بلند [[تغییر]] یافته است. ایشان نظریات خویش را در این‌باره در کتاب سیر تحول قرآن به تفصیل بیان داشته است<ref>ر.ک: قرآن در اسلام، محمد حسین طباطبایی، تهران، دار الکتب الاسلامیه، تصحیح محمدباقر بهبودی، ۱۳۷۹ ش، چاپ نهم، ص۱۱۱ ـ ۱۰۹.</ref>. بسیاری از [[مستشرقان]] نیز در تحقیقات خود درباره [[تاریخ اسلام]]، [[زندگی]] [[حضرت محمد]] {{صل}} و [[قرآن کریم]]، به موضوع تاریخ‌گذاری سوره‌های قرآن کریم علاقه نشان داده و نظریاتی را ابراز داشته‌اند. [[تئودور نولدکه]]، [[ریچارد بل]]، [[بلاشر]]، [[گریم]] و [[مویر]] از دانشمندانی هستند که تحقیقات خود را در این زمینه منتشر ساخته‌اند<ref>برای آگاهی از فهرست نزول سوره‌ها بر اساس نظریات دانشمندان فوق الذکر ر.ک: تاریخ قرآن، دکتر محمود رامیار، تهران، امیرکبیر، ۱۳۷۹ ش، ص۶۹ ـ ۶۷.</ref>.
# بازسازی روایات ترتیب نزول: برخی از محققان معاصر با تمرکز فعالیت‌های پژوهشی خود بر تاریخ‌گذاری قرآن، ابعاد این موضوع را موشکافانه بررسی کرده و آثار مفیدی را نیز عرضه نموده‌اند. کتاب درآمدی بر تاریخ‌گذاری قرآن، اثر دکتر [[جعفر نکونام]] از آن جمله است. این پژوهشگر [[قرآنی]] تلاش کرده است تا ترتیب نزول منقّحی را از [[سوره‌های قرآن]] با محوریت روایات ترتیب نزول ارائه کند که با توجه به [[ادله]] و شواهد دیگر، می‌توان اشکالات آن را نیز برطرف ساخت<ref>ر.ک: جعفر نکونام، درآمدی بر تاریخ‌گذاری قرآن، تهران، نشر هستی‌نما، ۱۳۸۰ ش، ص۱۴۷ ـ ۱۲۸.</ref>.<ref>[[محمد کاظم شاکر|شاکر، محمد کاظم]]، [[آشنایی با علوم قرآنی (کتاب)|آشنایی با علوم قرآنی]]، ص۸۵ - ۸۸.</ref>


== انواع نزول [[قرآن]] ==
== انواع نزول [[قرآن]] ==
خط ۲۱۱: خط ۱۸۵:


قرائن موجود، نظریه سوم را تقویت می‌کند،؛ چراکه روایاتی که [[نزول آیات]] نخستین سوره علق را گزارش می‌کنند، مکان نزول را [[غار حرا]] بیان می‌کنند<ref>ر.ک: کنز العمال، متقی هندی، تحقیق الشیخ بکری حیانی و الشیخ صفوة السقا، بیروت، مؤسسة الرساله؛ بحار الأنوار، محمد باقر مجلسی، بیروت، مؤسسة الوفاء، ۱۹۸۳ م.</ref>. همچنین در چند [[روایت]] تصریح شده که [[زمان]] نزول نخستین آیات قرآن در [[ماه رمضان]] بوده است<ref>صالحی نجف‌آبادی، «نظریه‌ای در بارۀ کیفیت نزول قرآن»، ص۷۸.</ref>. افزون بر این مطلب ظاهراً [[پیامبر اکرم]] {{صل}} هر سال در [[ماه مبارک رمضان]] برای [[عبادت]] به [[غار حرا]] می‌رفته است و پس از [[بعثت]] نیز هر سال دهه اول یا وسط یا آخر ماه رمضان را در [[مسجد]] [[اعتکاف]] می‌کردند. حتی در بعضی از [[روایات]] آمده است که [[عبد المطلب]] ـ نیای [[پیامبر]] {{صل}} ـ برای نخستین بار ماه مبارک رمضان را در غار حرا تحنّث گزید<ref>واژۀ تحنّث از ریشۀ «حنث» به معنی گناه و حَرَج است. کلمۀ تحنّث مانند تأثّم