|
|
| خط ۲۱: |
خط ۲۱: |
| در این موقع، خبر به [[پیامبر]] رسید. وی از [[خدا]] این چنین درخواست نمود: همان طور که برای [[موسی]] از [[خاندان]] خودش وزیری معین نمودی، پروردگارا برای من نیز از [[اهل]] بیتم وزیری معین بفرما. در این لحظه فرشته وحی فرود آمد و آیه یاد شده را برای پیامبر خواند. | | در این موقع، خبر به [[پیامبر]] رسید. وی از [[خدا]] این چنین درخواست نمود: همان طور که برای [[موسی]] از [[خاندان]] خودش وزیری معین نمودی، پروردگارا برای من نیز از [[اهل]] بیتم وزیری معین بفرما. در این لحظه فرشته وحی فرود آمد و آیه یاد شده را برای پیامبر خواند. |
|
| |
|
| این [[شأن نزول آیه]] را به صورتی که نقل گردید، اصحاب برجستهای مانند: خود امام، [[ابن عباس]]، عمار، جابر، [[ابورافع]]، [[انس بن مالک]] و عبدالله سلام نیز نقل کردهاند<ref>کنز العمال، ص۴۰۵، حدیث شماره ۶۱۳۷؛ تفسیر فخر رازی، ج۱۲، ص۲۶؛ تفسیر نیشابوری که در حاشیه تفسیر طبری چاپ شده است، ج۶، ص۱۵۴.</ref>. | | این [[شأن نزول آیه]] را به صورتی که نقل گردید، اصحاب برجستهای مانند: خود امام، [[ابن عباس]]، عمار، جابر، [[ابورافع]]، [[انس بن مالک]] و عبدالله سلام نیز نقل کردهاند<ref>کنز العمال، ص۴۰۵، حدیث شماره ۶۱۳۷؛ تفسیر فخر رازی، ج۱۲، ص۲۶؛ تفسیر نیشابوری که در حاشیه تفسیر طبری چاپ شده است، ج۶، ص۱۵۴.</ref>.<ref>[[جعفر سبحانی|سبحانی، جعفر]]، [[پیشوائی از نظر اسلام (کتاب)|پیشوائی از نظر اسلام]]، ص ۱۶۹.</ref> |
| | |
| [[حسان بن ثابت]]، [[شاعر]] معروف [[عهد]] [[رسالت]]، در اشعار خود که متضمن [[فضائل]] و مناقب علی{{ع}} است، این چنین میگوید:
| |
| {{عربی|مَنْ ذَا بِخَاتَمِهِ تَصَدَّقَ رَاكِعاً وَ أَسَرَّهُ فِي نَفْسِهِ إِسْرَارَا
| |
| مَنْ كَانَ بَاتَ عَلَى فِرَاشِ مُحَمَّدٍ وَ مُحَمَّدٌ يَسْرِي وَ يَنْحُو الْغَارَا
| |
| مَنْ كَانَ فِي الْقُرْآنِ سُمِّيَ مُؤْمِناً فِي تِسْعِ آيَاتٍ جُعِلْنَ كِبَارا}}<ref>کیست که در حال رکوع انگشتری خود را به فقیر داد و این موضوع را در دل، پنهان کرد؟ کیست که در بستر پیامبر خوابید، در حالی که محمد در شب، عازم غار ثور بود؟ کیست که در قرآن، در نه مورد مؤمن خوانده شده است، و آیات آن با تمام کثرت تلاوت میگردد.(به کتاب تذکرة الخواص، ص۱۸، طبع نجف، مراجعه گردد).</ref>.<ref>[[جعفر سبحانی|سبحانی، جعفر]]، [[پیشوائی از نظر اسلام (کتاب)|پیشوائی از نظر اسلام]]، ص ۱۶۹.</ref>
| |
|
| |
|
| اینکه [[آیه]] در شأن امام علی {{ع}} نازل شده است، در بین علمای شیعه [[اجماعی]] است<ref>المیزان، ج۶، ص۲۵.</ref> و آنان ادعای اجماع [[امامان شیعه]] را نیز دارند که آنچه از آنان نقل شده ـ چه در [[تفسیر]] و چه در مناظرات ـ [[مبیّن]] این مطلب است که آیه در شأن امام علی {{ع}} نازل شده است<ref>المیزان، ج۶، ص۲۵.</ref>. | | اینکه [[آیه]] در شأن امام علی {{ع}} نازل شده است، در بین علمای شیعه [[اجماعی]] است<ref>المیزان، ج۶، ص۲۵.</ref> و آنان ادعای اجماع [[امامان شیعه]] را نیز دارند که آنچه از آنان نقل شده ـ چه در [[تفسیر]] و چه در مناظرات ـ [[مبیّن]] این مطلب است که آیه در شأن امام علی {{ع}} نازل شده است<ref>المیزان، ج۶، ص۲۵.</ref>. |
|
| |
|
