حسن و قبح عقلی در قرآن: تفاوت میان نسخهها
جز
جایگزینی متن - 'لیکن' به 'لکن'
(←منابع) |
جز (جایگزینی متن - 'لیکن' به 'لکن') |
||
| خط ۳۸: | خط ۳۸: | ||
۱. دستهای که عقل میتواند پس از [[امر و نهی]] [[شارع]]، جهت حسن یا قبح آن را بفهمد؛ مانند [[زنا]] که عقل درمییابد از آن جهت [[قبیح]] است که به قطع انتساب و از بین بردن [[حقوقی]] مانند [[ارث]]، [[صله رحم]] و حق احترام پدر بر فرزند میانجامد، چنان که در [[آیه]] ۳۲ [[اسراء]] / ۱۷ به آنها اشاره شده است: {{متن قرآن|وَلَا تَقْرَبُوا۟ ٱلزِّنَىٰٓ إِنَّهُۥ كَانَ فَـٰحِشَةًۭ وَسَآءَ سَبِيلًا}}<ref>«و نزدیک زنا نشوید که کاری زشت و راهی بد است» سوره اسراء، آیه ۳۲.</ref><ref>مجمع البیان، ج ۶، ص۶۳۸.</ref>؛ نیز مانند شرب خمر و قمار که [[قرآن کریم]] در آن دو گناهی بزرگ و [[گناه]] آنها را بزرگتر از سودشان دانسته است و عقل، بزرگتر بودن قبح و گناهشان را در این مییابد که برای [[شیطان]] زمینه ایجاد [[دشمنی]] میان شرابخواران و قماربازان را آسان میکند و آنان را از [[یاد خدا]] و [[نماز]] بازمی دارد: {{متن قرآن|يَسْـَٔلُونَكَ عَنِ ٱلْخَمْرِ وَٱلْمَيْسِرِ قُلْ فِيهِمَآ إِثْمٌۭ كَبِيرٌۭ وَمَنَـٰفِعُ لِلنَّاسِ وَإِثْمُهُمَآ أَكْبَرُ مِن نَّفْعِهِمَا وَيَسْـَٔلُونَكَ مَاذَا يُنفِقُونَ قُلِ ٱلْعَفْوَ كَذَٰلِكَ يُبَيِّنُ ٱللَّهُ لَكُمُ ٱلْـَٔايَـٰتِ لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ}}<ref>«از تو درباره شراب و قمار میپرسند، بگو در این دو، گناهی بزرگ و سودهایی برای مردم (نهفته) است. امّا گناه آنها از سود آنها بزرگتر است و از تو میپرسند چه چیزی را ببخشند؟ بگو افزون بر نیاز (سالانه) را؛ اینگونه خداوند برای شما آیات (خود) را روشن میگوید باشد که شما بیندیشید» سوره بقره، آیه ۲۱۹.</ref> | ۱. دستهای که عقل میتواند پس از [[امر و نهی]] [[شارع]]، جهت حسن یا قبح آن را بفهمد؛ مانند [[زنا]] که عقل درمییابد از آن جهت [[قبیح]] است که به قطع انتساب و از بین بردن [[حقوقی]] مانند [[ارث]]، [[صله رحم]] و حق احترام پدر بر فرزند میانجامد، چنان که در [[آیه]] ۳۲ [[اسراء]] / ۱۷ به آنها اشاره شده است: {{متن قرآن|وَلَا تَقْرَبُوا۟ ٱلزِّنَىٰٓ إِنَّهُۥ كَانَ فَـٰحِشَةًۭ وَسَآءَ سَبِيلًا}}<ref>«و نزدیک زنا نشوید که کاری زشت و راهی بد است» سوره اسراء، آیه ۳۲.</ref><ref>مجمع البیان، ج ۶، ص۶۳۸.</ref>؛ نیز مانند شرب خمر و قمار که [[قرآن کریم]] در آن دو گناهی بزرگ و [[گناه]] آنها را بزرگتر از سودشان دانسته است و عقل، بزرگتر بودن قبح و گناهشان را در این مییابد که برای [[شیطان]] زمینه ایجاد [[دشمنی]] میان شرابخواران و قماربازان را آسان میکند و آنان را از [[یاد خدا]] و [[نماز]] بازمی دارد: {{متن قرآن|يَسْـَٔلُونَكَ عَنِ ٱلْخَمْرِ وَٱلْمَيْسِرِ قُلْ فِيهِمَآ إِثْمٌۭ كَبِيرٌۭ وَمَنَـٰفِعُ لِلنَّاسِ وَإِثْمُهُمَآ أَكْبَرُ مِن نَّفْعِهِمَا وَيَسْـَٔلُونَكَ مَاذَا يُنفِقُونَ قُلِ ٱلْعَفْوَ كَذَٰلِكَ يُبَيِّنُ ٱللَّهُ لَكُمُ ٱلْـَٔايَـٰتِ لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ}}<ref>«از تو درباره شراب و قمار میپرسند، بگو در این دو، گناهی بزرگ و سودهایی برای مردم (نهفته) است. امّا گناه آنها از سود آنها بزرگتر است و از تو میپرسند چه چیزی را ببخشند؟ بگو افزون بر نیاز (سالانه) را؛ اینگونه خداوند برای شما آیات (خود) را روشن میگوید باشد که شما بیندیشید» سوره بقره، آیه ۲۱۹.</ref> | ||
