وساطت فاعلی در حدیث: تفاوت میان نسخه‌ها

== مقدمه ==

با توجه به حجم عظیم روایات منقول از ائمه اطهار{{عم}}، بحث وساطت فاعلی اهل بیت{{عم}} را از دو جهت ثبوتی و اثباتی پی می‌گیریم. در برهه نخست به این بحث خواهیم پرداخت که با توجه به برخی از [[روایات]] که [[تفویض]] و دیگرسپاری افعال خدا به [[مخلوقات]] را رد می‌نمایند، آیا می‌توانیم قایل به امکان [[وساطت فاعلی]] در [[حق اهل بیت]]{{عم}} شویم و یا اینکه این روایات نوع خاصی از تفویض را رد می‌نمایند و در نتیجه وساطت فاعلی اهل بیت{{عم}} امری ممکن است؟ در مباحث بعدی که به نوعی اثباتی به شمار می‌روند بررسی خواهیم کرد که آیا می‌توان وساطت فاعلی اهل بیت{{عم}} را از طریق اوصاف [[امامت]] و همچنین خوارق عادات و [[کرامات]] آنان به [[اثبات]] رساند؟ در آخرین مرحله نیز به روایاتی می‌پردازیم که ظاهر آنها در [[مقام]] اثبات ولایت تکوینی در بالاترین حد خود یعنی [[ولایت بر تکوین]] هستند و کیفیت دلالت آنها را بررسی می‌نماییم<ref>[[سید محمد حسن صالح|صالح، سید محمد حسن]]، [[ولایت تکوینی اهل بیت از دیدگاه قرآن و روایات (کتاب)|ولایت تکوینی اهل بیت از دیدگاه قرآن و روایات]]، ص ۲۱۳.</ref>.

== روایات مربوط به رد تفویض ==

در منابع حدیثی، روایاتی وجود دارند که تفویض و دیگرسپاری امور را به [[انسان‌ها]] و یا [[ائمه اطهار]]{{عم}} مردود دانسته است. همان‌طور که در فصل دوم این کتاب به طور مبسوط اشاره نمودیم در بحث تفویض باید میان سه امر تفکیک قایل شد: تفویض در لغت، تفویض در ملل و نحل و تفویض در [[علم کلام]]. تفویض در معنای لغوی نوعی واگذار شدن کامل امور را می‌رساند؛ به گونه‌ای که مفوِض هیچ‌گونه اختیاری برای خود باقی نمی‌گذارد. همچنین تفویض به عنوان [[عقاید]] یک [[فرقه]] یا جریان مذهبی به نام [[مفوضه]] عقاید خاصی دارد که بسیاری از آنها با [[غالیان]] مشترک است و بلکه خود نوعی [[غلو]] به شمار می‌رود و از حیث ارزشی مذموم شمرده می‌شود. اما در بُعد سوم یعنی با مراجعه و ملاحظه روایات نمی‌توان تمام اقسام و مصادیق تفویض را یک‌سره صحیح و یا غیر صحیح برشمرد، بلکه برخی از اقسام آن صحیح و برخی غیر صحیح است. در بخش مربوطه تصریح نمودیم که می‌توان با [[باور]] به [[توحید افعالی]] [[معتقد]] به [[تفویض]] در پرتو [[اذن الهی]] و در سلسله [[علیت]] طولی شد و در عین حال از محذور [[غلو]] و [[شرک]] نیز در [[امان]] ماند. از این‌رو روایاتی که به ظاهر [[نفی]] تفویض می‌کنند متعین در نفی [[وساطت فاعلی]] نیستند و چه‌بسا در [[مقام]] نفی تفویض غیر صحیح یعنی تفویض [[غالیانه]] هستند. با توجه به این مقدمه برخی از این [[روایات]] را یادآور می‌شویم:

# [[شیخ صدوق]] روایتی را از [[زراره]] نقل می‌کند که وی [[عقیده]] برخی مبنی بر واگذاری امور عالم به [[پیامبر]]{{صل}} و [[امام علی]]{{ع}} را نقل کرد. حضرت این قایلین را [[دروغ‌گو]] و دشمن خدا دانسته و به زراره تأکید کردند که وقتی به سوی او بازگشت [[آیه]] ١۶ [[سوره رعد]] را برایش بخواند: {{متن قرآن|... أَمْ جَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكَاءَ خَلَقُوا كَخَلْقِهِ فَتَشَابَهَ الْخَلْقُ عَلَيْهِمْ قُلِ اللَّهُ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ وَهُوَ الْوَاحِدُ الْقَهَّارُ}}<ref>«... یا برای خداوند شریک‌هایی تراشیده‌اند که همانند آفرینش او را آفریده‌اند بنابراین (این دو) آفرینش بر آنان مشتبه شده است؟ بگو خداوند آفریننده هر چیز است و اوست که یگانه دادفرماست» سوره رعد، آیه ۱۶.</ref><ref>{{متن حدیث|رُوِيَ عَنْ زُرَارَةَ أَنَّهُ قَالَ: قُلْتُ لِلصَّادِقِ{{ع}} إِنَّ رَجُلًا مِنْ وُلْدِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَبَإٍ يَقُولُ بِالتَّفْوِيضِ فَقَالَ وَ مَا التَّفْوِيضُ قُلْتُ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى خَلَقَ مُحَمَّداً وَ عَلِيّاً صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِمَا فَفَوَّضَ إِلَيْهِمَا فَخَلَقَا وَ رَزَقَا وَ أَمَاتَا وَ أَحْيَيَا فَقَالَ{{ع}} كَذَبَ عَدُوُّ اللَّهِ إِذَا انْصَرَفْتَ إِلَيْهِ فَاتْلُ عَلَيْهِ هَذِهِ الْآيَةَ الَّتِي فِي سُورَةِ الرَّعْدِ {{متن قرآن|أَمْ جَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكَاءَ خَلَقُوا كَخَلْقِهِ فَتَشَابَهَ الْخَلْقُ عَلَيْهِمْ قُلِ اللَّهُ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ وَهُوَ الْوَاحِدُ الْقَهَّارُ}} فَانْصَرَفْتُ}} (محمد بن علی ابن بابویه، الاعتقادات، ص۱۰۰).</ref>؛

# در [[حدیثی]] [[امام رضا]]{{ع}} با اشاره به آیه {{متن قرآن|وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا}}<ref>«و آنچه پیامبر به شما می‌دهد بگیرید و از آنچه شما را از آن باز می‌دارد دست بکشید» سوره حشر، آیه ۷.</ref> واگذاری امر [[دین]] به [[پیامبر اکرم]]{{صل}} را پذیرفته، اما با آموزه تفویض امر [[خلق]] و [[رزق]] به ایشان [[مخالفت]] کرده و در ادامه بر [[توحید]] [[خدا]] در امر خلق و رزق تأکید کرده و این آیه را [[تلاوت]] کردند: {{متن قرآن|الَّذِي خَلَقَكُمْ ثُمَّ رَزَقَكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ هَلْ مِنْ شُرَكَائِكُمْ مَنْ يَفْعَلُ مِنْ ذَلِكُمْ مِنْ شَيْءٍ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ}}<ref>«خداوند همان است که شما را آفرید سپس به شما روزی داد آنگاه شما را می‌میراند پس از آن زنده می‌گرداند؛ آیا از شریک‌هایی که (برای خداوند) قائلید کسی هست که چیزی از این کارها را انجام دهد؟ پاکا و فرا برترا که اوست از آنچه برای وی شریک می‌آورند» سوره روم، آیه ۴۰.</ref><ref>{{متن حدیث|مَاجِيلَوَيْهِ عَنْ عَلِيٍّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ يَاسِرٍ الْخَادِمِ قَالَ: قُلْتُ لِلرِّضَا{{ع}} مَا تَقُولُ فِي التَّفْوِيضِ فَقَالَ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى فَوَّضَ إِلَى نَبِيِّهِ{{صل}} أَمْرَ دِينِهِ فَقَالَ {{متن قرآن|مَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا}} فَأَمَّا الْخَلْقَ وَ الرِّزْقَ فَلَا ثُمَّ قَالَ{{ع}} إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ خالِقُ كُلِّ شَيْ‏ءٍ وَ هُوَ يَقُولُ عَزَّ وَ جَلَّ {{متن قرآن|الَّذِي خَلَقَكُمْ ثُمَّ رَزَقَكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ هَلْ مِنْ شُرَكَائِكُمْ مَنْ يَفْعَلُ مِنْ ذَلِكُمْ مِنْ شَيْءٍ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ}}}} (محمد بن علی ابن بابویه، عیون اخبار الرضا{{ع}}، ج۲، ص۲۰۲).</ref>؛

# امام رضا{{ع}} در دعای خود ضمن [[اذعان]] به خالقیت و [[ربوبیت خداوند]] از سخنان [[غالیانه]] [[برائت]] می‌جست. آن حضرت تصریح می‌کنند که: «خدایا کسانی که ما را [[رب]] می‌پندارند و گمان می‌کنند که امر خلق و رزق به ما برمی‌گردد ما از آنها بیزاریم، همچنان که [[عیسی بن مریم]] از [[مسیحیان]] برائت جست»<ref>{{متن حدیث|وَ كَانَ الرِّضَا{{ع}} يَقُولُ فِي دُعَائِهِ: اللَّهُمَّ إِنِّي بَرِي‏ءٌ مِنَ الْحَوْلِ وَ الْقُوَّةِ وَ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِكَ؛ اللَّهُمَّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ وَ أَبْرَأُ إِلَيْكَ مِنَ الَّذِينَ ادَّعَوْا لَنَا مَا لَيْسَ لَنَا بِحَقٍّ؛ اللَّهُمَّ إِنِّي أَبْرَأُ إِلَيْكَ مِنَ الَّذِينَ قَالُوا فِينَا مَا لَمْ نَقُلْهُ فِي أَنْفُسِنَا؛ اللَّهُمَّ لَكَ الْخَلْقُ وَ مِنْكَ الرِّزْقُ وَ إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَ إِيَّاكَ نَسْتَعِينُ؛ اللَّهُمَّ أَنْتَ خَالِقُنَا وَ خَالِقُ آبَائِنَا الْأَوَّلِينَ وَ آبَائِنَا الْآخِرِينَ؛ اللَّهُمَّ لَا تَلِيقُ الرُّبُوبِيَّةُ إِلَّا بِكَ وَ لَا تَصْلُحُ الْإِلَهِيَّةُ إِلَّا لَكَ فَالْعَنِ النَّصَارَى الَّذِينَ صَغَّرُوا عَظَمَتَكَ وَ الْعَنِ الْمُضَاهِئِينَ لِقَوْلِهِمْ مِنْ بَرِيَّتِكَ؛ اللَّهُمَّ إِنَّا عَبِيدُكَ وَ أَبْنَاءُ عَبِيدِكَ لَا نَمْلِكُ لِأَنْفُسِنَا نَفْعاً وَ لَا ضَرّاً وَ لَا مَوْتاً وَ حَيَاةً وَ لَا نُشُوراً؛ اللَّهُمَّ مَنْ زَعَمَ أَنَّا أَرْبَابٌ فَنَحْنُ مِنْهُ بِرَاءٌ وَ مَنْ زَعَمَ أَنَّ إِلَيْنَا الْخَلْقَ وَ عَلَيْنَا الرِّزْقَ فَنَحْنُ بِرَاءٌ مِنْهُ كَبَرَاءَةِ عِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ{{ع}} مِنَ النَّصَارَى؛ اللَّهُمَّ إِنَّا لَمْ نَدْعُهُمْ إِلَى مَا يَزْعُمُونَ فَلَا تُؤَاخِذْنَا بِمَا يَقُولُونَ وَ اغْفِرْ لَنَا مَا يَدَّعُونَ وَ لَا تَدَعْ عَلَى الْأَرْضِ مِنْهُمْ دَيَّاراً إِنَّكَ إِنْ تَذَرْهُمْ يُضِلُّوا عِبادَكَ وَ لا يَلِدُوا إِلَّا فاجِراً كَفَّاراً}} ([[محمدباقر مجلسی]]، [[بحار الانوار]]، ج۲۵، ص٣۴٣).</ref>؛

# گروهی از [[شیعیان]] درباره بحث [[تفویض]] امر خلق و رزق به [[امامان]]{{عم}} [[نزاع]] کردند. برای [[رفع اختلاف]] نزد [[محمد بن عثمان]] از نواب امام عصر{{ع}} رفتند. وی نیز این مسئله را با [[امام عصر]]{{ع}} مطرح کرده و در پی آن توقیعی از ناحیه آن حضرت به این شرح صادر گردید: {{متن حدیث|وَ أَمَّا الْأَئِمَّةُ{{عم}} فَإِنَّهُمْ يَسْأَلُونَ اللَّهَ تَعَالَى فَيَخْلُقُ وَ يَسْأَلُونَهُ فَيَرْزُقُ إِيجَاباً لِمَسْأَلَتِهِمْ وَ إِعْظَاماً لِحَقِّهِمْ}}<ref>{{متن حدیث|اخْتَلَفَ جَمَاعَةٌ مِنَ الشِّيعَةِ فِي أَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ فَوَّضَ إِلَى الْأَئِمَّةِ{{عم}} أَنْ يَخْلُقُوا أَوْ يَرْزُقُوا فَقَالَ قَوْمٌ هَذَا مُحَالٌ لَا يَجُوزُ عَلَى اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ لِأَنَّ الْأَجْسَامَ لَا يَقْدِرُ عَلَى خَلْقِهَا غَيْرُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ قَالَ آخَرُونَ بَلِ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ أَقْدَرَ الْأَئِمَّةَ عَلَى ذَلِكَ وَ فَوَّضَهُ إِلَيْهِمْ فَخَلَقُوا وَ رَزَقُوا وَ تَنَازَعُوا فِي ذَلِكَ تَنَازُعاً شَدِيداً. فَقَالَ قَائِلٌ مَا بَالُكُمْ لَا تَرْجِعُونَ إِلَى أَبِي جَعْفَرٍ مُحَمَّدِ بْنِ عُثْمَانَ فَتَسْأَلُونَهُ عَنْ ذَلِكَ لِيُوَضِّحَ لَكُمُ الْحَقَّ فِيهِ فَإِنَّهُ الطَّرِيقُ إِلَى صَاحِبِ الْأَمْرِ فَرَضِيَتِ الْجَمَاعَةُ بِأَبِي جَعْفَرٍ وَ سَلَّمَتْ وَ أَجَابَتْ إِلَى قَوْلِهِ فَكَتَبُوا الْمَسْأَلَةَ وَ أَنْفَذُوهَا إِلَيْهِ فَخَرَجَ إِلَيْهِمْ مِنْ جِهَتِهِ تَوْقِيعٌ نُسْخَتُهُ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى هُوَ الَّذِي خَلَقَ الْأَجْسَامَ وَ قَسَمَ الْأَرْزَاقَ لِأَنَّهُ لَيْسَ بِجِسْمٍ وَ لَا حَالَ فِي جِسْمٍ لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْ‏ءٌ وَ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ فَأَمَّا الْأَئِمَّةُ{{عم}} فَإِنَّهُمْ يَسْأَلُونَ اللَّهَ تَعَالَى فَيَخْلُقُ وَ يَسْأَلُونَهُ فَيَرْزُقُ إِيجَاباً لِمَسْأَلَتِهِمْ وَ إِعْظَاماً لِحَقِّهِمْ}} (محمد بن حسن طوسی، الغیبة، ص٢٩۴؛ احمد بن علی طبرسی، الاحتجاج، ج۲، ص۴٧١).</ref>.

