بدون خلاصۀ ویرایش
بدون خلاصۀ ویرایش |
|||
| خط ۱۲: | خط ۱۲: | ||
{{اصلی|شأن}} | {{اصلی|شأن}} | ||
==شأن مردم در نظام اسلامی== | == شأن مردم در نظام اسلامی == | ||
یکی از ویژگیهای مهم [[کارگزار]] در نظام اسلامی | یکی از ویژگیهای مهم [[کارگزار]] در نظام اسلامی مردمی بودن است. کارگزار نظام اسلامی میباید در میان مردم باشد، با آنها از نزدیک ارتباط داشته باشد، به مردم [[احترام]] گذاشته در برابر آنها [[تواضع]] کند و از تحقیر آنها بپرهیزد و قلبش مالامال از [[عشق]] به مردم باشد. | ||
باید دانست که [[رفتار]] [[کارگزاران]] با [[مردمان]] در مسیر درست و مطلوب قرار نمیگیرد و به صلاح و سامان نمیآید مگر آنکه نگرش | |||
باید دانست که [[رفتار]] [[کارگزاران]] با [[مردمان]] در مسیر درست و مطلوب قرار نمیگیرد و به صلاح و سامان نمیآید مگر آنکه نگرش مسؤولین به مردم و [[مسؤولیت]] خویش، بر مبنای جایگاه و شأن مردم در نگاه [[مدیریتی]] [[امام علی]]{{ع}} باشد. | |||
به همین دلیل ابتدا به شأن مردم در [[حکومت]] از منظر امام علی{{ع}} خواهیم پرداخت و پس از آن شاخصههای مردمی بودن را در [[سیره]] حضرت بررسی خواهیم کرد. | به همین دلیل ابتدا به شأن مردم در [[حکومت]] از منظر امام علی{{ع}} خواهیم پرداخت و پس از آن شاخصههای مردمی بودن را در [[سیره]] حضرت بررسی خواهیم کرد. | ||
==کرامت ذاتی انسانها در نگاه امام علی{{ع}}== | == کرامت ذاتی انسانها در نگاه امام علی{{ع}} == | ||
{{اصلی|کرامت انسان|احترام و تکریم انسان}} | {{اصلی|کرامت انسان|احترام و تکریم انسان}} | ||
یکی از مبانی [[احترام به مردم]] و | یکی از مبانی [[احترام به مردم]] و خدمت به آنها در نظام اسلامی [[کرامت]] ذاتی انسانهاست. علی{{ع}} به [[مالک اشتر]] توصیه میکنند که قلبش را مالامال از عشق و [[محبت]] به مردم کند و علت آن را کرامت ذاتی انسانها و [[حرمت]] [[مؤمنین]] میدانند: {{متن حدیث|وَ أَشْعِرْ قَلْبَكَ الرَّحْمَةَ لِلرَّعِيَّةِ وَ الْمَحَبَّةَ لَهُمْ وَ اللُّطْفَ بِهِمْ. وَ لَا تَكُونَنَّ عَلَيْهِمْ سَبُعاً ضَارِياً تَغْتَنِمُ أَكْلَهُمْ. فَإِنَّهُمْ صِنْفَانِ: إِمَّا أَخٌ لَكَ فِي الدِّينِ، وَ إِمَّا نَظِيرٌ لَكَ فِي الْخَلْقِ. يَفْرُطُ مِنْهُمُ الزَّلَلُ وَ تَعْرِضُ لَهُمُ الْعِلَلُ، وَ يُؤْتَى عَلَى أَيْدِيهِمْ فِي الْعَمْدِ وَ الْخَطَإِ. فَأَعْطِهِمْ مِنْ عَفْوِكَ وَ صَفْحِكَ مِثْلِ الَّذِي تُحِبُّ وَ تَرْضَى أَنْ يُعْطِيَكَ اللَّهُ مِنْ عَفْوِهِ وَ صَفْحِهِ، فَإِنَّكَ فَوْقَهُمْ، وَ وَالِي الْأَمْرِ عَلَيْكَ فَوْقَكَ، وَ اللَّهُ فَوْقَ مَنْ وَلَّاكَ! وَ قَدِ اسْتَكْفَاكَ أَمْرَهُمْ، وَ ابْتَلَاكَ بِهِمْ وَ لَا تَنْصِبَنَّ نَفْسَكَ لِحَرْبِ اللَّهِ فَإِنَّهُ لَا يَدَ لَكَ بِنِقْمَتِهِ، وَ لَا غِنَى بِكَ عَنْ عَفْوِهِ وَ رَحْمَتِهِ، وَ لَا تَنْدَمَنَّ عَلَى عَفْوٍ، وَ لَا تَبْجَحَنَّ بِعُقُوبَةٍ وَ لَا تُسْرِعَنَّ إِلَى بَادِرَةٍ وَجَدْتَ مِنْهَا مَنْدُوحَةً}}<ref>نهجالبلاغه، نامه ۵۳.</ref>؛ «[[قلب]] خود را لبریز از [[رحمت]] و محبت و [[لطف]] به [[مردمان]] کن و چونان جانوری درنده مباش که خوردنشان را [[غنیمت]] شماری! زیرا آنان دو گروهند: یا همکیشان تو و یا همانند تو در آفرینش، گناهی از ایشان سر میزند، یا علتهایی بر آنان عارض میشود، چنانکه [[دوست]] داری [[خدا]] بر تو ببخشاید و گناهت را [[عفو]] فرماید، چه تو [[برتر]] آنانی، و آنکه بر تو [[ولایت]] دارد از تو برتر است و خدا از آنکه تو را ولایت داد بالاتر، و او ساختن کارشان را از تو درخواست و آنان را وسیله [[آزمایش]] تو ساخت؛ و خود را آماده جنگ با خدا مکن که [[کیفر]] او را نتوانی تحمل کنی و در [[بخشش]] و [[آمرزش]] از او [[بینیازی]] نخواهی یافت؛ و بر بخشش پشیمان مشو و بر کیفر [[شادی]] مکن، و به خشمی که توانی خود را از آن برهانی مشتاب». | ||