| گذشته از [[اجماع]] [[شیعه]]، [[امت اسلامی]] نیز [[اتفاق نظر]] دارند که آیه در شأن امام علی {{ع}} نازل شده است<ref>[[سید محمد مرتضوی|مرتضوی، سید محمد]]، [[آیات ولایت در قرآن ج۱ (کتاب)|آیات ولایت در قرآن ج۱]]، ص ۱۳۴.</ref>. | | گذشته از [[اجماع]] [[شیعه]]، [[امت اسلامی]] نیز [[اتفاق نظر]] دارند که آیه در شأن امام علی {{ع}} نازل شده است<ref>[[سید محمد مرتضوی|مرتضوی، سید محمد]]، [[آیات ولایت در قرآن ج۱ (کتاب)|آیات ولایت در قرآن ج۱]]، ص ۱۳۴.</ref>. |
|
| |
| === سایر شأن نزولها ===
| |
| در برابر [[روایات]] فراوان و صحیح السندی که بیانگر نزول آیه ولایت در [[شأن]] امیرالمؤمنین{{ع}} هستند، چهار قول معارض وجود دارد:
| |
| # قول نخست: [[عبدالله بن سلام]] و اصحابش نزد [[رسول خدا]]{{صل}} آمدند و گفتند [[قوم]] ما [[دشمنی]] را بر ما آشکار ساختند و ما به جهت دوری منازلمان نمیتوانیم با [[اصحاب]] شما همنشین شویم، پس این آیه نازل شد و آنها گفتند ما به [[خدا]] رسولش و به [[مؤمنان]] [[راضی]] شدیم. در این حال [[بلال]] برای [[نماز]] [[اذان]] گفت. رسول خدا{{صل}} [از [[منزل]] برای رفتن به [[مسجد]]] خارج شد، در حالی که [[فقیری]] از [[مردم]] درخواست کمک میکرد. رسول خدا{{صل}} فرمودند: آیا کسی چیزی به تو عطا کرد؟ گفت بله. فرمود چه چیزی؟ عرضه داشت انگشتر [[نقره]]. فرمود: چه کسی آن را به تو عطا کرد؟ عرضه داشت: آنکه ایستاده است و آن [[علی بن أبی طالب]]{{ع}} است که در حال [[رکوع]] انگشتر را به من عطا کرد. پس رسول خدا{{صل}} آیه مورد نظر را خواند. این قول را [[ابوصالح]] از [[ابن عباس]] [[روایت]] کرده و [[مقاتل]] به آن قائل است. [[مجاهد]] نیز میگوید آیه درباره [[علی بن ابی طالب]]{{ع}} نازل شده است؛ زیرا او در حال رکوع [[صدقه]] داده است.
| |
| # قول دوم: وقتی [[عبادة بن صامت]] از همپیمانان [[یهودی]] خود [[تبری]] جست، این آیه در [[حق]] وی نازل شد. این قول را عوفی از این عباس نقل کرده است.
| |
| # قول سوم: آیه درباره [[ابوبکر]] نازل شده است. قائل این سخن [[عکرمه]] است.
| |
| # قول چهارم: این که آیه درباره گذشتگان و باقیماندگان از [[مسلمانان]] نازل شده است. این گفتار [[حسن بصری]] است<ref>{{عربی|قوله تعالى: {{متن قرآن|إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ}}، إختلفوا فيمن نزلت على أربعة أقوال: أحدها: أن عبد الله بن سلام وأصحابه جاءوا إلى رسول الله{{صل}} و قالوا: إن قوما قد أظهروا لنا العداوة، ولا نستطيع أن نجالس أصحابك لبعد المنازل، فنزلت هذه الآية، فقالوا: رضينا بالله و برسوله و بالمؤمنين، وأذن بلال بالصلاة، فخرج رسول الله{{صل}}، فإذا مسكين يسأل الناس، فقال رسول الله{{صل}}: هل أعطاك أحد شيئا؟ قال: نعم. قال: «ماذا»؟ قال: خاتم فضة. قال: «من أعطاكه»؟ قال: ذاك القائم، فإذا هو علي بن أبي طالب، أعطانيه وهو راكع، فقرأ رسول الله{{صل}} هذه الآية. رواه أبو صالح عن ابن عباس، وبه قال مقاتل. وقال مجاهد: نزلت في علي بن أبي طالب، تصدق وهو راكع. و الثاني: أن عبادة بن الصامت لما تبرأ من حلفائه اليهود نزلت هذه الآية في حقه. رواه العوفي عن ابن عباس. و الثالث: أنها نزلت في أبی بكر الصديق، قاله عكرمة. و الرابع: أنها نزلت فيمن مضى من المسلمين ومن بقي منهم، قاله الحسن}}؛ زاد المسیر فی التفسیر، ج۲، ص٢٩٢.</ref>.