 

 

== بررسی دلالت اوصاف خاص امامت بر وساطت فاعلی ==

=== [[حجت الله]] ===

(الحجة) از ریشه «[[حج]]» به معنای [[برهان]]<ref>اسماعیل بن حماد جوهری، صحاح اللغة، ج۱، ص٣٠۴؛ محمد بن مکرم این منظور، لسان العرب، ذیل ماده (حج)؛ محمد مرتضی زبیدی، تاج العروس، ذیل ماده (حج).</ref> و دلیل روشن<ref>حسین راغب اصفهانی، مفردات الفاظ القرآن، ج۱، ص۲۱۸.</ref> است. اصل واژه حج به معنای قصد است و به همین دلیل قصد [[سفر]] به [[خانه خدا]] برای انجام [[مناسک]] را حج می‌گویند. صاحب مقاییس اللغة [[معتقد]] است که واژه [[حجت]] نیز ممکن است از همین معنا گرفته شده باشد؛ یعنی اینکه یا خودش مقصود است یا به وسیله آن [[حق]] مطلوب قصد می‌شود<ref>احمد بن فارس، معجم مقاییس اللغة، ج۲، ص۲۹، ذیل واژه حج.</ref>. همچنین در اصطلاح، [[حجت]] به چیزی گفته می‌شود که هر یک از دو طرف دعوا برای [[اثبات]] مدعای خویش آن را اقامه و بدان [[احتجاج]] می‌کند؛ خواه مربوط به بحث و [[مناظره]] [[علمی]] و یا مربوط به عمل باشد. این واژه ملازم معنای [[ارزش]] مثبت نیست؛ یعنی عنوان حجت و اطلاق آن بر چیزی ملازم با [[حق]] بودن یا مستلزم [[صدق]] بودن آن نیست، بلکه ممکن است امر [[باطل]] و یا کذبی هم مصداق عنوان حجت قرار گیرد<ref>ر.ک: {{متن قرآن|فَاطِرُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجًا وَمِنَ الْأَنْعَامِ أَزْوَاجًا يَذْرَؤُكُمْ فِيهِ لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ وَهُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ}} «پدیدآورنده آسمان‌ها و زمین است، برای شما از خودتان همسرانی آفرید و (نیز) از چارپایان جفت‌هایی (پدید آورد)، شما را با آن (آفریدن جفت) افزون می‌گرداند، چیزی مانند او نیست و او شنوای بیناست» سوره شوری، آیه ۱۱؛ {{متن قرآن|وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا بَيِّنَاتٍ مَا كَانَ حُجَّتَهُمْ إِلَّا أَنْ قَالُوا ائْتُوا بِآبَائِنَا إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ}} «و چون بر آنان آیات روشن ما خوانده شود برهان آنان جز این نیست که می‌گویند: اگر راست می‌گویید پدران ما را (نزد ما) باز آورید» سوره جاثیه، آیه ۲۵.</ref>.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

برخی از [[مفسران]] آیه {{متن قرآن|وَعِنْدَهُ مَفَاتِحُ الْغَيْبِ لَا يَعْلَمُهَا إِلَّا هُوَ}}<ref>«و کلیدهای (چیزهای) نهان نزد اوست؛ (هیچ کس) جز او آنها را نمی‌داند» سوره انعام، آیه ۵۹.</ref> را در همین راستا دانسته و معتقدند که مفاتح جمع (مفتح) به معنای خزانه و نه (مَفتح) به معنای کلید است<ref>فضل بن حسن طبرسی، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ج۴، ص۴٨١.</ref>. بر این اساس [[غیب]] بودن این خزاین به این علت است که چون ما [[انسان‌ها]] محدود هستیم و [[ادراک]] ما تنها در قلمرو اشیا مقدر و محدود است، فلذا نسبت به ما غیب به [[حساب]] می‌آید و بعد از تنزل از خزانه و حد و مقدار پیدا کردنْ متعلق ادراک ما قرار می‌گیرد؛ یعنی از غیب به [[شهادت]] خارج می‌شود. برخی از مفسران مانند [[علامه طباطبایی]] معتقدند که خزاین چیزهایی هستند که اگر کسی مالک آنها باشد با آنها می‌تواند [[فقیر]] را [[غنی]]، مریض را سالم و مرده را زنده کند و به هر نحوی که بخواهد در [[زمین]] و [[آسمان]] و سایر اجزای عالم کون تصرف کند<ref>سید محمدحسین طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ج۱۰، ص۲۰۸.</ref>. در همین راستا مراد از خزاین، کلمه {{متن قرآن|كُنْ}} معرفی شده است؛ یعنی خزاین مقامی است که [[خداوند]] هرچه را بخواهد صادر کند از آن [[مقام]] صادر می‌کند بدون اینکه تمام یا کم شود، و این مقام همانی است که در مواضعی از [[قرآن کریم]] از آن به کلمه {{متن قرآن|كُنْ}} تعبیر شده است. کلمه‌ای که از مقام عظمت و کبریایی صادر می‌شود و منشأ افاضه وجود و آثار آن است و می‌توان آن را بر خزاین [[رحمت]] که در بعضی [[آیات]] ذکر شده است نیز تطبیق کرد<ref>سید محمدحسین طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ج۷، ص۹.</ref>.

در تقسیمی کلان‌تر ذخایر [[الهی]] را می‌توان به دو بخش ذخایر [[علمی]] و عینی تقسیم کرد. این تقسیم به معنای تضاد دو قسیم با یکدیگر و دارا بودن دو قلمرو جداگانه و منحاز نیست؛ بلکه بدین معناست که فراتر از ذخایر ظاهری که برای [[انسان]] قابل مشاهده و حاضر است، در طول آن خزاینی وجود دارد که نوعی [[علم ویژه]] است، به طوری که عالم به آن عملاً قادر بر [[تغییر]] و تصرف در هستی هم به شمار می‌آید و در راستای [[علم الکتاب]] و مباحث پیش‌گفته درباره آن مطرح می‌شود.

از حیث روایی در بعضی موارد بدون اشاره به کیفیت و نوعی [[خزانه الهی]] صرفاً خزانه‌دار بودن [[ائمه]]{{عم}} مورد توجه قرار گرفته است. [[جابر جعفی]] از [[امام باقر]]{{ع}} نقل می‌کند که حضرت فرمودند: «به خداوند [[سوگند]] که ما خزانه‌داران خداوند در آسمان و خزانه‌داران او در زمین هستیم»<ref>محمد بن حسن صفار قمی، بصائر الدرجات، ج۱، ص١٠۴، ح۵.</ref>. همچنین حضرت در سخن دیگری مختصراً فرمودند: {{متن حدیث|نَحْنُ خُزَّانُ اللَّهِ}}<ref>محمد بن حسن صفار قمی، بصائر الدرجات، ج۱، ص۱۰۵، ح۱۰.</ref>. با این حال در بیشتر [[روایات]]، علاوه بر اشاره به خزانه‌داری [[اهل بیت]]{{عم}} غالباً این خزانه، خزانه [[علمی]] معرفی شده است. از همین رو صاحب [[بصائر الدرجات]] آن را تحت بابی با عنوان {{عربی|بَابٌ فِي الْأَئِمَّةِ أَنَّهُمْ خُزَّانُ اللَّهِ فِي السَّمَاءِ وَ الْأَرْضِ عَلَى عِلْمِهِ}}<ref>محمد بن حسن صفار قمی، بصائر الدرجات، ج۱، ص۱۰۵.</ref> گردآوری و شانزده [[حدیث]] را ذکر نموده است. مرحوم [[کلینی]] هم شش حدیث را تحت همین عنوان {{عربی|بَابُ أَنَّ الْأَئِمَّةَ... خَزَنَةُ عِلْمِهِ}}<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۱، ص۱۹۲.</ref> گردآوری کرده است؛ از جمله اینکه [[امام صادق]]{{ع}} به ابن ابی‌یعفور فرمودند: «ما [[حجت‌های خدا]] میان [[بندگان]] او و خازنانش بر [[علم]] اوییم»<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۱، ص۱۹۳.</ref>. همچنین [[امام هادی]]{{ع}} در فرازی از [[زیارت جامعه کبیره]] از اهل بیت{{عم}} با فراز «[[خزان العلم]]» یاد می‌نماید<ref>ابن بابویه، من لا یحضره الفقیه، ج۲، ص۶١٠.</ref>. از آنجا که معنای معروف و شایع از خزانه، انباشت [[اموال]] و [[ثروت]] رایج زمانه (طلا و [[نقره]]) بوده است، در این [[احادیث]] تأکید شده است که این خزانه عادی نبوده و مراد از آن طلا و نقره نیست، بلکه این خزانه علمی ویژه است. [[ابوحمزه ثمالی]] از [[امام سجاد]]{{ع}} نقل می‌کند که حضرت فرمودند: «همانا از ماست خازنان [[خدا]] در [[آسمان]] و خازنان او در [[زمین]] و ما خازنان بر طلا و نقره نیستیم»<ref>محمد بن حسن صفار قمی، بصائر الدرجات، ص١٠۴، ح۴.</ref>. [[امام باقر]]{{ع}} در این زمینه فرمودند: {{متن حدیث|وَ اللَّهِ إِنَّا لَخُزَّانُ اللَّهِ فِي سَمَائِهِ وَ أَرْضِهِ لَا عَلَى ذَهَبٍ وَ لَا عَلَى فِضَّةٍ إِلَّا عَلَى عِلْمِهِ}}<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۱، ص۱۹۲، ح۲.</ref>؛ تعابیری چون (سمائه و ارضه) نشان از گسترده بودن این علم دارد؛ به طوری که تمام علومی که [[ادراک]] آن برای ممکن الوجود ممکن است را دربر می‌گیرد.