به معنای دوری کردن از گناه است و نیز به معنای تعبد به کار رفته است. در حدیث آمده است: «إنّ رسول الله {{صل}} کانَ یأتی غارَ حراء فیتحَنَّثَ فیه اللیالی ذوات العدد». همچنین گفته‌اند که به معنای کناره‌گیری از بت‌ها و ترک عبادت آنها است. قریش عمل کسانی را که در زمان جاهلیت از عادات و رسوم جاهلی پرهیز می‌کردند و برای عبادت خداوند گوشه‌گیری را بر می‌گزیدند، تحنّث می‌خواند. (ر.ک: معجم مقاییس اللغه، احمد بن فارس، قم، مکتب الإعلام الإسلامی، ۱۴۰۴ ﻫ، ج ۲، ص۱۰۹ ـ ۱۰۸؛ المنجد، مادۀ حنث؛ تاریخ قرآن، محمود رامیار، تهران، امیرکبیر، ۱۳۷۹ ﻫ. ش، ص۳۷.</ref>.<ref>[[محمد کاظم شاکر|شاکر، محمد کاظم]]، [[آشنایی با علوم قرآنی (کتاب)|آشنایی با علوم قرآنی]]، ص۹۴-۹۳.</ref>
قرائن موجود، نظریه سوم را تقویت می‌کند،؛ چراکه روایاتی که [[نزول آیات]] نخستین سوره علق را گزارش می‌کنند، مکان نزول را [[غار حرا]] بیان می‌کنند<ref>ر.ک: کنز العمال، متقی هندی، تحقیق الشیخ بکری حیانی و الشیخ صفوة السقا، بیروت، مؤسسة الرساله؛ بحار الأنوار، محمد باقر مجلسی، بیروت، مؤسسة الوفاء، ۱۹۸۳ م.</ref>. همچنین در چند [[روایت]] تصریح شده که [[زمان]] نزول نخستین آیات قرآن در [[ماه رمضان]] بوده است<ref>صالحی نجف‌آبادی، «نظریه‌ای در بارۀ کیفیت نزول قرآن»، ص۷۸.</ref>. افزون بر این مطلب ظاهراً [[پیامبر اکرم]] {{صل}} هر سال در [[ماه مبارک رمضان]] برای [[عبادت]] به [[غار حرا]] می‌رفته است و پس از [[بعثت]] نیز هر سال دهه اول یا وسط یا آخر ماه رمضان را در [[مسجد]] [[اعتکاف]] می‌کردند. حتی در بعضی از [[روایات]] آمده است که [[عبد المطلب]] ـ نیای [[پیامبر]] {{صل}} ـ برای نخستین بار ماه مبارک رمضان را در غار حرا تحنّث گزید<ref>واژۀ تحنّث از ریشۀ «حنث» به معنی گناه و حَرَج است. کلمۀ تحنّث مانند تأثّم به معنای دوری کردن از گناه است و نیز به معنای تعبد به کار رفته است. در حدیث آمده است: «إنّ رسول الله {{صل}} کانَ یأتی غارَ حراء فیتحَنَّثَ فیه اللیالی ذوات العدد». همچنین گفته‌اند که به معنای کناره‌گیری از بت‌ها و ترک عبادت آنها است. قریش عمل کسانی را که در زمان جاهلیت از عادات و رسوم جاهلی پرهیز می‌کردند و برای عبادت خداوند گوشه‌گیری را بر می‌گزیدند، تحنّث می‌خواند. (ر.ک: معجم مقاییس اللغه، احمد بن فارس، قم، مکتب الإعلام الإسلامی، ۱۴۰۴ ﻫ، ج ۲، ص۱۰۹ ـ ۱۰۸؛ المنجد، مادۀ حنث؛ تاریخ قرآن، محمود رامیار، تهران، امیرکبیر، ۱۳۷۹ ﻫ. ش، ص۳۷.</ref>.<ref>[[محمد کاظم شاکر|شاکر، محمد کاظم]]، [[آشنایی با علوم قرآنی (کتاب)|آشنایی با علوم قرآنی]]، ص۹۴-۹۳.</ref>
== تحقیقات علمی درباره نزول قرآن ==
=== تلاش‌های [[علمی]] متقدمان ===
در آثار دانشمندان متقدم [[علوم قرآنی]] به موضوعات زیر توجه شده است:
# کیفیت نزول قرآن و مراحل این نزول؛
# اولین [[آیه]] و [[سوره]] نازل‌ شده بر [[پیامبر]] {{صل}}؛
# آخرین آیه و سوره نازل‌ شده بر پیامبر {{صل}}؛
# چگونگی توجیه [[اختلاف]] [[تاریخ]] [[بعثت]] با [[تاریخ]] نزول [[قرآن]].
[[جلال الدین سیوطی]] نوع هفتم و هشتم از کتاب [[الاتقان فی علوم القرآن]] را به بحث [[شناخت]] اولین و آخرین واحد نزول بر پیامبر {{صل}} اختصاص داده است<ref>ر.ک: سیوطی، الاتقان فی علوم القرآن، ج ۱، ص۸۲ ـ ۷۱.</ref>. وی همچنین در نوع شانزدهم به بیان کیفیت إنزال قرآن و مراحل آن پرداخته است<ref> سیوطی، لاتقان فی علوم القرآن، ج ۱، ص۱۳۶ ـ ۱۱۴.</ref>. قبل از وی [[بدر‌الدین زرکشی]] در نوع‌های دهم و دوازدهم [[البرهان]] فی علوم القرآن به همین مباحث پرداخته است<ref>البرهان فی علوم القرآن، بدر الدین زرکشی، بیروت، دار المعرفه، ۱۹۹۴ م، ج ۱، ص۲۶۸ ـ ۲۶۳ و ص۲۹۴ ـ ۲۸۹.</ref>. هر دو دانشمند یادشده روایات نزول قرآن را آورده و تلاش کرده‌اند تا اختلاف میان آنها را حل کنند.
نظریه [[غالب]] در میان دانشمندان [[اهل سنت]] آن است که قرآن در [[شب قدر]] و به صورت دفعی بر [[بیت المعمور]] یا [[آسمان]] [[دنیا]] و از آنجا به تدریج بر [[پیامبر اکرم]] {{صل}} نازل شده است. حکمت‌های [[نزول تدریجی قرآن]] و نیز سِرّ نزول دفعی [[تورات]] و [[انجیل]] در کتاب‌های متقدمان بیان شده است<ref>ر.ک: البرهان فی علوم القرآن، بدر الدین زرکشی، ص۲۹۳ ـ ۲۹۲.</ref>.<ref>[[محمد کاظم شاکر|شاکر، محمد کاظم]]، [[آشنایی با علوم قرآنی (کتاب)|آشنایی با علوم قرآنی]]، ص۸۵.</ref>
=== تحقیقات متأخران و معاصران ===
دانشمندان در دهه‌های اخیر تلاش‌های علمی نسبتاً مفصلی در زمینه تاریخ و کیفیت نزول قرآن انجام داده‌اند. در این میان علاوه بر [[علمای اسلامی]] [[مستشرقان]] نیز آثاری را عرضه کرده‌اند که اهم این آثار را به اختصار گزارش می‌‌کنیم:
# ثبت [[ترتیب نزول]] [[سوره‌ها]] در [[مصحف]] ازهر: در سال ۱۳۳۷ هجری گروهی از دانشمندان [[مصر]] در راستای [[اصلاح]] علائم [[وقف]] و ابتدا در [[مصحف شریف]]، علائم جدیدی وضع کردند و مصحف خود را بر اساس آن علائم منتشر ساختند<ref>ر.ک: تفسیر القرآن الکریم، سید عبد الله شبّر، مؤسسۀ دار الهجره، قم، ۱۴۱۰ ﻫ، چاپ دوم، ص۵۷۶ ـ ۵۷۲.</ref>. از ویژگی‌های این مصحف آن است که در صدر هر [[سوره]] ترتیب نزول و [[آیات مکی و مدنی]] آن ذکر شده است. این ترتیب نزول، با کمی تفاوت، با یکی از روایت‌های ترتیب نزول سازگاری دارد.