{{متن حدیث|وَ أَشْعِرْ قَلْبَكَ الرَّحْمَةَ لِلرَّعِيَّةِ وَ الْمَحَبَّةَ لَهُمْ وَ اللُّطْفَ بِهِمْ. وَ لَا تَكُونَنَّ عَلَيْهِمْ سَبُعاً ضَارِياً تَغْتَنِمُ أَكْلَهُمْ. فَإِنَّهُمْ صِنْفَانِ: إِمَّا أَخٌ لَكَ فِي الدِّينِ، وَ إِمَّا نَظِيرٌ لَكَ فِي الْخَلْقِ. يَفْرُطُ مِنْهُمُ الزَّلَلُ وَ تَعْرِضُ لَهُمُ الْعِلَلُ، وَ يُؤْتَى عَلَى أَيْدِيهِمْ فِي الْعَمْدِ وَ الْخَطَإِ. فَأَعْطِهِمْ مِنْ عَفْوِكَ وَ صَفْحِكَ مِثْلِ الَّذِي تُحِبُّ وَ تَرْضَى أَنْ يُعْطِيَكَ اللَّهُ مِنْ عَفْوِهِ وَ صَفْحِهِ، فَإِنَّكَ فَوْقَهُمْ، وَ وَالِي الْأَمْرِ عَلَيْكَ فَوْقَكَ، وَ اللَّهُ فَوْقَ مَنْ وَلَّاكَ! وَ قَدِ اسْتَكْفَاكَ أَمْرَهُمْ، وَ ابْتَلَاكَ بِهِمْ وَ لَا تَنْصِبَنَّ نَفْسَكَ لِحَرْبِ اللَّهِ فَإِنَّهُ لَا يَدَ لَكَ بِنِقْمَتِهِ، وَ لَا غِنَى بِكَ عَنْ عَفْوِهِ وَ رَحْمَتِهِ، وَ لَا تَنْدَمَنَّ عَلَى عَفْوٍ، وَ لَا تَبْجَحَنَّ بِعُقُوبَةٍ وَ لَا تُسْرِعَنَّ إِلَى بَادِرَةٍ وَجَدْتَ مِنْهَا مَنْدُوحَةً}}<ref>نهجالبلاغه، نامه ۵۳.</ref> | |||
«[[قلب]] خود را لبریز از [[رحمت]] و محبت و [[لطف]] به [[مردمان]] کن و چونان جانوری درنده مباش که خوردنشان را [[غنیمت]] شماری! زیرا آنان دو گروهند: یا همکیشان تو و یا همانند تو در آفرینش، گناهی از ایشان سر میزند، یا علتهایی بر آنان عارض میشود، چنانکه [[دوست]] داری [[خدا]] بر تو ببخشاید و گناهت را [[عفو]] فرماید، چه تو [[برتر]] آنانی، و آنکه بر تو [[ولایت]] دارد از تو برتر است و خدا از آنکه تو را ولایت داد بالاتر، و او ساختن کارشان را از تو درخواست و آنان را وسیله [[آزمایش]] تو ساخت؛ و خود را آماده | توجه [[امام علی]]{{ع}} در دوران خود به [[اقلیتهای دینی]] بیانگر آن است که [[انسانها]] از آن جهت که انسانند در [[اسلام]] شایسته [[احترام]] و رسیدگی هستند. چنانچه [[علی بن ابیطالب]] به [[کارگزاران]] خود گروه [[اقلیت]] [[یهود]] و [[نصارا]] را در کنار [[مسلمانان]] توصیه نموده و میفرمایند: {{متن حدیث|إِيَّاكَ أَنْ تَضْرِبَ مُسْلِماً أَوْ يَهُودِيّاً أَوْ نَصْرَانِيّاً}}<ref>کلینی، کافی، ج۳، ص۵۴۰، ح۸.</ref>. | ||
توجه [[امام علی]]{{ع}} در دوران خود به [[اقلیتهای دینی]] بیانگر آن است که [[انسانها]] از آن جهت که انسانند در [[اسلام]] شایسته [[احترام]] و رسیدگی هستند. | |||
آری [[حکومت علی]]{{ع}} در مورد [[اقلیتها]] شدت [[عدالت]] را به [[خرج]] داده و خطاب به [[پیروان]] و کارگزارانش میفرماید: {{متن حدیث|مَنْ آذَى ذِمِّيّاً فَقَدْ آذَانِي}}<ref>ابن ابیالحدید، شرح نهجالبلاغه، ج۱۷، ص۱۴۷.</ref>؛ «هرکس [[کافر ذمی]] را [[اذیت]] کند مرا اذیت کرده است». | |||