روایات پیش‌گفته در دو محور قرار داشتند: الف) [[امامان]] خزانه‌دار خدایند، بدون بیان چیستی خزانه؛ ب) امامان خزانه‌دار [[علم خداوند]] هستند که خزانه از جنس [[علم الهی]] معرفی شده است. فراتر از این دو محور روایتی صحیح از امام باقر{{ع}} این خزانه را تمام امور و اشیای عالم معرفی می‌کند. توضیح آنکه در راستای روایاتی که منظور از [[صراط مستقیم]] را [[ولایت]] حقه [[علی بن ابی طالب]]{{ع}} معرفی می‌کند، امام باقر{{ع}} در ضمن [[تفسیر]] [[آیه شریفه]] {{متن قرآن|صِرَاطِ اللَّهِ الَّذِي لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ أَلَا إِلَى اللَّهِ تَصِيرُ الْأُمُورُ}}<ref>«راه خداوندی که آنچه در آسمان‌ها و آنچه در زمین است از آن اوست؛ آگاه باشید که همه کارها به سوی خداوند باز می‌گردد» سوره شوری، آیه ۵۳.</ref>، به ابوحمزه ثمالی فرمودند: «مقصود از آن [[صراط]] علی{{ع}} است. همانا [[خداوند]] علی{{ع}} را [[خازن]] خود قرار داده است بر آنچه در [[آسمان‌ها]] و زمین است و چیزی در زمین نیست مگر آنکه علی{{ع}} را [[امین]] بر آن قرار داده است»<ref>محمد بن حسن صفار قمی، بصائر الدرجات، ص١٠۶، ح١۶.</ref>. با دقت در خود [[آیه]] می‌توان به این نکته پی برد که بین {{متن قرآن|لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ}} و فراز آخر آیه {{متن قرآن|إِلَى اللَّهِ تَصِيرُ الْأُمُورُ}}، ارتباط وجود دارد؛ چه اینکه [[مالکیت]] بر تمام [[مخلوقات]] نشانه و دلیلی [[قانع]] کننده بر این است که امورات مخلوقات به سوی خداوند [[رجوع]] کند. این [[حقیقت]] یعنی مالکیت [[ائمه]]{{عم}} بر خزانه‌های عینی و نه‌فقط [[علمی]] را می‌توان تحت عناوین دیگری نیز رصد کرد؛ از جمله هشت روایتی که مرحوم [[کلینی]] تحت عنوان {{عربی|بَابُ أَنَّ الْأَرْضَ كُلَّهَا لِلإِمَامِ}} گردآوری نموده است<ref>محمدحسین فاریاب، معنا و چیستی امامت در قرآن، سنت و آثار متکلمان، ص٣٢۶.</ref>. قبلاً گذشت که از حیث لغوی خازن بودن منافاتی با مالکیت بر آن خزانه نداشته و بلکه هر [[مالکی]] به نوعی خازن دارایی‌های خویش به [[حساب]] می‌آید. [[امام باقر]]{{ع}} در تفسیر آیه شریفه {{متن قرآن|إِنَّ الْأَرْضَ لِلَّهِ يُورِثُهَا مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَالْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ}}<ref>«بی‌گمان زمین از آن خداوند است، به هر کس از بندگان خویش که بخواهد به میراث می‌دهد و سرانجام (نیکو) از آن پرهیزگاران است» سوره اعراف، آیه ۱۲۸.</ref> فرمودند: «من و [[اهل]] بیتم کسانی هستیم که خداوند [[زمین]] را برای ما قرار داد و ما متقینیم و تمام زمین برای ماست»<ref>{{متن حدیث|أَنَا وَ أَهْلُ بَيْتِيَ الَّذِينَ أَوْرَثَنَا اللَّهُ الْأَرْضَ وَ نَحْنُ الْمُتَّقُونَ وَ الْأَرْضُ كُلُّهَا لَنَا فَمَنْ أَحْيَا أَرْضاً مِنَ الْمُسْلِمِينَ فَلْيَعْمُرْهَا وَ لْيُؤَدِّ خَرَاجَهَا إِلَى الْإِمَامِ مِنْ أَهْلِ بَيْتِي وَ لَهُ مَا أَكَلَ مِنْهَا فَإِنْ تَرَكَهَا أَوْ أَخْرَبَهَا وَ أَخَذَهَا رَجُلٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ مِنْ بَعْدِهِ فَعَمَرَهَا وَ أَحْيَاهَا فَهُوَ أَحَقُّ بِهَا مِنَ الَّذِي تَرَكَهَا يُؤَدِّي خَرَاجَهَا إِلَى الْإِمَامِ مِنْ أَهْلِ بَيْتِي وَ لَهُ مَا أَكَلَ مِنْهَا حَتَّى‏ يَظْهَرَ الْقَائِمُ مِنْ أَهْلِ بَيْتِي بِالسَّيْفِ فَيَحْوِيَهَا وَ يَمْنَعَهَا وَ يُخْرِجَهُمْ مِنْهَا كَمَا حَوَاهَا رَسُولُ اللَّهِ{{صل}} وَ مَنَعَهَا إِلَّا مَا كَانَ فِي أَيْدِي شِيعَتِنَا فَإِنَّهُ يُقَاطِعُهُمْ عَلَى مَا فِي أَيْدِيهِمْ وَ يَتْرُكُ الْأَرْضَ فِي أَيْدِيهِمْ}} (محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۱، ص۴٠٧، ح١).</ref>. در دیگر [[روایات]] این باب به این نکته اشاره شده است که منظور از [[مالکیت امام]] بر زمین صرفاً تعلق [[خمس]] یا [[زکات]] به [[امام]] نیست؛ گو اینکه [[اهل بیت]]{{عم}} در پی فهماندن این نکته بوده‌اند که این مالکیت [[حقیقی]] است و نه کنایی. از جمله زمانی که مسمع (از [[شیعیان]] [[امام صادق]]{{ع}}) برای [[پرداخت خمس]] خدمت ایشان رسید، عرضه داشت: «غواصی دریای [[بحرین]] به من واگذار شده است و من از این راه چهارصد هزار درهم بهره برده‌ام و خمس آن را که هشتاد هزار درهم است برای شما آورده‌ام. من نخواستم این وجه را که [[حق]] شماست و [[خدای متعال]] در [[اموال]] ما قرار داده، از شما باز داشته و خود تصرف کنم». حضرت فرمودند: «مگر ما از [[زمین]] و آنچه [[خدا]] از آن برآورد، جز خمس حقی نداریم؟ ‌ای اباسیار، همه زمین از آن ماست، پس آنچه خدا از آن برآورد، متعلق به ماست»<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۱، ص۴٠٨، ح٣.</ref>. جملات آخر این باب نشان از آن دارد که مفهوم ملکیت امام بر [[دنیا]] نزد برخی از [[اصحاب]] بدیهی بوده است؛ به طوری که [[ابن ابی عمیر]] در گفت‌وگو با [[ابومالک حضرمی]] تمام دنیا را ملک امام می‌داند<ref>{{متن حدیث|عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنِ السَّرِيِّ بْنِ الرَّبِيعِ قَالَ لَمْ يَكُنِ ابْنُ أَبِي عُمَيْرٍ يَعْدِلُ بِهِشَامِ بْنِ الْحَكَمِ شَيْئاً وَ كَانَ لَا يَغُبُّ إِتْيَانَهُ‏ثُمَّ انْقَطَعَ عَنْهُ وَ خَالَفَهُ وَ كَانَ سَبَبُ ذَلِكَ أَنَّ أَبَا مَالِكٍ الْحَضْرَمِيَّ كَانَ أَحَدَ رِجَالِ هِشَامٍ وَ وَقَعَ بَيْنَهُ وَ بَيْنَ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ مُلَاحَاةٌ فِي شَيْ‏ءٍ مِنَ الْإِمَامَةِ قَالَ ابْنُ أَبِي عُمَيْرٍ الدُّنْيَا كُلُّهَا لِلْإِمَامِ{{ع}} عَلَى جِهَةِ الْمِلْكِ وَ إِنَّهُ أَوْلَى بِهَا مِنَ الَّذِينَ هِيَ فِي أَيْدِيهِمْ وَ قَالَ أَبُو مَالِكٍ لَيْسَ كَذَلِكَ أَمْلَاكُ النَّاسِ لَهُمْ إِلَّا مَا حَكَمَ اللَّهُ بِهِ لِلْإِمَامِ مِنَ الْفَيْ‏ءِ وَ الْخُمُسِ وَ الْمَغْنَمِ فَذَلِكَ لَهُ وَ ذَلِكَ أَيْضاً قَدْ بَيَّنَ اللَّهُ لِلْإِمَامِ أَيْنَ يَضَعُهُ وَ كَيْفَ يَصْنَعُ بِهِ فَتَرَاضَيَا بِهِشَامِ بْنِ الْحَكَمِ وَ صَارَا إِلَيْهِ فَحَكَمَ هِشَامٌ لِأَبِي مَالِكٍ عَلَى ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ فَغَضِبَ ابْنُ أَبِي عُمَيْرٍ وَ هَجَرَ هِشَاماً بَعْدَ ذَلِكَ}} (محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۱، ص۴٠٩ و ۴١٠).</ref>. در برداشت کلی از این [[روایات]] باید گفت که فاعلیت در امور [[تکوینی]] ارتباط با [[مالکیت]] بر آنها دارد. یعنی کسی می‌تواند باذن الله در [[تکوین]] تصرف کند که از سوی [[خدا]] مالک آنها شده باشد. با این حال مالکیت علت تامه در تصرف به شمار نمی‌رود. به دیگر سخن ممکن است کسی مالک چیزی باشد اما شخصاً در آن تصرف نداشته باشد و به دیگرانی [[اذن]] دهد که در آن تصرف کنند. از این‌رو این وصف در [[اثبات]] وساطت فاعلی اهل بیت{{عم}} ناکارآمد است<ref>[[سید محمد حسن صالح|صالح، سید محمد حسن]]، [[ولایت تکوینی اهل بیت از دیدگاه قرآن و روایات (کتاب)|ولایت تکوینی اهل بیت از دیدگاه قرآن و روایات]]، ص ۲۳۱-۲۳۷.</ref>.

وصف ولی الله به صورت [[متواتر]] در مورد [[اهل بیت]]{{عم}} به کار رفته است. در این روایات گاه مستقیم اهل بیت{{عم}} با وصف ولی الله ستوده شده‌اند، مانند اینکه در [[زیارت امام]] کاظم، [[امام رضا]]، [[امام هادی]] و [[امام عسکری]]{{عم}} آنان را با عبارت {{متن حدیث|السَّلَامُ عَلَيْكَ يَا وَلِيَّ اللَّهِ}}<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۴، ص۵۷۸؛ ابن قولویه، کامل الزیارات، ص۳۰۱.</ref>[[زیارت]] می‌کنیم. در برخی موارد هم این عبارت از [[پیامبر]]{{صل}} صادر شده است. در یکی از مهم‌ترین این تعبیرات پیامبر{{صل}} در فرمایشی موسوم به [[حدیث ولایت]] فرمودند: {{متن حدیث|أَنْتَ وَلِيُّ كُلِّ مُؤْمِنٍ بَعْدِي}}<ref>سلیم بن قیس هلالی، کتاب سلیم بن قیس الهلالی، ج۲، ص۶۴١.</ref>؛ این وصف ارتباط مستقیمی با [[آیه ولایت]] دارد که بحث از آن گذشت و ثابت شد همان‌طور که [[حق‌تعالی]] [[ولایت تشریعی]] دارد نوعی [[ولایت]] از سنخ تکوین هم دارد که قاعدتاً ولی او همچنین تصرفی را می‌تواند داشته باشد. از آنجا که طبق این [[آیه]] [[رسول]] هم به عنوان [[ولیّ]] معرفی می‌شود کسانی که بعد از او به این وصف نایل می‌شوند همانند حضرتش [[ولایت بر تکوین]] و فاعلیت در آن خواهند داشت. بر اساس آنچه که در آیه ولایت گذشت این دلالت ظنی است و توسط روایات ذیل آیه به [[تأیید]] نرسیده است. به علاوه در خود روایاتی که این وصف را توضیح می‌دهند دلیلی بر اشاره به بُعد [[تکوینی]] و وساطت فاعلی اهل بیت{{عم}} یافت نشد<ref>[[سید محمد حسن صالح|صالح، سید محمد حسن]]، [[ولایت تکوینی اهل بیت از دیدگاه قرآن و روایات (کتاب)|ولایت تکوینی اهل بیت از دیدگاه قرآن و روایات]]، ص ۲۳۷.</ref>.

== کرامات اهل بیت{{عم}} و وساطت فاعلی ==

از مهم‌ترین سرفصل‌ها در اثبات وساطت فاعلی اهل بیت{{عم}} در امور تکوینی عالم تحلیل خوارق عادتی است که به دست آنان در طول عمر مبارکشان رخ داده است. از دیرباز ثبت و [[استدلال]] به این خوارق عادات در کتب [[کلامی]] مرسوم بوده است و اصلاً برخی کتب به [[نیت]] استقصای آنان تألیف شده است. مرحوم سیدهاشم [[بحرانی]] در کتاب مدینة المعاجز [[معجزات]] [[ائمه هدی]]{{عم}} را به بیش از دو هزار مورد رسانده است. [[شیخ حر عاملی]] در کتاب [[اثبات]] الهداه به ذکر ۱۹۰۷ [[کرامت]] برای امامان حق اکتفا فرموده است. [[علامه حلی]] در شرح تجرید خویش ده‌ها کرامت از خوارق عادات [[رسول اکرم]]{{صل}} را ذکر نموده است. در کتاب [[عیون اخبار الرضا]]{{ع}} چند باب به معجزات [[امام هشتم]]{{ع}} اختصاص یافته است<ref>ابن بابویه، عیون اخبار الرضا{{ع}}، ج۲، باب‌های ۴٧-۵۴.</ref>. صاحب بحار الانوار در جلد بیست‌وهفتم در باب اینکه ائمه هدی{{عم}} به جمیع معجزات انبیا قادر و توانایند [[روایات]] بسیاری را نقل نموده است. در دو [[کتاب الکافی]] و [[بصائر الدرجات]] هم بسیاری از این [[کرامات]] ثبت شده است. ظاهر بسیاری از این روایات بی‌شمار حکایت از انتساب آنها به [[اهل بیت]]{{عم}} و فاعلیت آنان در انجام [[خرق عادت]] است.

روایات مستفیضی که مشتمل بر روایات صحیح نیز می‌باشد، از [[سخن گفتن]] غیر حیوانات مانند سنگ، [[حجر الاسود]]، درخت و... با اهل بیت{{عم}} حکایت دارد؛ از جمله در [[روایت]] صحیح السندی که [[محاجه]] [[امام سجاد]]{{ع}} با [[محمد بن حنفیه]] را بیان می‌کند، می‌گوید که در آن محاجه، حجر الاسود به سخن در آمد و به [[امامت]] آن حضرت [[شهادت]] داد<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۱، باب «ما یفصل به بین دعوی المحق والمبطل فی امر الامامه»، ح۵.</ref>. همچنین روایات مستفیضی بر [[قدرت]] اهل بیت{{عم}} بر [[طی الارض]] حکایت دارد. در برخی روایات بر قدرت اهل بیت{{عم}} بر این امر تأکید شده است<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۱، باب «ان الائمه ورثوا علم الانبیاء والأوصیاء الذین من قبلهم»، ح۷.</ref>، و در برخی از آنها مصادیقی از طی الارض [[ائمه]]{{عم}} ذکر شده است<ref>محمد بن حسن صفار قمی، بصائر الدرجات، ج۸، باب ۱۲، ح۱.</ref>، و در مواردی هم امامْ دیگران را طی الارض داده است<ref>محمد بن حسن صفار قمی، بصائر الدرجات، ج۸، باب ۱۳، ح۱-۱۱.</ref>. برخی [[روایات]] از قدرت [[اهل بیت]]{{عم}} در [[کشف]] حجاب‌ها و موانع سخن می‌گویند؛ مثلاً روایتی صحیح در کافی از [[ملاقات]] و گفت‌وگوی [[حضرت علی]]{{ع}} و [[امام حسن مجتبی]]{{ع}} با [[حضرت خضر]]{{ع}} خبر می‌دهد<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۱، باب «ما جاء فی الاثنی عشر و النص علیهم»، ح١.</ref> که با توجه به پنهان بودن حضرت خضر{{ع}} از دید [[مردم]] عادی نشان از رفع حجاب‌ها توسط [[امام]] [[معصوم]]{{ع}} دارد.

اهل بیت{{عم}} همچنین می‌توانند [[انسان‌ها]] را نیز [[تسخیر]] کنند. روایت صحیحی از [[حضرت رضا]]{{ع}} در کافی نشان می‌دهد که چگونه ایشان، با اشاره [[کلام]] و دست خویش به کسانی که قصد تعرض داشتند، آنها را پراکنده ساخت<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۱، باب «مولد ابی الحسن الرضا»، ح۸.</ref>. شفا دادن [[بیماران]] نیز از [[کرامات]] مسلم اهل بیت است که هم در عصر رسول الله{{صل}} و هم در عصر ائمه{{عم}} مکرراً اتفاق افتاده است. روایات مربوط به قدرت اهل بیت{{عم}} بر شفا دادن نابینایی و پیسی در حد [[استفاضه]]، و مشتمل بر روایات صحیح است<ref>ر.ک: محمدباقر مجلسی، بحار الانوار، ج۲۷، ص۲۹، باب ۱۳ «انهم یقدرون علی احیاء الموتی و ابراء الاکمه و الأبرص و جمیع معجزات الانبیاء».</ref>. برگرداندن موهای سری که سفید شده بود به حال اول<ref>محمد بن حسن صفار قمی، بصائر الدرجات، ج۶، باب ۳، ح۳.</ref>، برطرف کردن لکنت زبان<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۱، باب «الاشاره و النص علی أبی جعفر الثانی»، ح۱۱.</ref>، شفا دادن [[بیماری]] پا<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۱، باب «ما یفصل به بین دعوی المحق والمبطل فی امر الامامه»، ح۱۰.</ref> و درمان کسی که به خوردن گِل [[مبتلا]] بود<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۱، باب «مولد ابی جعفر محمد بن علی الثانی»، ح۵.</ref>، مصادیق ناچیزی از این [[تصرف تکوینی]] گسترده است.