| |
|
| |
| '''جمع بندی اقوال'''
| |
|
| |
| درباره [[احادیث]] [[شأن نزول]] سه نکته در خور دقت و [[تأمل]] است:
| |
| # احادیث یاد شده با یکدیگر تعارض ندارند، زیرا در این احادیث دو مطلب بیان شده است: یکی اینکه [[خدا]] و [[پیامبر]] {{صل}} و مؤمنانی که در [[آیه]] توصیف شدهاند، نسبت به [[عبدالله بن سلام]] و [[دوستان]] وی و [[عبادة بن صامت]] [[ولایت]] دارند و از این رو آنان نباید از این جهت که [[یهود]] با آنان قطع رابطه کردهاند، ناراحت باشند و دیگر اینکه مقصود از مؤمنانی که در آیه توصیف شدهاند، [[امیرالمؤمنین]] {{ع}} است. روشن است که دو مطلب یاد شده هیچگونه تعارضی با یکدیگر ندارند، زیرا یکی مربوط به متعلق و مورد ولایت است و دیگری مربوط به دارنده ولایت؛ یکی مُوَلّی علیه است و دیگری [[ولیّ]]. اگر احادیث مربوط به عباده بن صامت و عبدالله بن سلام هم نبود، آنان از آن نظر که در زمره مخاطبان آیهاند، متعلق [[ولایت خدا]] و [[پیامبر خدا]] و مؤمنانی بوده که توصیف شدهاند و مطابق احادیث، شأن نزول بر [[علی]] {{ع}} منطبق شده است.
| |
| # احادیث مربوط به نزول آیه در [[شأن]] علی {{ع}} و تطبیق مؤمنانی که در آیه توصیف شدهاند بر آن حضرت بسیار است. اگر مجموع احادیث از [[اهلسنت]] و [[شیعه]] را در این باره در نظر آوریم، در حد [[تواتر]] بوده و مفید [[اطمینان]] و [[یقین]] است. اگر [[روایات]] هر یک از شیعه و اهلسنت را جداگانه در نظر آوریم، در حد تضافر است و احتمال جعلی بودن آنها بسیار [[ضعیف]] است و در خور اعتنا نیست، به ویژه آنکه در بین این احادیث، روایاتی یافت میشود که از نظر سند خدشهناپذیر است. بدین سبب است که این احادیث مورد اعتنا و استناد محدثان، [[مفسران]]، [[متکلمان]] و [[فقیهان]] قرار گرفته است تا آنجا که [[فقیهان]] در دو مسئله به آن استناد کردهاند: یکی اینکه انجام فعل قلیل مبطل [[نماز]] نیست و دیگر درباره اینکه [[صدقه]] و [[انفاق]] مستحبی، [[زکات]] نامیده میشود<ref>ر.ک: احکام القرآن، تألیف جصّاص، ج۲، ص۶۲۵-۶۲۶؛ تفسیر القرطبی، ج۱، ص۲۰۸؛ نفحات الأزهار، ج۲۰، ص۴۶؛ المیزان، ج۶، ص۲۵.</ref>. بنابراین به سخن برخی که این [[حدیث]] را جعلی پنداشتهاند، اعتنایی نخواهد شد<ref>[[علی ربانی گلپایگانی|ربانی گلپایگانی، علی]]، [[براهین و نصوص امامت (کتاب)|براهین و نصوص امامت]]، ص ۱۵۶.</ref>.
| |
| # پیشتر یادآوری کردیم که روایات بسیاری بیانگر نزول [[آیه ولایت]] درباره [[حضرت امیرالمؤمنین]]{{ع}} است. با بررسی سند این [[روایات]] روشن میشود که صدور آنها [[قطعی]] و سندشان صحیح است و بیش از پنجاه نفر از راویانِ مهم [[اهل]] [[سنّت]] این [[احادیث]] را در عصرهای مختلف [[روایت]] کردهاند. علاوه بر این بسیاری از عالمان اهل سنّت]] به [[اجماع]] [[مفسّران]] بر نزول این [[آیه]] درباره حضرت امیرالمؤمنین{{ع}} اعترافکردهاند. بنابراین با وجود این همه شواهد و [[دلایل]] محکم، هر قولی در مقابل این قول قرار گیرد، شاذ و غیر قابل اعتنا خواهد بود<ref>[[سید علی حسینی میلانی|حسینی میلانی، سید علی]]، [[جواهر الکلام فی معرفة الامامة و الامام ج۲ (کتاب)|جواهر الکلام فی معرفة الامامة و الامام ج۲]]، ص ۳۴۴.</ref>.
| |
|
| |
|
| == مفردات آیه == | | == مفردات آیه == |