# [[تفسیر]] [[قرآن]] بر اساس ترتیب نزول سوره‌ها: برخی از دانشمندان [[مسلمان]] یک دوره تفسیر قرآن بر اساس ترتیب نزول سوره‌ها نوشتند؛ تا کنون دو دوره کامل [[تفسیر قرآن]] از این نوع منتشر شده:
## تفسیر بیان المعانی علی حسب ترتیب النزول، نوشته [[سید عبدالقادر مُلاّحویش]] <ref>ر.ک: تفسیر بیان المعانی، عبد القادر مُلاّحویش، دمشق، مطبعة الشرقی، ۱۳۸۲ ﻫ.</ref> که سوره‌ها را مطابق ترتیب مصحف الازهر تفسیر کرده است. این اثر در سال ۱۳۵۵ هجری تدوین شده است.
## التفسیر الحدیث، ترتیب السور حسب النزول نوشته [[محمد عزّة دروزه]]<ref>ر.ک: التفسیر الحدیث، محمد عزّة دروزه، دار الغرب الاسلامی، ۱۴۱۲ ﻫ، ج ۲.</ref> که وی بر خلاف [[مفسر]] پیشین، در ترتیب نزول مصحف الازهر تغییراتی ایجاد کرده است. این تفسیر در سال ۱۳۸۰ هجری منتشر شده است و ظاهراً نویسنده کتاب از وجود تفسیر بیان المعانی اطلاعی نداشته است.
# [[تاریخ اسلام]] و [[سیره]] [[پیامبر]] بر اساس ترتیب نزول: برخی از پژوهشگران مسلمان سیره پیامبر {{صل}} و نیز تاریخ اسلام را بر اساس [[آیات]] قرآن و ترتیب نزول آنها گرد آورده‌اند. [[محمد عزّة دروزه]] کتابی را به نام [[سیرة الرّسول، صورٌ مقتبسةٌ من القرآن الکریم]] تألیف کرده است. وی در این کتاب موضوعات مربوط به [[زندگی]] [[پیامبر اکرم]] {{صل}} و [[تشریع]] [[احکام اسلام]] را به [[ترتیب نزول]] بررسی کرده و [[سیر]] [[تاریخی]] آنها را بیان نموده است<ref>ر.ک: سیرة الرسل، صور مقتبسة من القرآن الکریم، محمد عزّة دروزه، بیروت، المکتبة العصریه، بی‌تا، دو جلد.</ref>. در سال ۱۳۶۱ شمسی آقای [[جلال الدین فارسی]] دوره‌ای سه‌جلدی از [[سیره]] پیامبر اکرم و [[تاریخ اسلام]] را با عناوین [[پیامبری]] و [[انقلاب]]، پیامبری و [[جهاد]] و پیامبری و [[حکومت]] منتشر ساخت. این کتاب بر اساس ترتیب نزول [[سوره‌ها]] که در [[تفسیر]] شهرستانی از قول [[امام صادق]] {{ع}} آمده، نوشته شده است. وی به طور کامل از این ترتیب [[پیروی]] نکرده، بلکه تغییراتی را در آن به وجود آورده است<ref>ر.ک: پیامبری و انقلاب، تهران، انجام کتاب، ۱۳۶۳ ش.</ref>.
# نظریه‌پردازی در مورد تعدد نزول [[قرآن]]: گرچه سابقه بحث تعدد نزول قرآن به [[روایات]] بر می‌گردد، اما روایات، بیش‌تر از نزول دفعی قرآن بر [[بیت المعمور]] یا [[آسمان]] [[سخن]] گفته‌اند. [[علامه طباطبایی]] در [[تفسیر المیزان]] به بیان مدلّل نظریه دوگانگی "دفعی و تدریجی بودن" نزول پرداخته است. مباحث ایشان در مقایسه با نظریه‌های مشابه، دو ویژگی مهم دارد:
## ایشان هر دو نوع نزول را نزول بر پیامبر اکرم {{صل}} می‌داند.
## [[دلایل]] بحث، از خود قرآن عرضه شده است<ref>ر.ک: محمد حسین طباطبائی، المیزان، ج ۲، ص۱۷ و ۱۸ و ج ۲۰، ص۴۶۹.</ref>.
# نظریه‌پردازی درباره ارتباط [[مبعث]] با نزول قرآن: از [[عالمان]] معاصر، [[آیت‌الله]] [[محمد هادی معرفت]] درباره [[تاریخ]] آغاز نزول قرآن نظریه جدیدی را ابراز داشته است؛ وی بر این [[باور]] است که نزول قرآن، به عنوان [[کتاب آسمانی]]، سه سال پس از مبعث [[پیامبر]] {{صل}} اتفاق افتاده است<ref>ر.ک: التمهید فی علوم القرآن، محمد هادی معرفت، قم، مؤسسة النشر الاسلامی، ۱۴۱۶ ﻫ، چاپ سوم، ج ۱، ص۸۱.</ref>.