ظاهر این روایات انتساب مستقیم آنها به اهل بیت{{عم}} و فاعلیت [[حقیقی]] آنان است. با این حال به نظر می‌رسد در برخی موارد که ظرفیت کافی در مخاطب وجود نداشته است [[امام]] این [[خرق عادت]] خود را از طریق [[دعا]] انجام می‌داده‌اند؛ از جمله وقتی [[امام حسن مجتبی]]{{ع}} دعا می‌کند و درخت خرمای خشک، بارور می‌شود، [[ساربان]]، آن حضرت را به [[جادو]] متهم می‌سازد، و [[امام حسن]]{{ع}} با [[عصبانیت]] به او می‌فرمایند: «این جادو نیست، بلکه دعای پسر [[پیامبر]] است که [[مستجاب]] شده است»<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۱، باب «مولد الحسن بن علی»، ح۴.</ref>. می‌توان از این [[حدیث]] چنین [[استنتاج]] کرد که [[اهل بیت]]{{عم}} در موارد خاصی هم از [[اراده]] خویش مستقیماً استفاده نکرده و از راه دعا به خرق عادت می‌پردازند تا زمینه [[سوء]] برداشت مانند [[سحر]] و [[غلو]] گرفته شود. ممکن است گفته شود که ظاهر انتساب کرامتی به اهل بیت{{عم}} به معنای فاعلیت آنان نیست و چه‌بسا در همه موارد [[وساطت]] استدعایی در کار بوده و خرق عادت به خاطر [[دعای امام]] و نه به ید و دست او انجام شده است. در [[جواب]] باید گفت صرف نظر از اینکه تنها در [[روایات]] محدودی خرق عادت امام نتیجه دعای او شمرده شده است با مراجعه به روایات، می‌بینیم که اهل بیت{{عم}} برخی خوارق عادت خود مانند احیای اموات و شفای بیماران را به حضرت [[عیسی]]{{ع}} [[تشبیه]] کرده‌اند، و معلوم است که [[حضرت عیسی]]{{ع}} این [[اعمال]] را به [[اذن خدا]] و از باب ولایتش انجام می‌داد. بنابراین عمل اهل بیت{{عم}} نیز از باب [[ولایت تکوینی]] ایشان است.

از آنجا که این اعمال در پرتو [[اذن الهی]] حاصل شده است هیچ‌گونه محذور [[توحیدی]] را در پی ندارد از همین رو (یعنی تأکید بر فاعلیت استقلالی [[خداوند]] و فاعلیت بالتبع [[مخلوقات]]) گاه نقش واسطه‌ای به نام دعا برجسته شده است؛ به طوری که در انجام [[خارق عادت]] عبارت {{متن حدیث|لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ حَسْبُنَا اللَّهُ وَ نِعْمَ الْوَكِيلُ وَ أُفَوِّضُ أَمْرِي إِلَى اللَّهِ}} را تکرار می‌نموده‌اند<ref>علی نمازی شاهرودی، اثبات ولایت، ص٢۵۵.</ref>. همچنین گاهی پیش از انجام عمل [[نماز]] می‌خواندند. این درخواست [[الهی]] تأکیدی است بر اینکه اگر کرامتی هم از مخلوق، ولو [[معصوم]] سر می‌زند تنها در راستای فاعلیت استقلالی الهی قابل توجیه است؛ چراکه بدون [[اذن خداوند]] هیچ عمل و خرق عادتی به فرجام نمی‌رسد<ref>[[سید محمد حسن صالح|صالح، سید محمد حسن]]، [[ولایت تکوینی اهل بیت از دیدگاه قرآن و روایات (کتاب)|ولایت تکوینی اهل بیت از دیدگاه قرآن و روایات]]، ص ۲۳۸.</ref>.

== [[احادیث]] خاص و وساطت فاعلی اهل بیت{{عم}} ==

قایلان به [[ولایت]] بالجمله [[اهل بیت]]{{عم}} در امور [[تکوینی]] عالم به عبارات و روایاتی استناد کرده و مدعی‌اند که مفید در ادعای آنهاست. به گونه‌ای که از یک سو بر اصل دخالت فاعلی این ذوات مقدسه صحه گزارده‌اند و از سوی دیگر این [[وساطت]] را عام و بالجمله دانسته‌اند. آیا از این [[روایات]] می‌توان ولایت کلیه اهل بیت{{عم}} در تمام امور هستی را نتیجه گرفت؟ با تحلیل و بررسی این روایات به [[جواب]] اشاره خواهیم نمود.

=== خطبه البیان ===

به غیر از خطبه‌های موجود در کتاب [[نهج البلاغه]]، خطبه‌های دیگری نیز به [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} نسبت داده شده است. [[ابن شهر آشوب]] از کسانی است که در [[کتاب مناقب]] [[آل ابی طالب]]{{ع}} خطبه‌های زیادی را به حضرت نسبت داده است. خطبه‌هایی مانند [[هدایه]]، [[ملاحم]]، لولو، غرا، [[قاصعه]]، [[افتخار]]، اشباح، اقالیم، طالوتیه، وسیله، قصبیه و فاضحه<ref>ابن شهر آشوب مازندرانی، مناقب آل ابی طالب{{ع}}، ج۲، ص۵۸.</ref>. یکی از بحث‌برانگیزترین خطبه‌های منسوب به حضرت، خطبه البیان است که گاه با اسمای دیگری مانند الافتخار از آن یاد می‌شود. مرحوم [[میرزای قمی]] صاحب [[قوانین]] الاصول در انتهای کتاب جامع الشتات به تفصیل درباره این [[خطبه]] و اشکالات آن سخن گفته است<ref>میرزا ابوالقاسم قمی، جامع الشتات، تحقیق مرتضی رضوی، ص۷۹۲.</ref>. همچنین قسمت اعظم کتاب دراسة فی علامات الظهور و الجزیرة [[الخضراء]] به رد این خطبه اختصاص دارد<ref>سید جعفر مرتضی عاملی، دراسة فی علامات الظهور و الجزیرة الخضراء، ص۶١-١۶٧.</ref>. در سال‌های اخیر هم مقالاتی چند در تحلیل سندی و محتوای این خطبه منتشر شده است<ref>از جمله: مسعود بیدآبادی، «نگاهی به خطبه الافتخار و خطبه تطنجیه»، علوم حدیث، ش٢۵، ص۶٩-٨١؛ نجم‌الدین طبسی، «سیدحسنی در خطبه البیان از سند تا متن»، انتظار موعود، ش ۳۲، ص۵۱-۶۸؛ رضا اسدپور، «خطبه البیان و شطحیات عارفان»، پژوهش‌نامه ادیان، ش۳، ص١-۴٠.</ref>. به استناد منابع و کتب موجود، قدیمی‌ترین منبع خطبه البیان، کتاب الدر المنظم [[محمد بن طلحه شافعی]] است. در کتاب [[الزام الناصب]] فی [[اثبات]] [[حجة]] الغائب، سه نسخه متفاوت از این خطبه ارائه شده است. اگرچه برای دو نسخه نخست منبعی ارائه نشده است، اما نسخه سوم را منتسب به کتاب مذکور می‌داند<ref>علی یزدی جابری، الزام الناصب فی اثبات حجة الغائب{{ع}}، ج۲، ص۱۹۱.</ref>. در میان سه نسخه ذکر شده تنها نسخه اول دارای سند است<ref>{{متن حدیث|حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ الْأَنْبَارِيُّ قَالَ: حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ الْجُرْجَانِيُّ قَاضِي الرَّيِّ قَالَ: حَدَّثَنَا طَوْقُ بْنُ مَالِكٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ رَفَعَهُ إِلَى عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ{{ع}}}} (علی یزدی جابری، الزام الناصب فی اثبات حجة الغائب{{ع}}، ج۲، ص١۴٨).</ref>. از دیگر کسانی که به این [[خطبه]] پرداخته، می‌توان به مرحوم [[شبر]] در رساله [[علامات ظهور]]، [[حافظ]] [[رجب]] برسی در [[مشارق الانوار]] الیقین<ref>حافظ رجب برسی، مشارق الانوار الیقین، ص٢۶٠-٢۶٢. وی بخش‌هایی از این خطبه را با نام خطبه الافتخار در کتاب خود آورده است.</ref>، [[قاضی سعید قمی]] در شرح [[حدیث]] [[غمامه]]<ref>محمدحسن آقابزرگ طهرانی، الذریعه الی تصانیف الشیعه، ج٢۶، ص٣١٠.</ref>، دهدار شیرازی در خلاصه الترجمان فی [[تأویل]] [[خطبه البیان]]، میرزا ابوالقاسم ابن محمد [[نبی]] [[ذهبی]] شیرازی در معالم التأویل و البیان<ref>میرزا ابوالقاسم ذهبی شیرازی، معالم التاویل و التبیان، ص۵٠.</ref>، [[فیض کاشانی]] در الکلمات المکنونه<ref>محسن فیض کاشانی، کلمات مکنونه، ص۱۹۹.</ref>، داوود [[قیصری]] در شرح [[فصوص الحکم]]<ref>داوود قیصری، شرح فصوص الحکم، ص۱۱۸.</ref> و عبدالصمد همدانی در [[بحر]] المعارف<ref>عبدالصمد همدانی، بحر المعارف، ج۲، ص۳۲۱-۶۳۲.</ref> اشاره کرد که بعض و یا کل این خطبه را ذکر کرده‌اند. اشکالاتی مانند [[مرسله]] بودن سند و همچنین [[ضعف]] [[رجال]] آن<ref>عمده‌ترین اشکال از این حیث وجود عبدالله بن مسعود در سند این حدیث است.</ref> باعث شده است سند این خطبه از سوی بسیاری از [[علما]] مخدوش و غیر قابل استناد دانسته شود<ref>درباره سند این حدیث و بررسی اشکالات آن ر.ک: نجم الدین طبسی، «سیدحسنی در خطبه البیان از سند تا متن»، انتظار موعود، ش ۳۲، ص۵۱-۶۸.</ref>. همچنین این خطبه در منابع دست اول [[حدیثی]] ذکر نشده است و حتی [[علامه مجلسی]] آن را خطبه‌ای دانسته که در کتب [[غالیان]] یافت می‌شود و غیر مستقیم آن را رد کرده است<ref>محمدباقر مجلسی، بحار الانوار، ج٢۵، ص٣۴٨.</ref>. [[میرزای قمی]] با تکیه بر همین فقدانْ انتساب آن را به [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} رد کرده و می‌گوید: «این [[خطبه]] و نظایر آن در کلمات بعضی از متسنمان و کتب [[صوفیه]] از جمله در [[کتاب مناقب]] [[حافظ]] [[رجب]] برسی وجود دارد»<ref>میرزا ابوالقاسم قمی، جامع الشتات، ج۲، ص٧۵٧.</ref>. با این حال برخی از بزرگان مضامین این خطبه را صحیح دانسته و حتی صدور آن از غیر [[معصوم]] را مشکل می‌شمارند<ref>برای آشنایی با این نظرات ر.ک: مسعود بیدآبادی، «نگاهی به خطبه الافتخار و خطبه تطنجیه»، علوم حدیث، ش ۲۵، ص۷۸-۸۱.</ref>. این بزرگان معتقدند که [[اخبار]] [[اهل بیت]]{{عم}} هم مانند [[آیات]] دارای [[محکم و متشابه]]، عام و خاص، مطلق و مقید، مجمل و مفصل است و همان برخوردی که با آیات می‌شود را باید در اینجا هم اجرا نمود. در میان این [[نفی]] و [[اثبات]] بالجمله، برخی هم قایل به تفصیل شده و معتقدند برخی از فرازهای خطبه قابل توجیه است و برخی از آنها غیر قابل توجیه و مخالف با آیات و [[روایات]] است<ref>محمدرضا طبسی، الشیعة و الرجعة، ج۱، ص١۴٨.</ref>. نگارنده [[معتقد]] است [[اختلاف]] فاحش نقل‌های موجود از این خطبه و همچنین وجود فرازهایی کوتاه از آن در میان کتب قدما نشان از آن دارد که اگرچه اصل این خطبه صادر شده است، لکن در طول [[تاریخ]] دچار فربهی شده است که در یک نگاه بدبینانه جعل غالیان و صوفیه بوده، و در نگاه خوش‌بینانه اثر طبیعی [[روایت]] شفاهی و سینه به سینه بوده است. در این خطبه بعد از ذکر یک دیباچه که ذکر [[اسماء الله]] است به پیشگویی‌هایی از محن و [[فتن]] پرداخته می‌شود. در ادامه حضرت در قالب جملاتی [[مسجع]] که با (انا) شروع می‌شود اوصاف بسیاری را در تبیین [[ولایت]] خویش بیان می‌کند. صرف‌نظر از بحث سندی، برخی از فرازهای این خطبه، یا صریح در فاعلیت حضرت هستند و یا اینکه به مبادی [[ولایت تکوینی]] مانند [[علم خاص]] تأکید نموده‌اند<ref>ظاهر فرازهایی مانند {{متن حدیث|أَنَا مَظْهَرُ الْمُعْجِزَاتِ}}، {{متن حدیث|أَنَا مُزِيلُ الْمُهِمَّاتِ}}، {{متن حدیث|أَنَا قَسِيمُ الْجِنَانِ}}، {{متن حدیث|أَنَا مُسَدَّدُ الْخَلَائِقِ}}، {{متن حدیث|أَنَا مُولِجُ اللَّذَّاتِ}}، {{متن حدیث|أَنَا مَجْمَعُ الشَّتَاتِ}}، {{متن حدیث|أَنَا مُفِيضُ الْفُرَاتِ}}، {{متن حدیث|أَنَا مُفَجِّرُ الْأَنْهَارِ}}، {{متن حدیث|أَنَا مُعَذِّبُ الثِّمَارِ}}، {{متن حدیث|أَنَا ثَاقِبُ الْكَسْفِ}} و عباراتی از این دست وساطت فاعلی اهل بیت و مدیر بودن آنان را می‌رساند. صاحب مشارق انوار الیقین به غیر از خطبه الافتخار، خطبه‌ای بدون عنوان ذکر کرده است که با ادبیات خطبه البیان سازگار است. در این فرازها فاعلیت تکوینی صریحاً خودنمایی می‌کند و حضرت صریحاً قایل به تفویض امر مخلوقات به خویشتن شده است: {{متن حدیث|أَنَا مُورِقُ الْأَشْجَارِ، أَنَا مُونِعُ الثِّمَارِ، أَنَا مُفَجِّرُ الْعُيُونِ، أَنَا مُجْرِي الْأَنْهَارِ... أَنَا مُخْرِجُ مَنْ فِي الْقُبُورِ، أَنَا صَاحِبُ يَوْمِ النُّشُورِ، أَنَا صَاحِبُ نُوحٍ وَ مُنْجِيهِ، أَنَا صَاحِبُ أَيُّوبَ الْمُبْتَلَى وَ شَافِيهِ، أَنَا أَقَمْتُ السَّمَاوَاتِ بِأَمْرِ رَبِّي، أَنَا صَاحِبُ إِبْرَاهِيمَ، أَنَا سِرُّ الْكَلِيمِ. أَنَا النَّاظِرُ فِي الْمَلَكُوتِ، أَنَا أَمْرُ الْحَيِّ الَّذِي لَا يَمُوتُ، أَنَا وَلِيُّ الْحَقِّ عَلَى سَائِرِ الْخَلْقِ، أَنَا الَّذِي لَا يُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَيَّ، وَ حِسَابُ الْخَلْقِ إِلَيَّ، أَنَا الْمُفَوَّضُ إِلَيَّ أَمْرُ الْخَلَائِقِ... أَنَا أَرْسَيْتُ الْجِبَالَ الشَّامِخَاتِ، وَ فَجَّرْتُ الْعُيُونَ الْجَارِيَاتِ، أَنَا غَارِسُ الْأَشْجَارِ، وَ مُخْرِجُ الْأَلْوَانِ وَ الثِّمَارِ، أَنَا مُقَدِّرُ الْأَقْوَاتِ، أَنَا نَاشِرُ الْأَمْوَاتِ، أَنَا مُنَزِّلُ الْقَطْرِ، أَنَا مُنَوِّرُ الشَّمْسِ وَ الْقَمَرِ وَ النُّجُومِ، أَنَا قَيِّمُ الْقِيَامَةِ... أَنَا مُهْلِكُ الْجَبَابِرَةِ الْأَوَّلِ، أَنَا مُزِيلُ الدُّوَلِ، أَنَا صَاحِبُ الزَّلَازِلِ وَ الرَّجْفِ، أَنَا صَاحِبُ الْكُسُوفِ وَ الْخُسُوفِ، أَنَا مُدَمِّرُ الْفَرَاعِنَةِ بِسَيْفِي هَذَا... أَنَا جَاوَزْتُ بِمُوسَى فِي الْبَحْرِ، وَ أَغْرَقْتُ فِرْعَوْنَ وَ جُنُودَهُ، وَ أَنَا أَعْلَمُ هَمَاهِمَ الْبَهَائِمِ، وَ مَنْطِقَ الطَّيْرِ، أَنَا الَّذِي أَجُوزُ السَّمَاوَاتِ السَّبْعَ وَ الْأَرَضِينَ السَّبْعَ فِي طَرْفَةِ عَيْنٍ، أَنَا الْمُتَكَلِّمُ عَلَى لِسَانِ عِيسَى فِي الْمَهْدِ، أَنَا الَّذِي يُصَلِّي عِيسَى خَلْفِي، أَنَا الَّذِي أَنْقَلِبُ فِي الصُّوَرِ كَيْفَ شَاءَ اللَّهُ، أَنَا مِصْبَاحُ الْهُدَى، أَنَا مِفْتَاحُ التُّقَى، أَنَا الْآخِرَةُ وَ الْأُولَى، أَنَا الَّذِي أَرَى أَعْمَالَ الْعِبَادِ، أَنَا خَازِنُ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ بِأَمْرِ رَبِّ الْعَالَمِينَ، أَنَا الْقَائِمُ بِالْقِسْطِ، أَنَا دَيَّانُ الدِّينِ...}} (رجب بن محمد حافظ برسی، مشارق انوار الیقین، ص٢۶٨ و ٢۶٩).</ref>.