[[امیرمؤمنان]] همانطوری که برای [[فرزندان]] [[یتیم]]، و خانوادههای بیسرپرست و کلیه طبقات [[ضعیف]] و مستمند [[مسلمان]] رسیدگی میکرد و خود را پدر آنان و پناه بیپناهان و [[امید]] بیچارگان مینامید<ref>بابازاده، علیاکبر، سیمای حکومتی امام علی{{ع}}، انتشارات انصاریان، قم، ۱۳۷۸، ص۲۴۴.</ref>، برای سایر افراد غیر مسلمان نیز حاکمی دلسوز و [[رهبری]] درد آشنا و پناهگاهی مثبت و سازنده بود، و هرگاه مشکل کسی را [[درک]] میکرد بهطور آسانی آن را مرتفع میساخت. | |||
[[امیرمؤمنان]] همانطوری که برای [[فرزندان]] [[یتیم]]، و خانوادههای | |||
در [[تاریخ]] [[زندگی]] آن حضرت آمده است که روزی وی با [[اصحاب]] خودش در حال | در [[تاریخ]] [[زندگی]] آن حضرت آمده است که روزی وی با [[اصحاب]] خودش در حال حرکت بود، ناگاه چشمان مبارکش به پیرمردی افتاد که در کنار کوچهای نشسته و دست گدائی به سوی [[مردم]] دراز کرده است! این کار در [[حکومت علی]]{{ع}} [[دل]] آن [[بزرگوار]] را متأثر ساخته و لذا از اطرافیانش پرسید: این شخص کیست؟ و چه میکند؟ [[جواب]] دادند: وی یک پیرمرد [[نصرانی]] است که از شدت نیاز دست به این کار زده است. | ||
این شخص کیست؟ و چه میکند؟ [[جواب]] دادند: وی یک پیرمرد [[نصرانی]] است که از شدت نیاز دست به این کار زده است | |||
[[مولای متقیان]] از سوابق کار و خدمت [[مرد]] سؤال کرد و در تحقیقات مزبور معلوم شد که او در [[جوانی]] اهل کار و کوشش بوده، و در دوران [[پیری]] به این سیهروزی گرفتار گردیده است. | |||
و | |||
==حرمت و شرافت مؤمنین== | حضرت با شنیدن این گزارش شدیداً ناراحت گردیده، و [[اصحاب]] خود و متصدیان «[[بیتالمال]]» را مورد توبیخ قرار داده و فرمود: {{متن حدیث|اسْتَعْمَلْتُمُوهُ حَتَّى إِذَا كَبِرَ وَ عَجَزَ مَنَعْتُمُوهُ أَنْفِقُوا عَلَيْهِ مِنْ بَيْتِ الْمَالِ}}<ref>حر عاملی، وسائل الشیعه، ج۱۱، ص۴۹، باب ۱۹ ح۱.</ref>؛ «آیا از او در جوانی و دوران [[توانایی]] کار کشیده و در حال پیری و عجز و [[ناتوانی]] رهایش ساختهاید؟ مخارج او را از بیتالمال تأمین کنید». | ||
در دوران [[خلافت]] «[[خلیفه دوم]]» چون در محاکمه آن حضرت با یک [[اقلیت]] قومی، «[[عمر بن خطاب]]» آن حضرت را با «کنیه» صدا زد ولی طرف دیگرش را با نام وی، حضرت از این [[تبعیض]] فوقالعاده ناراحت گشته، و از [[حق]] ضایع شده یک اقلیت، چهرهاش متغیر شد و اعتراضش را به [[خلیفه]] [[ابلاغ]] نمود<ref>ابن ابیالحدید، شرح نهجالبلاغه، ج۱۷، ص۶۵.</ref>. | |||
و چون [[ایرانیها]] در [[جنگ]] با سپاه اسلام [[شکست]] خورده، و تعداد زیادی [[اسیر]] گردیده، و به «[[مدینه]]» آورده شدند، «عمر بن خطاب» که [[زعامت]] [[مسلمین]] را در دست داشت دستور داد: زنانشان همچون [[بردهها]] و کنیزان دیگر به فروش برسند، و مردانشان نیز برده «[[عرب]]»ها گردیده، و در موسم «[[حج]]» سالمندان و [[ناتوانان]] را در گردن خود [[طواف]] دهند. | |||
علی{{ع}} باز هم در اینجا از [[حقوق]] اقلیتهای [[ایرانی]] که در آن هنگام [[مسلمان]] نبودند [[دفاع]] کرده، و [[اعتراض]] خود را ابلاغ نموده و فرمود: اینان بزرگ مردانی هستند که با رغبت خود به سوی ما آمدهاند و باید با [[رأفت]] و [[محبت]] با آنان برخورد کرد، و لذا از [[حق]] خود و سایر «[[بنیهاشم]]» گذشت کرد، و سایر [[مسلمانان]] نیز از حق خود گذشتند، و «عمر» در برابر علی{{ع}} [[تسلیم]] شد<ref>مجلسی، بحارالانوار، ج۴۵، ص۳۳۰.</ref>. | |||