# تعیین ترتیب نزول سوره‌ها با معیارهای [[اجتهادی]]: ضعف سند و [[اختلاف]] روایاتی که ترتیب [[سوره‌های قرآن]] را بر اساس تاریخ نزول بیان کرده‌اند؛ موجب شده است که پژوهشگران [[ترتیب نزول]] [[سوره‌ها]] را با معیارهای دیگری تعیین کنند. در میان دانشمندان [[مسلمان]] [[علامه طباطبایی]] در کتاب [[قرآن]] در [[اسلام]] ضعف‌های [[روایات]] ترتیب نزول را بر شمرده است. ایشان [[معتقد]] است که با توجه به مضمون سوره‌ها و قرائن دیگر، می‌توان تا حدودی ترتیب سوره‌ها را به دست آورد<ref>ر.ک: قرآن در اسلام، محمد حسین طباطبایی، تهران، دار الکتب الاسلامیه، تصحیح محمدباقر بهبودی، ۱۳۷۹ ش، چاپ نهم، ص۱۱۱ ـ ۱۰۹.</ref>. [[مهدی بازرگان]] معتقد است با معیار قرار دادن طول متوسط [[آیات قرآن]] می‌توان ترتیب نزول سوره‌ها را [[کشف]] کرد. فرضیه وی آن است که قالب آیات قرآن در [[سیر]] نزول از کوتاه به بلند [[تغییر]] یافته است. ایشان نظریات خویش را در این‌باره در کتاب سیر تحول قرآن به تفصیل بیان داشته است<ref>ر.ک: قرآن در اسلام، محمد حسین طباطبایی، تهران، دار الکتب الاسلامیه، تصحیح محمدباقر بهبودی، ۱۳۷۹ ش، چاپ نهم، ص۱۱۱ ـ ۱۰۹.</ref>. بسیاری از [[مستشرقان]] نیز در تحقیقات خود درباره [[تاریخ اسلام]]، [[زندگی]] [[حضرت محمد]] {{صل}} و [[قرآن کریم]]، به موضوع تاریخ‌گذاری سوره‌های قرآن کریم علاقه نشان داده و نظریاتی را ابراز داشته‌اند. [[تئودور نولدکه]]، [[ریچارد بل]]، [[بلاشر]]، [[گریم]] و [[مویر]] از دانشمندانی هستند که تحقیقات خود را در این زمینه منتشر ساخته‌اند<ref>برای آگاهی از فهرست نزول سوره‌ها بر اساس نظریات دانشمندان فوق الذکر ر.ک: تاریخ قرآن، دکتر محمود رامیار، تهران، امیرکبیر، ۱۳۷۹ ش، ص۶۹ ـ ۶۷.</ref>.
# بازسازی روایات ترتیب نزول: برخی از محققان معاصر با تمرکز فعالیت‌های پژوهشی خود بر تاریخ‌گذاری قرآن، ابعاد این موضوع را موشکافانه بررسی کرده و آثار مفیدی را نیز عرضه نموده‌اند. کتاب درآمدی بر تاریخ‌گذاری قرآن، اثر دکتر [[جعفر نکونام]] از آن جمله است. این پژوهشگر [[قرآنی]] تلاش کرده است تا ترتیب نزول منقّحی را از [[سوره‌های قرآن]] با محوریت روایات ترتیب نزول ارائه کند که با توجه به [[ادله]] و شواهد دیگر، می‌توان اشکالات آن را نیز برطرف ساخت<ref>ر.ک: جعفر نکونام، درآمدی بر تاریخ‌گذاری قرآن، تهران، نشر هستی‌نما، ۱۳۸۰ ش، ص۱۴۷ ـ ۱۲۸.</ref>.<ref>[[محمد کاظم شاکر|شاکر، محمد کاظم]]، [[آشنایی با علوم قرآنی (کتاب)|آشنایی با علوم قرآنی]]، ص۸۵ - ۸۸.</ref>


== منابع ==
== منابع ==
۱۳۴٬۰۱۱

ویرایش