# '''رویکرد بلاغی''': برخی از بزرگان تناقضات گفتاری و [[مشکلات]] عدیده بلاغی این [[خطبه]] را مهم‌ترین دلیل بر عدم صدور آن از [[حضرت علی]]{{ع}} می‌دانند. به کار بردن کلمات مضحک، تکرار مشمئزکننده و عدم انسجام و تناسب مطالب و مقایسه آنها با فرمایشاتی که در کتاب [[نهج البلاغه]] گردآوری شده است نشان می‌دهد که این خطبه خالی از [[بلاغت]] مورد [[انتظار]] از خدای بلاغت [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} است و به راحتی می‌تواند توسط غیر بلیغ‌ترین [[انسان‌ها]] هم جعل شده باشد. علامه [[سید جعفر مرتضی عاملی]] درباره این خطبه می‌نویسد:

در این خطبه، اشکالات عدیده‌ای است؛ اشکالاتی که مربوط به لغت و استعمال مشتقات لغوی است؛ اشکالاتی که به مسائل [[تاریخی]] مرتبط است. همه این اشکالات، ما را در نسبت این خطبه به [[امام]] به [[شک]] می‌اندازد.... احتمالاً این خطبه کار فردی بوده که [[شناختی]] از قواعد لغوی نداشته و آنچه از [[احادیث]] در کتب [[شیعه]]، [[سنی]]، [[زیدیه]]، [[اسماعیلیه]] و فرق دیگر به دست آورده، همه را جمع کرده است، بدون اینکه صحت و سقم آن را محک بزند. این خطبه در کتب متقدمان که ما از آنها اطلاع پیدا کردیم، نیامده و اشاره‌ای هم بدان نشده است<ref>سید جعفر مرتضی عاملی، المختصر المفید، ج۳، ص٢۴٨.</ref>؛

# '''رویکرد تاریخی''': برخی اکثر انتقادات خود را متوجه مطالب تاریخی این کتاب کرده‌اند. با توجه به اینکه در این خطبه پیش‌بینی‌هایی نسبت به [[آینده]] و همچنین [[آخرالزمان]] شده است، در برخی نوشته‌ها از این حیث مورد توجه قرار گرفته است. به عنوان نمونه [[عبد الله بن مسعود]] پیش از [[خلافت]] [[امیر مؤمنان]]{{ع}} از [[دنیا]] رفت، اما در ابتدای خطبه می‌خوانیم: عبدالله بن مسعود مرفوعاً از علی{{ع}} [[روایت]] می‌کند که وقتی آن حضرت به خلافت رسید، چنین خطبه‌ای خواند. به علاوه امیر مؤمنان{{ع}} در اواخر عمر خود، قطعاً به [[بصره]] نرفت، اما ابتدای این [[خطبه]] می‌گوید: این آخرین خطبه امام است که در بصره ایراد فرمود. همچنین در خطبه البیان از افرادی چون عمر بن [[صالح]]، [[سلمان]]، [[مقداد]]، [[ابن یقطین]] و اشعب نام برده می‌شود؛ در حالی که سلمان و مقداد، سال‌ها قبل از خلافت امام از دنیا رفتند و عمر بن صالح و ابن یقطین و اشعب معاصر آن حضرت نبوده‌اند؛

# '''رویکرد [[کلامی]]''': برخی از معاصران با [[تأسی]] به [[تفسیر]] و تقسیم‌بندی خاص [[علامه مجلسی]] درباره [[تفویض]] که قبلاً نقد آن در فصل دوم گذشت محتوای این خطبه را از حیث دلالت بر فاعلیت [[اهل بیت]]{{عم}} مصداق تفویض و [[باطل]] می‌دانند<ref>از جمله آیت‌الله مکارم شیرازی چنین نظری دارد (ر.ک: ناصر مکارم شیرازی، بحوث فقهیه هامه، ص۵۴٨).</ref>.

صرف نظر از اینکه در فصل دوم این نوشتار خاطرنشان شدیم که تفویض می‌تواند معنای طولی و صحیح داشته باشد و [[تدبیر]] غیر استقلالی عالم مشکلی را ایجاد نمی‌کند، به گونه‌ای که تفویض همیشه باطل نبوده و تفویض صحیح نیز داریم، باید گفت دیباچه این خطبه خود تأکیدی است بر فرار از [[شرک]] و تفویض باطل و اقرار به غیر مستقل بودن هر مخلوقی در فاعلیت خویش. تعابیری همچون {{متن حدیث|بَدِيعُ السَّمَاوَاتِ وَ فَاطِرُهَا}}؛ {{متن حدیث|مُفَجِّرُ الْعُيُونِ وَ مُرْسِلُ الرِّيَاحِ}}؛ {{متن حدیث|مُدَبِّرُ الْأَفْلَاكِ}}؛ {{متن حدیث|مُنْشِئُ السَّحَابِ وَ مُسَخِّرُهَا وَ مُكَوِّرُ الدُّهُورِ وَ مُكَرِّرُهَا}} درباره [[خداوند]] آیا به معنای قید فرازهای بعدی و تأکید بر انحصاری بودن فاعلیت استقلالی در [[خداوند متعال]] و دور کردن هرگونه شائبه [[ربوبیت]] مشرکانه نیست؟ به علاوه برخی از فرازهای خطبه مانند {{متن حدیث|أَنَا الْأَوَّلُ وَ الْآخِرُ وَ الظَّاهِرُ وَ الْبَاطِنُ}} که توهم [[خدا]] بودن حضرت را دارد در بعضی [[نسخ]] از این خطبه و یا عبارات دیگر حضرت تفسیر شده است تا از آنها تفسیر [[غالیانه]] نشود؛ لذا حضرت فرمود: {{متن حدیث|أَنَا الْأَوَّلُ فِي الدِّينِ، أَنَا الْآخِرُ فِي الْيَقِينِ، أَنَا الْبَاطِنُ عَلَى الْكُفَّارِ، أَنَا الظَّاهِرُ فِي الْأَسْرَارِ}}<ref>علی یزدی حایری، الزام الناصب فی اثبات الحجة الغائب{{ع}}، ج۲، ص۱۷۸.</ref>. با این حال نگارنده [[معتقد]] است [[ضعف]] سندی و برخی نارسایی‌های محتوایی عملاً [[استدلال]] به این [[حدیث]] در [[اثبات]] اصل وساطت فاعلی اهل بیت{{عم}} را ناکارآمد می‌نماید؛ چه برسد به اینکه از آن برای [[وساطت]] بالجمله و کلیه استفاده شود. به علاوه عدم وجود در منابع اولیه و همچنین عدم استدلال خود [[اهل بیت]]{{عم}} به آن، [[شک]] و [[تردیدها]] را در صحت این [[خطبه]] به [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} افزایش می‌دهد<ref>[[سید محمد حسن صالح|صالح، سید محمد حسن]]، [[ولایت تکوینی اهل بیت از دیدگاه قرآن و روایات (کتاب)|ولایت تکوینی اهل بیت از دیدگاه قرآن و روایات]]، ص ۲۴۱.</ref>.

خطبه تطنجیه هم از خطبه‌های منسوب به امیرالمؤمنین{{ع}} است که در [[نهج البلاغه]] یا کتب متقدم نیامده است و تنها در مشارق [[انوار]] الیقین<ref>رجب حافظ برسی، مشارق انوار الیقین، ص٢۶٣.</ref> و همچنین در [[الزام الناصب]]<ref>علی یزدی حایری، الزام الناصب فی اثبات الحجة الغائب{{ع}}، ج۲، ص۲۰۰.</ref> درج شده است. مهم‌ترین شرح بر این خطبه [[کتاب ارشاد]] المسترشدین است که [[سید کاظم رشتی]] آن را نگاشته است. در پایان این خطبه از اقالیم چهارگانه یاد شده است: {{متن حدیث|أَنَا جَعَلْتُ الْأَقَالِيمَ أَرْبَاعًا، وَ الْجَزَائِرَ سَبْعًا، فَإِقْلِيمُ الْجَنُوبِ مَعْدِنُ الْبَرَكَاتِ، وَ إِقْلِيمُ الشَّمَالِ مَعْدِنُ السَّطَوَاتِ، وَ إِقْلِيمُ الصَّبَا مَعْدِنُ الزَّلَازِلِ، وَ إِقْلِيمُ الدَّبُورِ مَعْدِنُ الْهَلَكَاتِ}}؛ از این‌رو برخی آن را خطبه اقالیم نامیده‌اند. این خطبه را به دلیل اشتمال بر جمله {{متن حدیث|أَنَا الْوَاقِفُ عَلَى التَّطْنِجَيْنِ}} که به معنای دو خلیج از آب و یا به معنای [[دنیا]] و [[آخرت]] است خطبه تطنجین نامیده‌اند. در این خطبه هم فرازهایی دال بر [[وساطت فاعلی]] به چشم می‌خورد: {{متن حدیث|أَيُّهَا النَّاسُ... أَنَا صَاحِبُ الطُّوفَانِ الْأَوَّلِ، أَنَا صَاحِبُ الطُّوفَانِ الثَّانِي، أَنَا صَاحِبُ سَيْلِ الْعَرِمِ، أَنَا صَاحِبُ الْأَسْرَارِ الْمَكْنُونَاتِ، أَنَا صَاحِبُ عَادٍ وَ الْجَنَّاتِ، أَنَا صَاحِبُ ثَمُودَ وَ الْآيَاتِ، أَنَا مُدَمِّرُهَا، أَنَا مُزَلْزِلُهَا، أَنَا مُرْجِعُهَا، أَنَا مُهْلِكُهَا، أَنَا مُدَبِّرُهَا، أَنَا بَانِيهَا، أَنَا دَاحِيَهَا، أَنَا مُمِيتُهَا، أَنَا مُحْيِيهَا، أَنَا الْأَوَّلُ، أَنَا الْآخِرُ، أَنَا الظَّاهِرُ، أَنَا الْبَاطِنُ...}}.

در این خطبه نیز ابتدا خداوند [[ستایش]] شده است<ref>{{متن حدیث|الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي فَتَقَ الْأَجْوَاءَ وَ خَرَقَ الْهَوَاءَ، وَ عَلَّقَ الْأَرْجَاءَ وَ أَضَاءَ الضِّيَاءَ، وَ أَحْيَى الْمَوْتَى وَ أَمَاتَ الْأَحْيَاءَ، أَحْمَدُهُ حَمْدًا سَطَعَ فَأَرْفَعَ، وَ شَعْشَعَ فَلَمَعَ، حَمْدًا يَتَصَاعَدُ فِي السَّمَاءِ إِرْسَالُهُ، وَ يَذْهَبُ فِي الْجَوِّ اعْتِدَالُهُ، خَلَقَ السَّمَاوَاتِ بِلا دَعَائِمَ، وَ أَقَامَهَا بِغَيْرِ قَوَائِمَ، وَ زَيَّنَهَا بِالْكَوَاكِبِ الْمُضِيئَاتِ، وَ حَبَسَ فِي الْجَوِّ سَحَائِبَ مُكْفَهِرَّاتٍ، وَ خَلَقَ الْبِحَارَ وَ الْجِبَالَ عَلَى تَلَاطُمِ تَيَّارٍ رَفِيقٍ رَئِيقٍ، فَتَقَ رَتْجَاهَا فَتَغَطْمَطَتْ أَمْوَاجُهَا، أَحْمَدُهُ وَ لَهُ الْحَمْدُ، وَ أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ}}.</ref> که نشان از دوری جستن از [[تفویض]] [[باطل]] و [[شرک]] است. همچنین حضرت در ادامه سخنان خود، به منظور اینکه برای یکی از مستمعین به نام ابن صویرمه سوءفهم پیش نیاید، حضرت در تأکید بر مخلوق بودن خویش فرمودند: {{متن حدیث|أَنَا لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ رَبِّي وَ رَبُّ الْخَلَائِقِ أَجْمَعِينَ، لَهُ الْخَلْقُ وَ الْأَمْرُ، الَّذِي دَبَّرَ الْأُمُورَ بِحِكْمَتِهِ، وَ قَامَتِ السَّمَاوَاتُ وَ الْأَرْضُ بِقُدْرَتِهِ}}.