در این فرازها به روشنی [[دفاع]] علی{{ع}} از [[حقوق]] [[اقلیتها]] به عنوان عضوی از [[جامعه اسلامی]] روشن میشود. در نگاه [[امام]] [[انسانها]] صرفنظر از [[مذهب]] و [[آیین]] و [[اعتقادات]] [[سیاسی]] و [[اجتماعی]] خود تا آن هنگام که در [[ذمه]] [[مسلمین]] و تحت حمایت آنها باشند محترمند و میبایستی در [[نظام اسلامی]] مورد [[تکریم]] و [[محبت]] قرار بگیرند<ref>[[محسن عباسنژاد|عباسنژاد، محسن]]، [[سیره مدیریتی امام علی (کتاب)|سیره مدیریتی امام علی]]، ص ۲۸۷.</ref>. | |||
== حرمت و شرافت مؤمنین == | |||
{{اصلی|احترام و تکریم مؤمنان و پرهیزکاران}} | {{اصلی|احترام و تکریم مؤمنان و پرهیزکاران}} | ||
[[کارگزار]] در نظام اسلامی با انسانهایی در ارتباط است که بیشتر آنها [[مؤمن]] و [[معتقد]] به مبانی اسلامند، از همینرواست که از [[احترام]] ویژهای برخوردارند به گونهای که علی{{ع}} احترام ویژهای حرمت مؤمن را بالاترین | [[کارگزار]] در نظام اسلامی با انسانهایی در ارتباط است که بیشتر آنها [[مؤمن]] و [[معتقد]] به مبانی اسلامند، از همینرواست که از [[احترام]] ویژهای برخوردارند به گونهای که علی{{ع}} احترام ویژهای حرمت مؤمن را بالاترین حرمتها میداند و در متون [[اسلامی]] وارد شده است که حرمت مؤمن از حرمت [[کعبه]] بالاتر است: {{متن حدیث|إِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ أَنْزَلَ كِتَاباً هَادِياً بَيَّنَ فِيهِ الْخَيْرَ وَ الشَّرَّ، فَخُذُوا نَهْجَ الْخَيْرِ تَهْتَدُوا، وَ اصْدِفُوا عَنْ سَمْتِ الشَّرِّ تَقْصِدُوا الْفَرَائِضَ الْفَرَائِضَ! أَدُّوهَا إِلَى اللَّهِ تُؤَدِّكُمْ إِلَى الْجَنَّةِ، إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَ حَرَاماً غَيْرَ مَجْهُولٍ وَ أَحَلَّ حَلَالًا غَيْرَ مَدْخُولٍ وَ فَضَّلَ حُرْمَةَ الْمُسْلِمِ عَلَى الْحُرَمِ كُلِّهَا. وَ شَدَّ بِالْإِخْلَاصِ وَ التَّوْحِيدِ حُقُوقَ الْمُسْلِمِينَ فِي مَعَاقِدِهَا}}<ref>نهجالبلاغه، خطبه ۱۶۷.</ref>؛ «همانا [[خداوند بزرگ]] کتابی [[هدایتگر]] فرستاده، [[نیکی]] و بدی، [[خیر و شر]] را آشکارا در آن بیان فرمود: پس راه نیکی در پیش گیرید که [[هدایت]] شوید و از [[شر]] و بدی پرهیز کنید تا در [[راه راست]] قرار گیرید. | ||
{{متن حدیث|إِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ أَنْزَلَ كِتَاباً هَادِياً بَيَّنَ فِيهِ الْخَيْرَ وَ الشَّرَّ، فَخُذُوا نَهْجَ الْخَيْرِ تَهْتَدُوا، وَ اصْدِفُوا عَنْ سَمْتِ الشَّرِّ تَقْصِدُوا الْفَرَائِضَ الْفَرَائِضَ! أَدُّوهَا إِلَى اللَّهِ تُؤَدِّكُمْ إِلَى الْجَنَّةِ، إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَ حَرَاماً غَيْرَ مَجْهُولٍ وَ أَحَلَّ حَلَالًا غَيْرَ مَدْخُولٍ وَ فَضَّلَ حُرْمَةَ الْمُسْلِمِ عَلَى الْحُرَمِ كُلِّهَا. وَ شَدَّ بِالْإِخْلَاصِ وَ التَّوْحِيدِ حُقُوقَ الْمُسْلِمِينَ فِي مَعَاقِدِهَا}}<ref>نهجالبلاغه، خطبه ۱۶۷.</ref> | |||
«همانا [[خداوند بزرگ]] کتابی [[هدایتگر]] فرستاده، [[نیکی]] و | [[واجبات]]! واجبات! در انجام واجبات کوتاهی نکنید تا شما را به [[بهشت]] رساند، همانا [[خداوند]] چیزهایی را [[حرام]] کرده که ناشناخته نیست، و چیزهایی را [[حلال]] کرده که از [[عیب]] خالی است، و در این میان حرمت مسلمان را بر هر حرمتی [[برتری]] بخشید و حفظ حقوق مسلمانان را به وسیله [[اخلاص]] و [[توحید]] [[استوار]] کرد». | ||
ازاینرو احترام به مسلمانان در جامعه اسلامی احترامی مضاعف است؛ چراکه آنها هم از آن جهت که انسانند و هم ازآنرو که [[اهل]] ایمانند دارای احترامند و کارگزار اسلامی موظف است تا حرمت آنها را پاس بدارد<ref>[[محسن عباسنژاد|عباسنژاد، محسن]]، [[سیره مدیریتی امام علی (کتاب)|سیره مدیریتی امام علی]]، ص ۲۹۱.</ref>. | |||