۲. دستهای از [[افعال]] که وجه [[حسن و قبح]] آنها پس از [[امر و نهی]] [[شارع]] نیز بر [[عقل]] پوشیده میماند<ref>المنار، ج ۹، ص۲۲۷.</ref>؛ مانند [[عبادات]] تعبدی از قبیل [[وجوب]] [[روزه]] آخر [[ماه مبارک رمضان]] و [[حرمت]] آن در اول ماه شوّال<ref>شرح المواقف، ج ۸، ص۱۸۴.</ref> و عدد رکعات، [[رکوع]] وسجود در [[نماز]]<ref>المنار، ج ۸، ص۵۴ ـ ۵۶.</ref>؛ | ۲. دستهای از [[افعال]] که وجه [[حسن و قبح]] آنها پس از [[امر و نهی]] [[شارع]] نیز بر [[عقل]] پوشیده میماند<ref>المنار، ج ۹، ص۲۲۷.</ref>؛ مانند [[عبادات]] تعبدی از قبیل [[وجوب]] [[روزه]] آخر [[ماه مبارک رمضان]] و [[حرمت]] آن در اول ماه شوّال<ref>شرح المواقف، ج ۸، ص۱۸۴.</ref> و عدد رکعات، [[رکوع]] وسجود در [[نماز]]<ref>المنار، ج ۸، ص۵۴ ـ ۵۶.</ref>؛ لکن این ناکامی عقل سبب نمیشود که حسن و قبح در آنها [[عقلی]] نباشد؛ زیرا عقل به شکلی کلی درمی یابد که اگر در آنها افزون بر جنبه تعبّد، جهات حسن و قبح نبود، [[تکلیف]] به آنها از [[خدای حکیم]] [[قبیح]] بود<ref>شرح الاسماء، ص۳۱۹؛ گوهر مراد، ص۳۴۵.</ref>؛ مانند دارویی که [[طیب]] تجویز میکند و مریض [[حکمت]] آن را نمیداند؛ ولی شایسته است [[تسلیم]] باشد<ref>المنار، ج ۸، ص۵۴ ـ ۵۶.</ref>. گفتنی است در [[اوامر]] امتحانی، جهت حسن، تنها [[آزمون]] [[بنده]] در [[امتثال]] آنهاست، چنانکه [[حضرت ابراهیم]]{{ع}} در [[خواب]] به [[ذبح]] فرزند خویش دستور یافت: {{متن قرآن|فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ ٱلسَّعْىَ قَالَ يَـٰبُنَىَّ إِنِّىٓ أَرَىٰ فِى ٱلْمَنَامِ أَنِّىٓ أَذْبَحُكَ فَٱنظُرْ مَاذَا تَرَىٰ}}<ref>سوره صافّات، آیه ۱۰۲.</ref> و فرزند نیز همراه پذیرش آن، پدر را به [[اجرای فرمان]] [[پروردگار]] [[تشویق]] کرد: {{متن قرآن|قَالَ يَـٰٓأَبَتِ ٱفْعَلْ مَا تُؤْمَرُ سَتَجِدُنِىٓ إِن شَآءَ ٱللَّهُ مِنَ ٱلصَّـٰبِرِينَ}}<ref>سوره صافّات، آیه ۱۰۲.</ref> و هر دو آماده اجرای این دستور شدند: {{متن قرآن|فَلَمَّآ أَسْلَمَا وَتَلَّهُۥ لِلْجَبِينِ}}<ref>«و چون هر دو (بدین کار) تن دادند و (ابراهیم) او را به روی درافکند (او را از آن کار بازداشتیم)؛» سوره صافّات، آیه ۱۰۳.</ref>.<ref>[[سید رضا اسحاقنیا تربتی|اسحاقنیا تربتی، سید رضا]]، [[حسن و قبح عقلی - اسحاقنیا تربتی (مقاله)|مقاله «حسن و قبح عقلی»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۱ (کتاب)| دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۱]]، ص ۴۴.</ref> | ||
==[[افراط]] [[معتزله]] و تفریط [[اشاعره]] درباره [[حسن و قبح عقلی]]== | ==[[افراط]] [[معتزله]] و تفریط [[اشاعره]] درباره [[حسن و قبح عقلی]]== | ||