ظاهر این [[خطبه]] اگرچه در افاده معنای صحیح تفویض و وساطت فاعلی بالجمله می‌تواند مفید باشد، ولکن فاقد سند است، و به علاوه مورد [[اعراض]] کتب متقدم بوده است و از این حیث دچار خدشه است. همچنین برخی فرازهای آن با [[خطبه البیان]] مشترک بوده و به تبع اشکالات آن خطبه نیز شامل این عبارات خواهد بود<ref>[[سید محمد حسن صالح|صالح، سید محمد حسن]]، [[ولایت تکوینی اهل بیت از دیدگاه قرآن و روایات (کتاب)|ولایت تکوینی اهل بیت از دیدگاه قرآن و روایات]]، ص ۲۴۷.</ref>.

=== حدیث مشیت ===

در مجامع [[حدیثی]] متقدم دو [[حدیث]] به مضامین نسبتاً مشابه درباره [[خلقت]] [[مشیت]] توسط [[خداوند]] وارد شده است: {{متن حدیث|أَبِي رَحِمَهُ اللَّهُ قَالَ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي‏ عُمَيْرٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ أُذَيْنَةَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ{{ع}} قَالَ: خَلَقَ اللَّهُ الْمَشِيَّةَ بِنَفْسِهَا ثُمَّ خَلَقَ الْأَشْيَاءَ بِالْمَشِيَّةِ}}<ref>ابن بابویه، التوحید، ص١۴٧، ح۱۹؛ محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۱، ص۱۱۰، ح۴.</ref>؛ {{متن حدیث|حدثنا محمد بن علی ماجیلویه رحمه الله قال حدثنا محمد بن یحیی العطار قال: حدثنا محمد بن أحمد بن یحیی بن عمران الأشعریّ عن موسی بن عمر عن ابن سنان عن أبی سعید القمّاط قال أبو عبد الله{{ع}} خلق الله المشیة قبل الأشیاء ثم خلق الأشیاء بالمشیة}}<ref>ابن بابویه، التوحید، ص۳۳۹، ح۸.</ref>.

در این دو حدیث به خلقت مخلوقی به نام (مشیت) تصریح شده که از یک سو قبل از تمامی اشیا خلق شده است و از سوی دیگر واسطه بین [[خالق]] و اشیای دیگر است؛ به این معنا که در خلقت و پدید آمدن بقیه [[مخلوقات]] نقش‌آفرینی کرده است. همچنین در [[دعای سمات]] می‌خوانیم: {{متن حدیث|... وَ بِمَشِيَّتِكَ الَّتِي دَانَ لَهَا الْعَالَمُونَ...}}<ref>محمد بن حسن طوسی، المصباح المتهجد و سلاح المتعبد، ج۱، ص۴١٧.</ref>؛ طبق ظاهر این عبارت، «مشیت» مخلوق خاصی است که تمام خلایق در برابر آن [[خاضع]] و [[ذلیل]] هستند. به نظر می‌رسد که مشیت معادل و مساوی [[اراده خداوند]] است با اینکه در مورد [[اراده]] داشتن [[خدا]] اتفاق وجود دارد، اما در [[شناخت]] آن و مسائل مربوط به آن مانند اینکه اراده صفت ذات است یا فعل، و همچنین آیا نوعی [[علم]] است یا تابع آن، [[اختلاف]] وجود دارد. به طور کلی در مورد اینکه اراده مستقل از علم است یا اینکه خود نوعی علم است دو دیدگاه وجود دارد: [[متکلمان]] عقل‌گرای [[شیعه]] اراده خداوند را مستقل از علم او نمی‌دانند و اراده را در [[حقیقت علم]] به [[مصلحت]] نهفته در فعل (علم به [[داعی]]) [[تفسیر]] می‌نمایند؛ اما بنا بر نظر متکلمان حدیث‌گرا اراده خداوند به [[افعال]] عین ایجاد و احداث است. نتیجه این سخن آن است که اراده [[صفت فعل]] است نه [[ذات]]<ref>ر.ک: شیخ مفید، اوائل المقالات، ص١۵ و ١۶.</ref>. با این وجود برخی از متکلمان میان مشیت و اراده تفاوت قایل هستند. بنابر این نظر اراده از مشیت متأخر است. [[علامه مجلسی]] ذیل [[روایت]] نخست که از حیث سندی [[حسنه]] است ضمن بیان پنج تفسیر مختلف از این حدیث [[معتقد]] است که منظور از مشیتْ [[اراده]] نیست، بلکه [[مشیت]] یکی از مراتب و اسباب وجود است<ref>محمدباقر مجلسی، بحار الانوار، ج۴، ص١۴۵؛ همو، مرآة العقول، ج۲، ص۱۸.</ref>. بیشتر بحث‌های حول این [[احادیث]] در میان شارحان کافی و مانند آن در رابطه با نوع ارتباط مشیت و اراده و همچنین حادث یا ذاتی بودن آن است و کسی متعرض استفاده از این [[حدیث]] در رابطه با وساطت فاعلی اهل بیت{{عم}} نشده است. صرف نظر از کتب [[شیخیه]]، در میان متأخرین برای نخستین بار مرحوم طباطبایی ابرقویی در کتاب [[ولایت]] المتقین مدعی شده است که از این احادیث می‌توان [[مدبر]] بودن [[اهل بیت]]{{عم}} ([[وساطت]] بالجمله) را به [[اثبات]] [[رس]]اند. همچنین [[آیت‌الله]] میرجهانی در کتاب [[ولایت کلیه]]<ref>حسن میرجهانی، ولایت کلیه، ص۳۹۹.</ref> ضمن تعریف و [[تمجید]] از آیت‌الله ابرقویی [[استدلال]] ایشان را پذیرفته و به شرح و توضیح آن می‌پردازد.

[[صاحب ولایت]] المتقین در بحثی مفصل درباره حدیث {{متن حدیث|خَلَقَ اللَّهُ الْمَشِيئَةَ بِنَفْسِهَا ثُمَّ خَلَقَ الْأَشْيَاءَ بِالْمَشِيئَةِ}} معتقد است که این حدیث دلالت دارد که مشیت یک شیء مخلوق و حادث و بدون واسطه است که [[خداوند]] آن را پیش از تمام اشیای دیگر [[خلق]] نموده است<ref>وی درباره حادث بودن مشیت برخی از روایات را شاهد می‌آورد. از جمله: محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۱، ص۱۱۰، ح۷.</ref>. وی سپس با استفاده از [[روایات]] مربوط به [[خلقت نوری]] اهل بیت{{عم}} بر این [[باور]] است که مراد از مشیتْ [[نور]] [[پیامبر اسلام]]{{صل}} است و این دو دسته روایات در [[حقیقت]] در پی افاده یک مقصود هستند. وی اولیت در روایاتی مانند {{متن حدیث|يَا جَابِرُ! إِنَّ اللَّهَ أَوَّلَ مَا خَلَقَ خَلَقَ مُحَمَّداً وَ عِتْرَتَهُ الْهُدَاةَ}}<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۱، ص۱۱۰، ح۷.</ref> را نه اولیتی نسبی و اضافی، بلکه [[حقیقی]] می‌داند<ref>وی مصادیق دیگر اول ما خلق الله، مانند عقل و آب و... را نسبی و اضافی می‌داند.</ref>، و جمع منطقی میان آنها و [[حدیث مشیت]] را حمل مشیت بر حضرات [[معصومین]]{{عم}} می‌داند که حمل مطلق بر [[مقید]] بوده و لذا صحیح و منطقی است. وی در ادامه مدعی است که اثبات مدبر بودن اهل بیت{{عم}} از این حدیث صرفاً نیاز به این راه که راهی غیر مستقیم است، ندارد و روایاتی مانند {{متن حدیث|نَحْنُ مَشِيئَةُ اللَّهِ وَ نَحْنُ وِعَاءُ مَشِيَّةِ اللَّهِ}} وجود دارد که مستقیماً [[تفسیر]] حدیث مشیت به شمار رفته و در [[اثبات]] ادعای ما کارگرند. وی پس از اینکه ثابت می‌کند که منظور از [[مشیت]] در حدیث مشیت [[نور اهل بیت]]{{عم}} است به سراغ مرحله دوم یعنی [[تدبیر]] و فاعل بودن آنان می‌رود. وی در این راستا به تفسیر حرف باء در عبارت {{متن حدیث|ثُمَّ خَلَقَ الْأَشْيَاءَ بِالْمَشِيَّةِ}} می‌پردازد. وی به همین منظور سه معنای [[استعانت]]، آلت و سببیت را واکاوی می‌کند. وی [[معتقد]] است که استعانی دانستن معنای باء در اینجا مخالف [[توحید]] و نوعی ناقص دانستن [[خداوند]] بوده و لذا مردود است. همچنین اگرچه جایز است باء را به معنای آلی بدانیم، لکن صادر نخست به [[حکم عقل]] و [[شرع]] [[اشرف]] ممکنات و [[افضل]] مخلوقات است، و حال آنکه اگر مشیت به معنای صرف آلت باشد دیگر [[شرافت]] و فضیلتی برای او نیست؛ همانند اینکه [[ابر]] آلت آمدن [[باران]] است ولی شرافتی بر باران ندارد. در نتیجه باء در اینجا به معنای سبیت است. وی همچنین ضمن تقسیم سببیت به متصله و منفصله می‌گوید اگر باء را در اینجا منفصله بدانیم دیگر شرافتی و فضیلتی بر موجودات دیگر ندارد و صرفاً معنای غایی دارد؛ بدین معنا که خداوند به خاطر [[احترام]] مشیت، تمام اشیا را [[خلق]] کرد. به دیگر سخن صرف اولیت باعث اشرفیت نمی‌شود مگر اینکه او را در ایجاد و فیاضیت مدخلیت بدهد. وی در پایان سخنان خویش نتیجه‌گیری می‌کند که اولاً نسبت دادن خلق و اماته و احیا به [[ائمه]]{{عم}} جایز و مستلزم [[شرک]] نیست؛ ثانیاً فراتر از امکان، وقوع و جریان آن به دست ایشان به واسطه حدیث مشیت ثابت‌شدنی است<ref>سیدزین العابدین طباطبایی، ولایت المتقین، ص١١٩-١٢۶</ref>.

در تحلیل این [[استدلال]] باید گفت راه نخست که غیر مستقیم بود و از طریق [[روایات]] صادر نخستین مراد از مشیت را [[پیامبر اکرم]]{{صل}} معرفی می‌نمود نیاز به یک مقدمه مهم دارد و آن اینکه روایاتی که [[اهل بیت]]{{عم}} را مخلوق نخست معرفی کنند به معنای اولیت مطلق باشد و نه نسبی، و حال آنکه این روایات در [[مقام]] بیان اولیت مطلقه صراحت ندارند. درباره راه دوم که مستقیماً مراد از [[مشیت]] را اهل بیت{{عم}} می‌دانست، باید گفت دو [[حدیث]] پیش‌گفته یعنی: {{متن حدیث|نَحْنُ مَشِيئَةُ اللَّهِ وَ نَحْنُ وِعَاءُ مَشِيَّةِ اللَّهِ}} در منابع [[شیعی]] یافت نشد. البته [[شیخ طوسی]] در [[کتاب الغیبة]] [[حدیثی]] را از [[امام عسکری]]{{ع}} نقل می‌کند که فرمود: {{متن حدیث|قُلُوبُنَا أَوْعِيَةٌ لِمَشِيَّةِ اللَّهِ}}<ref>محمد بن حسن طوسی، الغیبة (للطوسی)، ص٢۴٧.</ref>. حال سؤال این است که آیا ظرف [[مشیت الهی]] بودن، می‌تواند دلیل برای [[وساطت فاعلی]] آن‌هم از نوع [[حقیقی]] باشد؟ [[تدبر]] در کل این حدیث نشان می‌دهد که [[امام]] در مقام رد [[تفویض]] [[باطل]] بوده و لذا بیشتر بر قابلیت خویش تأکید نموده‌اند تا فاعلیتشان. طبق [[روایت]] در [[زمان]] زندگی امام حسن عسکری{{ع}} گروهی از [[معتقدان]] به تفویض نماینده‌ای برگزیدند تا به حضور حضرت رسیده و سؤال کنند. هنگامی که نماینده آنان به حضور امام{{ع}} مشغول [[جواب]] دادن به پرسش‌های دیگران بود، ناگاه بادی وزید و پرده کنار رفت و کودکی خردسال نمایان شد. تا آن شخص چشمش به کودک افتاد، آن کودک فرمود که تو آمده‌ای تا درباره [[اعتقاد]] [[مفوضه]] سؤال کنی. [[دروغ]] می‌گویند (که [[خدا]] کاری را به ما واگذار کرده است) بلکه ما ظرف [[اراده]] [[حق‌تعالی]] هستیم {{متن حدیث|... ثُمَّ قَالَ وَ جِئْتَ تَسْأَلُهُ عَنْ مَقَالَةِ الْمُفَوِّضَةِ كَذَبُوا بَلْ قُلُوبُنَا أَوْعِيَةٌ لِمَشِيَّةِ اللَّهِ فَإِذَا شَاءَ شِئْنَا وَ اللَّهُ يَقُولُ وَ ما تَشاؤُنَ إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ...}}. پرواضح است که کلمه ظرف (وعاء) بیشتر صبغه قابلی دارد نه فاعلی. این جنبه قابلی به عبارات دیگری هم در [[احادیث]] بیان شده است؛ به طوری که اهل بیت{{عم}} آشیانه [[اراده الهی]] معرفی شده‌اند: {{متن حدیث|إِنَّ الْإِمَامَ وَكْرٌ لِإِرَادَةِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ لَا يَشَاءُ إِلَّا مَنْ يَشَاءُ اللَّهُ}}<ref>محمدباقر مجلسی، بحار الانوار، ج۲۵، ص٣٨۵.</ref>. همچنین در یکی از زیارت‌نامه‌های [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} چنین خطاب می‌کنیم: {{متن حدیث|السَّلَامُ عَلَيْكَ يَا حَافِظَ سِرِّ اللَّهِ، وَ مُمْضِيَ حُكْمِ اللَّهِ، وَ مُجَلِّيَ إِرَادَةِ اللَّهِ، وَ مَوْضِعَ مَشِيَّةِ اللَّهِ}}<ref>محمد بن جعفر ابن مشهدی، المزار الکبیر (لابن المشهدی)، ص٣٠۴.</ref>.