== مردم، صاحبان امانت == | |||
در فرهنگ اسلامی و از منظر [[امام علی]]{{ع}} [[حکومت]] امانتی است در نزد [[حاکم]]. [[رهبری]] و حکومت بر مردم از دیدگاه [[اسلام]] [[امانتداری]] و امانتپذیری است. هر کس در [[نظام اسلامی]] کاری را به عهده بگیرد در [[حقیقت]] بخشی از بار [[امانت الهی]] را بر دوش گرفته است. و هر کس از [[مقام]] و موقعیت و [[قدرت]] بیشتری برخوردار باشد بار امانت او سنگینتر است. | |||
امام علی{{ع}} در نامهای به [[اشعث بن قیس]] [[فرماندار آذربایجان]] در زمینه امانت بودن قدرت، در نظام اسلامی چنین مینویسد: {{متن حدیث|وَ إِنَّ عَمَلَكَ لَيْسَ لَكَ بِطُعْمَةٍ وَ لَكِنَّهُ فِي عُنُقِكَ أَمَانَةٌ، وَ أَنْتَ مُسْتَرْعًى لِمَنْ فَوْقَكَ. لَيْسَ لَكَ أَنْ تَفْتَاتَ فِي رَعِيَّةٍ وَ لَا تُخَاطِرَ إِلَّا بِوَثِيقَةٍ، وَ فِي يَدَيْكَ مَالٌ مِنْ مَالِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ أَنْتَ مِنْ خُزَّانِهِ حَتَّى تُسَلِّمَهُ إِلَيَّ، وَ لَعَلِّي أَلَّا أَكُونَ شَرَّ وُلَاتِكَ لَكَ، وَ السَّلَامُ}}<ref>نهجالبلاغه، نامه ۵.</ref>؛ «فرمانداری برای تو وسیله آب و نان نیست بلکه بر گردنت امانتی است، آنکه تو را بدان گمارد، نگهبانی امانت را به عهدهات گذارده، تو را نرسد که در کار مردم به میل خویش [[رفتار]] کنی. جز با [[احتیاط]] و [[اطمینان]] به کاری دست مزن. اموال خدا در [[اختیار]] تو است و تو یکی از خزانهداران او هستی تا این امانت را به من بسپاری و [[امید]] است که من [[رئیس]] بدی برای تو نباشم والسلام». | |||
امام علی{{ع}} در نامهای به [[اشعث بن قیس]] [[فرماندار آذربایجان]] در زمینه امانت بودن قدرت، در نظام اسلامی چنین مینویسد: | |||
{{متن حدیث|وَ إِنَّ عَمَلَكَ لَيْسَ لَكَ بِطُعْمَةٍ وَ لَكِنَّهُ فِي عُنُقِكَ أَمَانَةٌ، وَ أَنْتَ مُسْتَرْعًى لِمَنْ فَوْقَكَ. لَيْسَ لَكَ أَنْ تَفْتَاتَ فِي رَعِيَّةٍ وَ لَا تُخَاطِرَ إِلَّا بِوَثِيقَةٍ، وَ فِي يَدَيْكَ مَالٌ مِنْ مَالِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ أَنْتَ مِنْ خُزَّانِهِ حَتَّى تُسَلِّمَهُ إِلَيَّ، وَ لَعَلِّي أَلَّا أَكُونَ شَرَّ وُلَاتِكَ لَكَ، وَ السَّلَامُ}}<ref>نهجالبلاغه، نامه ۵.</ref> | |||
اگر [[کارگزاران]] [[مسؤولیت]] و [[مدیریت]] خود را طعمه ندانند و آن را امانت محسوب کرده و خود را | اگر [[کارگزاران]] [[مسؤولیت]] و [[مدیریت]] خود را طعمه ندانند و آن را امانت محسوب کرده و خود را وکیل مردم و خدمتگزار آنان بدانند قطعاً رفتار غرورآمیزی با مردم نخواهند داشت؛ چراکه حکومت از آنها نیست تا بدان فخر فروشند و گردنفرازی کنند، بلکه امانتی است که تنها مسؤولیت آنها را سنگینتر میکند و [[روز قیامت]] نیز باید پاسخگوی این امانت باشند. ازاینرو امام علی{{ع}} برای خود و مالک آرزوی [[توفیق]] در [[پاسخگویی]] نسبت به این امانت را در پیشگاه [[خداوند]] طلب میکند: {{متن حدیث|وَ أَنَا أَسْأَلُ اللَّهَ بِسَعَةِ رَحْمَتِهِ وَ عَظِيمِ قُدْرَتِهِ عَلَى إِعْطَاءِ كُلِّ رَغْبَةٍ، أَنْ يُوَفِّقَنِي وَ إِيَّاكَ لِمَا فِيهِ رِضَاهُ مِنَ الْإِقَامَةِ عَلَى الْعُذْرِ الْوَاضِحِ إِلَيْهِ وَ إِلَى خَلْقِهِ، مَعَ حُسْنِ الثَّنَاءِ فِي الْعِبَادِ، وَ جَمِيلِ الْأَثَرِ فِي الْبِلَادِ، وَ تَمَامِ النِّعْمَةِ، وَ تَضْعِيفِ الْكَرَامَةِ، وَ أَنْ يَخْتِمَ لِي وَ لَكَ بِالسَّعَادَةِ وَ الشَّهَادَةِ إِنَّا إِلَيْهِ راجِعُونَ رَاغِبُونَ. وَ السَّلَامُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ{{صل}} الطَّيِّبِينَ الطَّاهِرِينَ، وَ سَلَّمَ تَسْلِيماً كَثِيراً وَ السَّلَامُ}}<ref>نهجالبلاغه، نامه ۵۳.