کوتاه اینکه از صرف [[حدیث مشیت]] نمی‌توان وساطت فاعلی اهل بیت{{عم}} و قلمرو آن را ثابت نمود. صاحب حقائق الاسرار در این زمینه می‌نویسد: اهل بیت{{عم}} حامل [[فعل الهی]] است نه خود فعل الهی؛ مانند آهنی که حامل گرمای [[آتش]] است. همان‌طور که سوزانندگی این آهن به حرارت آتش است نه به گرمای خودش، صادر اول نیز چیزی از خود ندارد و تنها محل [[فعل خداوند]] و محل [[مشیت]] او واقع شده است. این نشان می‌دهد که اطلاق علت بر [[حقیقت محمدیه]] به نحو [[حقیقت]] جایز نیست مگر به این معنا که ایشان فاعل فعل خداوند باشند<ref>محمدتقی نجفی مسجدشاهی، حقائق الاسرار، ص۵۵.</ref>.

 

همچنین در مورد احادیثی که [[اهل بیت]]{{عم}} را وعای [[مشیت الهی]] معرفی می‌کنند اگرچه احتمال [[وساطت فاعلی]] را برمی‌تابند و با آن منافات ندارند، اما در پی [[اثبات]] آن (مخصوصاً [[وساطت]] بالجمله) نیستند و نیاز به مؤونه دارند<ref>[[سید محمد حسن صالح|صالح، سید محمد حسن]]، [[ولایت تکوینی اهل بیت از دیدگاه قرآن و روایات (کتاب)|ولایت تکوینی اهل بیت از دیدگاه قرآن و روایات]]، ص ۲۴۸-۲۵۴.</ref>.

 

حضرت در ادامه صریحاً احیا و اماته را به خود و [[فرزندان]] معصومش نسبت می‌دهد: من به [[اذن]] پروردگارم زنده می‌کنم و می‌میرانم و از آنچه می‌خورید و آنچه در خانه‌هایتان می‌اندوزید به اذن پروردگارم به شما خبر می‌دهم؛ و من به پنهانی‌های دل‌هایتان آگاهم؛ و [[امامان]] و از فرزندان من نیز -که [[سلام]] بر ایشان باد - وقتی [[دوست]] داشته باشند و [[اراده]] کنند اینها را می‌دانند و انجام می‌دهند؛ زیرا ما یکی هستیم. نخستین ما محمد، آخرین ما محمد و میانه ما محمد است و همه ما محمدیم. پس بین ما جدایی قایل نشوید.

حضرت این [[قدرت]] را بر اثر علم به اسم اعظم می‌دانند و می‌فرمایند: [[پروردگار]] ما [[خدای عزوجل]] [[آگاهی]] به اسم اعظمی را به ما عطا فرموده است که اگر بخواهیم به وسیله آن [[آسمان‌ها]] و [[زمین]] و [[بهشت و دوزخ]] را می‌شکافیم و به وسیله آن به [[آسمان]] بالا می‌رویم و به زمین فرود می‌آییم، به شرق و غرب می‌رویم و به وسیله آن به منتهای [[عرش]] صعود کرده، به عرش در برابر خدای عزوجل می‌نشینیم و همه چیزها حتی آسمان‌ها و زمین و [[خورشید و ماه]] و [[ستارگان]] و [[کوه‌ها]] و درختان و جنبندگان و [[دریاها]] و بهشت و دوزخ از ما [[اطاعت]] می‌کنند. همه اینها را [[خداوند]] به وسیله اسم اعظمی که به ما عطا نموده است به ما آموخته و ما را بدان مختص ساخته است. با وجود همه اینها می‌خوریم و می‌آشامیم و در بازارها راه می‌رویم؛ و ما این کارها را به امر پروردگارمان انجام می‌دهیم.

 

این [[حدیث]] برای نخستین بار در کتاب المناقب تألیف [[محمد بن علی بن الحسین علوی]] از علمای قرن پنجم ذکر شده است<ref>محمد بن علی علوی، المناقب، ص۶٧.</ref>. سپس [[رجب]] حافظ برسی در مشارق [[انوار]] الیقین<ref>رجب حافظ برسی، مشارق انوار الیقین، ص٢۵۵.</ref> و [[علامه مجلسی]] در [[بحار الانوار]] این حدیث را نقل نموده‌اند<ref>محمدباقر مجلسی، بحار الانوار، ج٢۶، ص١.</ref>. [[مرحوم مجلسی]] در پایان باب ١۴ «نادر فی معرفتهم{{عم}} بالنورانیه» می‌نویسد: «علت جداگانه آوردن این [[احادیث]] (۲ حدیث) عدم [[صحت سند]] و [[غریب]] بودن مضامین آن است». وی من حیث المجموع درباره این حدیث توقف می‌کند و به [[اثبات]] یا رد آن [[حکم]] نمی‌کند. از حیث سندی در منبع اولیه این حدیث یعنی کتاب المناقب هیچ‌گونه سندی ذکر نشده و لذا مخدوش است. اما از حیث محتوا به نظر می‌رسد که اظهار نظر علامه مجلسی بر اساس مبنای وی در [[تفویض]] است که بر اساس آن فاعلیت [[ائمه]]{{عم}} را تنها در [[معجزات]] و آن‌هم مقترناً به ارادة [[الله]] می‌پذیرد و فراتر از آن را مصداق [[غلو]] می‌داند. با این حال نبودن [[حدیث]] در منابع حدیث متقدم می‌تواند شاهدی بر [[اعراض]] محدّثان از آن، و به تبعْ نپذیرفتن محتوای آن باشد<ref>[[سید محمد حسن صالح|صالح، سید محمد حسن]]، [[ولایت تکوینی اهل بیت از دیدگاه قرآن و روایات (کتاب)|ولایت تکوینی اهل بیت از دیدگاه قرآن و روایات]]، ص ۲۵۴.</ref>.

 

با این حال برخی شارحان نهج البلاغه کلام امام{{ع}} را صرفاً بر معنای دوم حمل کرده‌اند<ref>ابن میثم بحرانی، شرح نهج البلاغه، ج۴، ص۴٣٩.</ref>. همچنین [[ملاصالح مازندرانی]] در شرح این جمله می‌گوید: {{عربی|مُرَادُهُ{{ع}} إِنَّ مَنْ طَلَبَ الْعِلْمَ وَ الْحِكْمَةَ وَ أَسْرَارَ الشَّرِيعَةِ فَلْيَرْجِعْ إِلَيْنَا وَ لْيَسْأَلْنَا عَنْهَا فَإِنَّا مَوَارِدُهَا، وَ النَّاسُ بِتَعْلِيمِنَا يَعْلَمُونَ وَ بِهَدَايَتِنَا يَهْتَدُونَ}}<ref>ملاصالح مازندرانی، شرح الکافی، ج۲، ص۲۵۲.</ref>. [[علامه مجلسی]] هم در شرح این کلام می‌گوید: این گفتار مشتمل بر [[اسرار]] عجیبه‌ای است از غرایب [[شأن]] آنها که [[عقول]] از [[ادراک]] آن عاجز است و ما به قدر توان خود مقداری که می‌توانیم اظهار کنیم، بیان می‌کنیم. پس می‌گوییم: {{عربی|صَنِيعَةُ الْمَلِكِ مَنْ يَصْطَنِعُهُ وَ يَرْفَعُ قَدْرَهُ، وَ مِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: {{متن قرآن|وَاصْطَنَعْتُكَ لِنَفْسِي}}<ref>«و تو را برای خویشتن پروراندم» سوره طه، آیه ۴۱.</ref> أَيْ اخْتَرْتُكَ وَ أَخَذْتُكَ صَنِيعَتِي لِتَنْصَرِفَ عَنْ إِرَادَتِي وَ مَحَبَّتِي}}؛ «دست‌پروده [[پادشاه]] و [[سلطان]] به کسی گویند که او را برای خودش [[تربیت]] می‌کند، و [[ارزش]] او را بالا می‌برد و از این قبیل است گفتار [[خداوند تعالی]]، به [[حضرت موسی]] که من تو را برای خودم پرورده‌ام؛ یعنی من تو را برای خودم [[اختیار]] کرده‌ام و دست‌پرورده خودم قرار داده‌ام تا بدین جهت، تو هر کار که می‌کنی از روی [[اراده]] من و [[محبت]] من باشد». پس معنی و مفاد گفتار [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} این می‌شود که هیچ بشری بر ما نعمتی ندارد، بلکه فقط [[خداوند]] است که بر ما [[نعمت]] ارزانی داشته است. پس بین ما و خداوند هیچ واسطه‌ای نیست، و [[مردم]] به تمامی و همگی دست‌پرورده ما هستند و بنابراین ما واسطه بین مردم و بین [[خدا]] هستیم<ref>محمدباقر مجلسی، بحار الأنوار، ج۳۳، ص۶٨.</ref>.

صرف نظر از شیوع ماده (صنع) در فعل [[تکوینی]] برخی معتقدند که اگر مقصود، صنع تکوینی باشد، عمومیت [[کلام]] [[حفظ]] خواهد شد؛ زیرا صنع تکوینی همه [[انسان‌ها]] را شامل می‌شود، ولی صنع به معنای تربیت‌یافته و هدایت‌یافته توسط [[اهل بیت]]{{عم}} عمومیت ندارد؛ چراکه بسیاری از افراد - و از جمله معاویه که مخاطب نامه است - از [[هدایت]] و تربیت [[امامان]]{{عم}} بهره‌ای نگرفته‌اند، مگر اینکه مقصود، شأنیت و قابلیت صنع [[معنوی]] و [[تربیتی]] باشد، نه فعلیت آنکه با سیاق کلام امام{{ع}} سازگاری ندارد؛ زیرا مقصود از صنع در صدر کلام {{متن حدیث|نَحْنُ صَنَائِعُ رَبِّنَا}} صنع فعلیت‌یافته است، نه شأنیت و قابلیت آن<ref>شاید با توجه به همین نکته است که علامه مجلسی در شرح این کلام می‌گوید: «شاید مراد از ناس در این کلام، بعضی از مردم هستند»؛ {{عربی|وَ يُحْتَمَلُ أَنْ يُرِيدَ بِالنَّاسِ بَعْضَ النَّاسِ، أَيْ الْمُخْتَارَ مِنَ النَّاسِ نَصْطَنِعُهُ وَ نَرْفَعُ قَدْرَهُ}} (محمدباقر مجلسی، بحار الأنوار، ج۳۳، ص۶٨).</ref>. با این حال استعمال لام {{متن حدیث|لَنَا}} بیشتر معنای [[غایت]] را افاده می‌کند؛ یعنی اهل بیت{{عم}} [[هدف]] و غایت تفضلات [[الهی]] هستند. به دیگر سخن هم اهل بیت{{عم}} و هم ناس صنائع الهی هستند، لکن اهل بیت{{عم}} غایت صنع [[مردم]] توسط [[خدا]] هستند و صنع مردم بعد و متأخر از صنع اهل بیت{{عم}} رخ داد که این واقعیت با کلمه {{متن حدیث|بَعْدُ}} بیان شده است. کوتاه اینکه اولاً در این عبارت احتمال [[وساطت غایی]] هم وجود دارد؛ ثانیاً بنا بر [[اثبات]] فاعلیت اهل بیت{{عم}} در مورد ناس این فاعل بودن منحصراً در [[امر تکوینی]] نیست؛ چراکه احتمال دارد مراد صنع [[تشریعی]] و [[تربیت]] مردم باشد؛ کما اینکه برخی از [[علما]] به این قول قایل شده‌اند.