</ref>؛ «از [[خداوند بزرگ]]، با [[رحمت]] گسترده، و [[قدرت]] برترش در انجام تمام [[خواستهها]]، درخواست میکنیم که به آنچه موجب [[خشنودی]] اوست ما و تو را موفق فرماید، که نزد او و [[خلق]] او، دارای عذری روشن باشیم، برخوردار از [[ستایش]] [[بندگان]] یادگار [[نیک]] در [[شهرها]]، رسیدن به همه [[نعمتها]] و کرامتها بوده، و اینکه پایان عمر من و تو را به [[شهادت]] و [[رستگاری]] ختم فرماید، که همانا ما به سوی او بازمیگردیم. با [[درود]] به [[پیامبر اسلام]]{{صل}} و [[اهلبیت]] [[پاکیزه]] او، درودی فراوان و پیوسته». در دیدگاه [[امام علی]]{{ع}} پستها [[مسؤولیتها]]، امانتهای [[الهی]] هستند و خداوند بندگان را بدانها میآزماید، با چنین نگرشی جایی برای گردنفرازی [[حاکم]] نسبت به [[مردم]] باقی نمیماند<ref>[[محسن عباسنژاد|عباسنژاد، محسن]]، [[سیره مدیریتی امام علی (کتاب)|سیره مدیریتی امام علی]]، ص ۲۹۲.</ref>. | ||
{{متن حدیث|وَ أَنَا أَسْأَلُ اللَّهَ بِسَعَةِ رَحْمَتِهِ وَ عَظِيمِ قُدْرَتِهِ عَلَى إِعْطَاءِ كُلِّ رَغْبَةٍ، أَنْ يُوَفِّقَنِي وَ إِيَّاكَ لِمَا فِيهِ رِضَاهُ مِنَ الْإِقَامَةِ عَلَى الْعُذْرِ الْوَاضِحِ إِلَيْهِ وَ إِلَى خَلْقِهِ، مَعَ حُسْنِ الثَّنَاءِ فِي الْعِبَادِ، وَ جَمِيلِ الْأَثَرِ فِي الْبِلَادِ، وَ تَمَامِ النِّعْمَةِ، وَ تَضْعِيفِ الْكَرَامَةِ، وَ أَنْ يَخْتِمَ لِي وَ لَكَ بِالسَّعَادَةِ وَ الشَّهَادَةِ إِنَّا إِلَيْهِ راجِعُونَ رَاغِبُونَ. وَ السَّلَامُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ{{صل}} الطَّيِّبِينَ الطَّاهِرِينَ، وَ سَلَّمَ تَسْلِيماً كَثِيراً وَ السَّلَامُ}}<ref>نهجالبلاغه، نامه ۵۳.</ref> | |||
«از [[خداوند بزرگ]]، با [[رحمت]] گسترده، و [[قدرت]] برترش در انجام تمام [[خواستهها]]، درخواست میکنیم که به آنچه موجب [[خشنودی]] اوست ما و تو را موفق فرماید، که نزد او و [[خلق]] او، دارای عذری روشن باشیم، برخوردار از [[ستایش]] [[بندگان]] یادگار [[نیک]] در [[شهرها]]، رسیدن به همه [[نعمتها]] و کرامتها بوده، و اینکه پایان عمر من و تو را به [[شهادت]] و [[رستگاری]] ختم فرماید، که همانا ما به سوی او بازمیگردیم. با [[درود]] به [[پیامبر اسلام]]{{صل}} و [[اهلبیت]] [[پاکیزه]] او، درودی فراوان و پیوسته». در دیدگاه [[امام علی]]{{ع}} پستها [[مسؤولیتها]]، امانتهای [[الهی]] هستند و خداوند بندگان را بدانها میآزماید، با چنین نگرشی جایی برای گردنفرازی [[حاکم]] نسبت به [[مردم]] باقی نمیماند | |||
==مردم، صاحبان حق== | == مردم، صاحبان حق == | ||
{{اصلی|حقوق مردم | {{اصلی|حقوق مردم}} | ||
از دیدگاه امام علی{{ع}} مردم صاحب حقند و حاکم باید [[حقوق]] آنها را [[محترم]] بشمارند. آن حضرت | از دیدگاه امام علی{{ع}} مردم صاحب حقند و حاکم باید [[حقوق]] آنها را [[محترم]] بشمارند. آن حضرت حقوق متقابل [[رهبر]] و مردم را بالاترین حقوق میداند: {{متن حدیث|ثُمَّ جَعَلَ سُبْحَانَهُ مِنْ حُقُوقِهِ حُقُوقاً افْتَرَضَهَا لِبَعْضِ النَّاسِ عَلَى بَعْضٍ فَجَعَلَهَا تَتَكَافَأُ فِي وُجُوهِهَا وَ يُوجِبُ بَعْضُهَا بَعْضاً، وَ لَا يُسْتَوْجَبُ بَعْضُهَا إِلَّا بِبَعْضٍ. وَ أَعْظَمُ مَا افْتَرَضَ سُبْحَانَهُ مِنْ تِلْكَ الْحُقُوقِ حَقُّ الْوَالِي عَلَى الرَّعِيَّةِ وَ حَقُّ الرَّعِيَّةِ عَلَى الْوَالِي. فَرِيضَةٌ فَرَضَهَا اللَّهُ سُبْحَانَهُ لِكُلٍّ عَلَى كُلٍّ فَجَعَلَهَا نِظَاماً لِأُلْفَتِهِمْ وَ عِزّاً لِدِينِهِمْ. فَلَيْسَتْ تَصْلُحُ الرَّعِيَّةُ إِلَّا بِصَلَاحِ الْوُلَاةِ، وَ لَا تَصْلُحُ الْوُلَاةُ إِلَّا بِاسْتِقَامَةِ الرَّعِيَّةِ. فَإِذَا أَدَّتْ الرَّعِيَّةُ إِلَى الْوَالِي حَقَّهُ، وَ أَدَّى الْوَالِي إِلَيْهَا حَقَّهَا، عَزَّ الْحَقُّ بَيْنَهُمْ، وَ قَامَتْ مَنَاهِجُ الدِّينِ وَ اعْتَدَلَتْ مَعَالِمُ الْعَدْلِ، وَ جَرَتْ عَلَى أَذْلَالِهَا السُّنَنُ فَصَلَحَ بِذَلِكَ الزَّمَانُ وَ طُمِعَ فِي بَقَاءِ الدَّوْلَةِ وَ يَئِسَتْ مَطَامِعُ الْأَعْدَاءِ. وَ إِذَا غَلَبَتِ الرَّعِيَّةُ وَالِيَهَا أَوْ أَجْحَفَ الْوَالِي بِرَعِيَّتِهِ اخْتَلَفَتْ هُنَالِكَ الْكَلِمَةُ. وَ ظَهَرَتْ مَعَالِمُ الْجَوْرِ وَ كَثُرَ الْإِدْغَالُ فِي الدِّينِ وَ تُرِكَتْ مَحَاجُّ السُّنَنِ فَعُمِلَ بِالْهَوَى وَ عُطِّلَتِ الْأَحْكَامُ وَ كَثُرَتْ عِلَلُ النُّفُوسِ، فَلَا يُسْتَوْحَشُ لِعَظِيمِ حَقٍّ عُطِّلَ وَ لَا لِعَظِيمِ بَاطِلٍ فُعِلَ. فَهُنَالِكَ تَذِلُّ الْأَبْرَارُ وَ تَعِزُّ الْأَشْرَارُ وَ تَعْظُمُ تَبِعَاتُ اللَّهِ سُبْحَانَهُ عِنْدَ الْعِبَادِ. فَعَلَيْكُمْ بِالتَّنَاصُحِ فِي ذَلِكَ وَ حُسْنِ التَّعَاوُنِ عَلَيْهِ}}<ref>نهجالبلاغه، خطبه ۲۱۶.</ref>؛ «پس، [[خدای سبحان]] برخی از [[حقوق]] خود را برای بعضی از [[مردم]] [[واجب]] کرد، و آن حقوق را در برابر هم گذاشت، که برخی از حقوق برخی دیگر را واجب گرداند، و حقی بر کسی واجب نمیشود مگر همانند آن را انجام دهد و در میان حقوق [[اله]] ی، بزرگترین [[حق]]، حق [[رهبر]] بر مردم و [[حق مردم]] بر رهبر است؛ حق واجبی که خدای سبحان، بر هر دو گروه لازم شمرد و آن را عامل [[پایداری]] پیوند [[ملت]] و رهبر، و [[عزت]] [[دین]] قرار داد. پس رعیت [[اصلاح]] نمیشود جز آنکه [[زمامداران]] اصلاح گردند، و زمامداران اصلاح نمیشوند جز با درستکاری رعیت و آنگاه که مردم حق [[رهبری]] را ادا کنند و [[زمامدار]] حق مردم را بپردازد، حق در آن [[جامعه]] عزت یابد، و راههای دین پدیدار و نشانههای عدالت برقرار و [[سنت پیامبر]]{{صل}} [[پایدار]] گردد. پس [[روزگار]] اصلاح شود و مردم در تداوم [[حکومت]] [[امیدوار]] و [[دشمن]] در آرزوهایش [[مأیوس]] میگردد. اما اگر مردم بر حکومت چیره شوند، یا زمامدار بر رعیت [[ستم]] کند وحدت کلمه از بین میرود، نشانههای ستم آشکار و [[نیرنگبازی]] در دین فراوان میگردد و راه گسترده سترده سنت پیامبر{{صل}} متروک، [[هواپرستی]] فراوان، [[احکام دین]] تعطیل و بیماریهای [[دل]] فراوان میشود. مردم از اینکه حق بزرگی فراموش میشود یا [[باطل]] خطرناکی در جامعه رواج مییابد [[احساس]] نگرانی نمیکنند! پس در آن [[زمان]] [[نیکان]] [[خوار]]، و بَدان [[قدرتمند]] میشوند و [[کیفر الهی]] بر [[بندگان]] بزرگ و دردناک خواهد بود. پس بر شماست که یکدیگر را [[نصیحت]] کنید و [[نیکو]] [[همکاری]] نمایید»<ref>نهجالبلاغه، خطبه ۲۱۶.</ref>. | ||
{{متن حدیث|ثُمَّ جَعَلَ سُبْحَانَهُ مِنْ حُقُوقِهِ حُقُوقاً افْتَرَضَهَا لِبَعْضِ النَّاسِ عَلَى بَعْضٍ فَجَعَلَهَا تَتَكَافَأُ فِي وُجُوهِهَا وَ يُوجِبُ بَعْضُهَا بَعْضاً، وَ لَا يُسْتَوْجَبُ بَعْضُهَا إِلَّا بِبَعْضٍ. وَ أَعْظَمُ مَا افْتَرَضَ سُبْحَانَهُ مِنْ تِلْكَ الْحُقُوقِ حَقُّ الْوَالِي عَلَى الرَّعِيَّةِ وَ حَقُّ الرَّعِيَّةِ عَلَى الْوَالِي. فَرِيضَةٌ فَرَضَهَا اللَّهُ سُبْحَانَهُ لِكُلٍّ عَلَى كُلٍّ فَجَعَلَهَا نِظَاماً لِأُلْفَتِهِمْ وَ عِزّاً لِدِينِهِمْ. فَلَيْسَتْ تَصْلُحُ الرَّعِيَّةُ إِلَّا بِصَلَاحِ الْوُلَاةِ، وَ لَا تَصْلُحُ الْوُلَاةُ إِلَّا بِاسْتِقَامَةِ الرَّعِيَّةِ. فَإِذَا أَدَّتْ الرَّعِيَّةُ إِلَى الْوَالِي حَقَّهُ، وَ أَدَّى الْوَالِي إِلَيْهَا حَقَّهَا، عَزَّ الْحَقُّ بَيْنَهُمْ، وَ قَامَتْ مَنَاهِجُ الدِّينِ وَ اعْتَدَلَتْ مَعَالِمُ الْعَدْلِ، وَ جَرَتْ عَلَى أَذْلَالِهَا السُّنَنُ فَصَلَحَ بِذَلِكَ الزَّمَانُ وَ طُمِعَ فِي بَقَاءِ الدَّوْلَةِ وَ يَئِسَتْ مَطَامِعُ الْأَعْدَاءِ. وَ إِذَا غَلَبَتِ الرَّعِيَّةُ وَالِيَهَا أَوْ أَجْحَفَ الْوَالِي بِرَعِيَّتِهِ اخْتَلَفَتْ هُنَالِكَ الْكَلِمَةُ. وَ ظَهَرَتْ مَعَالِمُ الْجَوْرِ وَ كَثُرَ الْإِدْغَالُ فِي الدِّينِ وَ تُرِكَتْ مَحَاجُّ السُّنَنِ فَعُمِلَ بِالْهَوَى وَ عُطِّلَتِ الْأَحْكَامُ وَ كَثُرَتْ عِلَلُ النُّفُوسِ، فَلَا يُسْتَوْحَشُ لِعَظِيمِ حَقٍّ عُطِّلَ وَ لَا لِعَظِيمِ بَاطِلٍ فُعِلَ. فَهُنَالِكَ تَذِلُّ الْأَبْرَارُ وَ تَعِزُّ الْأَشْرَارُ وَ تَعْظُمُ تَبِعَاتُ اللَّهِ سُبْحَانَهُ عِنْدَ الْعِبَادِ. فَعَلَيْكُمْ بِالتَّنَاصُحِ فِي ذَلِكَ وَ حُسْنِ التَّعَاوُنِ عَلَيْهِ}}<ref>نهجالبلاغه، خطبه ۲۱۶.</ref> | |||
«پس، [[خدای سبحان]] برخی از [[حقوق]] خود را برای بعضی از [[مردم]] [[واجب]] کرد، و آن حقوق را در برابر هم گذاشت، که برخی از حقوق برخی دیگر را واجب گرداند، و حقی بر کسی واجب نمیشود مگر همانند آن را انجام دهد و در میان حقوق [[اله]] ی، بزرگترین [[حق]]، حق [[رهبر]] بر مردم و [[حق مردم]] بر رهبر است؛ حق واجبی که خدای سبحان، بر هر دو گروه لازم شمرد و آن را عامل [[پایداری]] پیوند [[ملت]] و رهبر، و [[عزت]] [[دین]] قرار داد. پس | |||
از نگاه [[امام علی]]{{ع}} مردم و [[رهبران]] جامعه [[حقوقی]] متقابل دارند که این [[حقوق]] از تمامی حقوق دیگری که [[انسانها]] بر یکدیگر دارند مهمتر و بزرگتر است. ازاینرو هم مردم میتوانند حقوق خود را از [[حاکمان]] خویش مطالبه کنند و هم حاکمان میتوانند مردم را به | از نگاه [[امام علی]]{{ع}} مردم و [[رهبران]] جامعه [[حقوقی]] متقابل دارند که این [[حقوق]] از تمامی حقوق دیگری که [[انسانها]] بر یکدیگر دارند مهمتر و بزرگتر است. ازاینرو هم مردم میتوانند حقوق خود را از [[حاکمان]] خویش مطالبه کنند و هم حاکمان میتوانند مردم را به رعایت حقوق خویش فراخوانند. [[کارگزاری]] که [[مسؤولیت]] خود را ادای [[حقوق مردم]] در انجام [[وظایف]] خویش منتی بر دیگران نخواهد داشت. چنین نگرشی سبب میشود تا [[مدیر]] از مطالبات مردمی استقبال کند؛ چراکه آن را پیگیری حقوقی میداند که [[خداوند]] ادای آن را [[واجب]] کرده است و فراخواندن به آنها را کمکی به انجام وظایف خویش خواهد دانست<ref>[[محسن عباسنژاد|عباسنژاد، محسن]]، [[سیره مدیریتی امام علی (کتاب)|سیره مدیریتی امام علی]]، ص ۲۹۴.</ref>. | ||
== منابع == | == منابع == | ||