از [[احادیث]] دیگر در این زمینه توقیعی است که از [[ناحیه مقدسه]] [[ولی عصر]]{{ع}} صادر شده و در آن آمده است: {{متن حدیث|نَحْنُ صَنَائِعُ رَبِّنَا وَ الْخَلْقُ بَعْدُ صَنَائِعُنَا}}<ref>محمد بن حسن طوسی، الغیبة، ص٢٨۵.</ref>. در این [[توقیع شریف]]، اولاً به جای کلمه «ناس» کلمه «[[خلق]]» به کار رفته است که دایره گسترده‌تری دارد و همه آفریده‌های الهی را شامل می‌شود؛ و ثانیاً به جای عبارت {{متن حدیث|صَنَائِعُ لَنَا}}، {{متن حدیث|صَنَائِعُنَا}} به کار رفته است. اضافه صنائع به ضمیر مع‌الغیر معنای غایی را منتفی می‌کند و صریح در فاعلیت است. همان‌طور که در عبارت قبلی گذشت صنع علاوه بر معنای [[تکوینی]] به معنای تشریعی و تربیت هم کاربرد دارد و این عبارت منحصر در معنای تکوینی و [[وساطت فاعلی]] در تکوینیات نیست. به علاوه [[تدبر]] در کل [[توقیع]] می‌رساند که حضرت [[امام زمان]]{{ع}} در پی افاده معنای تربیت و [[تشریع]] بوده‌اند. بعد از [[وفات امام عسکری]]{{ع}} به خاطر مشاجره‌ای که بین [[دوستداران]] [[امامت]] درباره کیستی [[جانشین]] حضرت رخ داد و عده‌ای [[معتقد]] شدند که [[امام یازدهم]] [[فرزندی]] ندارد تا [[خلیفه]] او شود، سؤال مکتوبی خدمت حضرت فرستاده شد و حضرت در توقیعی حل [[مشاجره]] نمودند. ایشان بعد از ذکر نام الهی و [[دعا]] برای [[شیعیان]] فرمودند: {{متن حدیث|إِنَّهُ أُنْهِيَ إِلَيَّ ارْتِيَابُ جَمَاعَةٍ مِنْكُمْ فِي الدِّينِ وَ مَا دَخَلَهُمْ مِنَ الشَّكِّ وَ الْحَيْرَةِ فِي وُلَاةِ أُمُورِهِمْ فَغَمَّنَا ذَلِكَ لَكُمْ لَا لَنَا وَ سَاءَنَا فِيكُمْ لَا فِينَا لِأَنَّ اللَّهَ مَعَنَا وَ لَا فَاقَةَ بِنَا إِلَى غَيْرِهِ وَ الْحَقُّ مَعَنَا فَلَنْ يُوحِشَنَا مَنْ قَعَدَ عَنَّا}}. بر اساس این عبارات حضرت می‌فرمایند: «در [[حقیقت]] این [[مردم]] هستند که برای پیشبرد امر دینشان [[نیاز به امام معصوم]]{{ع}} دارند و حال آنکه [[امام]] [[معصوم]] به طور مستقیم از محضر [[ربوبی]] [[مستفیض]] و [[هدایت]] می‌شود». دقیقاً بعد از این جملات است که حضرت می‌فرمایند: {{متن حدیث|نَحْنُ صَنَائِعُ رَبِّنَا وَ الْخَلْقُ بَعْدُ صَنَائِعُنَا}}. این جمله با توجه به فرازهای قبلی معنایی جز [[تربیت]] و [[وساطت]] [[تشریعی]] نخواهد یافت. به علاوه فرازهای بعدی نیز تأکیدی است بر معنای مورد ادعای ما؛ چراکه حضرت ادامه دادند: {{متن حدیث|يَا هَؤُلَاءِ مَا لَكُمْ فِي الرَّيْبِ تَتَرَدَّدُونَ وَ فِي الْحَيْرَةِ تَنْعَكِسُونَ أَ وَ مَا سَمِعْتُمُ اللَّهَ يَقُولُ {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ}} أَ وَ مَا عَلِمْتُمْ مَا جَاءَتْ بِهِ الْآثَارُ مِمَّا يَكُونُ وَ يُحَدَّثُ فِي أَئِمَّتِكُمْ عَنِ الْمَاضِينَ وَ الْبَاقِينَ مِنْهُمْ}}. طبق این فرمایشات وهمچنین فرازهای بعدی [[توقیع]] تمام بحث در هدایت و [[امر تشریعی]] است. حضرت خاطرنشان می‌کنند که با وجود [[امامت]] [[حیرت]] و [[شک]] معنایی نخواهد داشت. آن حضرت با یادآوری [[آیه اولی الامر]]، در پی تفصیل و شرح {{متن حدیث|وَ الْخَلْقُ بَعْدُ صَنَائِعُنَا}} هستند؛ یعنی اولاً مراد از [[خلق]] مردم است؛ ثانیاً این تربیت به واسطه [[اطاعت از رسول]] و [[اولی الامر]] حاصل می‌شود. طبق این معنا هر دو عبارت - توقیع امام زمان{{ع}} و نامه [[حضرت علی]]{{ع}} به معاویه - در یک راستا بوده و هم‌پوشانی دارند و هر دو بر [[وساطت اهل بیت]]{{عم}} در هدایت [[انسان‌ها]] که امری تشریعی است، تأکید می‌نمایند. امام صراحتاً در ادامه می‌گویند که [[خداوند]] در امر [[هدایت مردم]] فروگذار نکرده و اگر واسطه‌ای در این راه حذف شد [[هادی]] دیگری جای‌گزین او خواهد شد: {{متن حدیث|أَ وَ مَا رَأَيْتُمْ كَيْفَ جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ مَعَاقِلَ تَأْوُونَ إِلَيْهَا وَ أَعْلَاماً تَهْتَدُونَ بِهَا مِنْ لَدُنْ آدَمَ{{ع}} إِلَى أَنْ ظَهَرَ الْمَاضِي{{ع}} كُلَّمَا غَابَ عَلَمٌ بَدَا عَلَمٌ وَ إِذَا أَفَلَ نَجْمٌ طَلَعَ نَجْمٌ}}<ref>[[سید محمد حسن صالح|صالح، سید محمد حسن]]، [[ولایت تکوینی اهل بیت از دیدگاه قرآن و روایات (کتاب)|ولایت تکوینی اهل بیت از دیدگاه قرآن و روایات]]، ص ۲۵۷.</ref>.

=== [[زیارت جامعه کبیره]] ===

زیارت جامعه کبیره از مهم‌ترین متون [[امام‌شناسی]] [[شیعه]] است که در دو کتاب از منابع چهارگانه شیعه ذکر شده<ref>ابن بابویه، من لا یحضره الفقیه، ج۲، ص۶٠٩؛ محمد بن حسن طوسی، تهذیب الاحکام، ج۶، ص٩۵.</ref> و همواره مورد اهتمام قدما بوده است. اگرچه به لحاظ سندی در این [[زیارت‌نامه]] [[موسی بن عمران نخعی]] وجود دارد که شخصی مهمل است، ولکن اهتمام بزرگان به نقل این [[زیارت]] و همچنین [[علو]] مضامین آن ما را از بحث سندی بی‌نیاز می‌کند<ref>عبدالله جوادی آملی، ادب فنای مقربان، ج۱، ص۸۸. به دیگر سخن بحث سندی روایات موضوعیت و ارزش ذاتی ندارد، بلکه طریقیت دارد و ارزش آن به این است که راهی برای اطمینان به صدور حدیث از معصوم است. بر همین اساس اگر متن روایت به گونه‌ای باشد که صدور آن از غیر معصوم ممکن نباشد اطمینان مورد اشاره حاصل می‌شود. متن زیارت جامعه کبیره به گونه‌ای است که هر منصفی صدور این معارف بلند از غیر معصوم را محال عادی می‌داند. افزون بر آن خطوط کلی آن را با خطوط کلی معارف قرآن کریم هماهنگ می‌بیند و این چیزی است که ما را از بحث سندی بی‌نیاز می‌کند.</ref>. از آنجا که ممکن است از برخی عبارات این زیارت توهم [[غلو]] ایجاد شود [[مرحوم محدث قمی]] با اشاره به [[استحباب]] گفتن صد [[تکبیر]] قبل از زیارت خاطرنشان می‌کند که شاید وجه این تکبیر این باشد اگر کسانی با خواندن این عبارات به غلو می‌افتند متذکر عظمت و کبریایی خدا شده و از آن [[غافل]] نشوند<ref>شیخ عباس قمی، مفاتیح الجنان، مقدمه زیارت جامعه کبیره. همچنین ر.ک: محمدتقی مجلسی، روضة المتقین، ج۵، ص۴۵٣.</ref>. همچنین خواننده بعد از شمارش مقداری از [[کمالات]] [[اهل بیت]]{{عم}} باز به [[توحید]] ناب برگشته و [[شهادت]] به وحدانیت و [[یگانگی خداوند]] می‌دهد: {{متن حدیث|أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ كَمَا شَهِدَ اللَّهُ لِنَفْسِهِ وَ شَهِدَتْ لَهُ مَلَائِكَتُهُ وَ أُولُو الْعِلْمِ مِنْ خَلْقِهِ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ}}. این [[همنشینی]] نشان از دوری از غلو و عدم خلط مرز میان [[واجب]] و ممکن است.

در جای‌جای این زیارت [[وساطت اهل بیت]]{{عم}} در [[نعمت‌ها]] مورد اشاره قرار گرفته است. مواردی مانند {{متن حدیث|مَوْضِعُ الرِّسَالَةِ}}، {{متن حدیث|مُخْتَلَفُ الْمَلَائِكَةِ}}، {{متن حدیث|مَهْبِطُ الْوَحْيِ}}، {{متن حدیث|خُزَّانُ الْعِلْمِ}}، {{متن حدیث|أَبْوَابُ الْإِيمَانِ}}، {{متن حدیث|مَحَالُّ مَعْرِفَةِ اللَّهِ}}، {{متن حدیث|مَعَادِنُ حِكْمَةِ اللَّهِ}}، {{متن حدیث|حَفَظَةُ سِرِّ اللَّهِ}}، {{متن حدیث|حَمَلَةُ كِتَابِ اللَّهِ}}، {{متن حدیث|أَوْصِيَاءُ نَبِيِّ اللَّهِ}}، {{متن حدیث|الْأَدِلَّاءُ عَلَى مَرْضَاةِ اللَّهِ}}، {{متن حدیث|الْمُظْهِرِينَ لِأَمْرِ اللَّهِ وَ نَهْيِهِ}} دلالت بر [[وساطت]] در [[امور معنوی]]، و عباراتی مانند {{متن حدیث|بِكُمْ يُنَزِّلُ الْغَيْثَ، بِكُمْ يُمْسِكُ السَّماءَ أَنْ تَقَعَ عَلَى الْأَرْضِ إِلَّا بِإِذْنِهِ، بِكُمْ يُنَفِّسُ الْهَمَّ، وَ يَكْشِفُ الضُّرَّ}} دلالت بر [[وساطت اهل بیت]]{{عم}} در امور مادی دارد. ما در اینجا برخی از فرازهای خاص مرتبط با [[وساطت فاعلی]] را مورد اشاره قرار خواهیم داد. لازم به ذکر است که برخی [[افکار]] در مواجهه با [[زیارت جامعه کبیره]] بیش از آنکه معطوف به [[اثبات]] اصل وساطت فاعلی از آن باشد متوجه اثبات وساطت بالجمله فاعلی است. شرح [[شیخ احمد احسائی]] بر زیارت جامعه کبیره که گزافه نیست اگر آن را زیربنای [[اعتقادی]] [[شیخیه]] بنامیم بر این اساس تدوین یافته است؛ لذا در برخی عبارات که مورد توجه این شرح بوده است آن را برجسته و در صورت [[لزوم]] نقد کرده‌ایم.

'''مختلف الملائکه''': شیخ احمد احسائی از این عبارات این‌گونه استفاده می‌کند که تمام ذرات وجود باید از مجرای [[ائمه]]{{عم}} [[خلق]] بشوند؛ زیرا آنان ابواب [[الله]] هستند. [[ملائکه]] از [[صور]] نورانیه آنان قضای حتمی [[خداوند]] را می‌گیرند و به ابدانشان [[ابلاغ]] می‌کنند<ref>شیخ احمد بن زین الدین احسائی، شرح زیارت جامعه کبیره، ج۱، ص۵۰.</ref>. در نقد این ادعا باید گفت چنین استنتاجی با ظاهر عبارت سازگار نیست؛ یعنی محل رفت و آمد ملائکه بودن لزوماً ارتباطی با [[شأن تکوینی]] [[اهل بیت]]{{عم}} ندارد. به علاوه [[نزول ملائکه]] بر اهل بیت{{عم}} با [[وساطت غایی]] نیز سازگار است؛ یعنی اینکه این نزول را تشریفاتی و از باب [[عرضه اعمال]]، اعلام [[مقدرات]] یک‌ساله و مانند آن دانست. ضمن اینکه صرف امریت در بحث وساطت فاعلی کارساز نیست و منظور مباشرت مستقیم [[افعال]] است نه اینکه به واسطه [[فرشتگان]] کاری انجام شود.

'''ارکان البلاد''': رکن شیء طرف محکم و [[قوی]] هر شیء است<ref>محمد بن مکرم ابن منظور، لسان العرب، ج۱۳، ص۱۸۵؛ خلیل بن احمد فراهیدی، کتاب العین، ج۵، ص٣۵۴.</ref>، و به همین مناسبت برای چیزی که مایه سکون و [[آرامش]] است نیز به کار برده می‌شود<ref>حسین راغب اصفهانی، مفردات الفاظ القرآن، ج۱، ص٣۶۵؛ حسن مصطفوی، التحقیق فی کلمات القرآن، ج۴، ص٢٢٣.</ref>. [[مردم]] به لحاظ تأثیر وجودی خود در [[زمین]] بر دو دسته‌اند: برخی جزو ارکان زمین هستند و مایه آرامش و استقرار آن، و برخی که اکثریت‌اند چنین نقشی نداشته و وجود و عدمشان یکسان است. این عبارت از یک‌سو می‌تواند مفید [[وساطت غایی]] باشد؛ یعنی به برکت اهل بیت{{عم}} زمین اهلش را نمی‌لغزاند: {{متن حدیث|جَعَلَهُمُ اللَّهُ أَرْكَانَ الْأَرْضِ أَنْ تَمِيدَ بِأَهْلِهَا}}<ref>محمدباقر مجلسی، بحار الانوار، ج٢۵، ص٣۵٩.</ref>، و از سوی دیگر می‌تواند مفید [[وساطت فاعلی]] هم باشد؛ به این معنا که [[ائمه]]{{عم}} رابط بین زمین مادی و [[آسمان]] هستند و به واسطه آنان [[برکات]] از خزانه [[غیب]] بر مردم نازل می‌شود.

'''والمثل الاعلی''': مَثَل گاه به معنای [[آیه]] و نشانه به کار می‌رود و گاه به معنای [[الگو]] و [[اسوه]]. در این زمینه در بخش قبل ذیل آیه {{متن قرآن|وَلِلَّهِ الْمَثَلُ الْأَعْلَى}}<ref>«و مثل برتر از آن خداوند است» سوره نحل، آیه ۶۰.</ref> توضیحات کامل داده شد. به هر حال طبق هر دو معنا این عبارت مفید معنای وساطت فاعلی و تعیین قلمرو آن نیست.

'''حملة کتاب الله''': به نظر می‌رسد که این عبارت دلالت بر [[تفسیر]] و حفظ قرآن توسط [[اهل بیت]]{{عم}} دارد. در این صورت دلالتی بر وساطت فاعلی ندارد.

'''والسادة الولاة''': ولات جمع [[والی]] به معنای [[سرپرست]] است. بنا بر تقسیم [[ولایت]] به تکوینی و تشریعی عبارت مطلق است و هر دو را دربر می‌گیرد. بنابراین امام علاوه بر ولایت در حوزه [[تشریع]]، در حوزه [[تکوین]] هم [[قادر]] بر تصرف است. با این حال دلالت این عبارت ظنی است و قلمرو خاصی را برای [[شأن تکوینی]] به اثبات نمی‌رساند.

'''ورضیکم خلفاء فی ارضه''': با توجه به مفهوم [[خلافت الهی]] و لوازم آن این عبارت می‌تواند مفید [[وساطت فاعلی]] باشد، لکن همان‌طور که در مبحث خلافت الهی در ابتدای فصل سوم گذشت دلالت اطلاق [[خلافت]] بر [[ولایت بر تکوین]] و دخالت [[اهل بیت]]{{عم}} در تمام [[شئون]] هستی ظنی است و اثبات کننده این قلمرو خاص نمی‌باشد.

{{متن حدیث|بِكُمْ فَتَحَ اللَّهُ وَ بِكُمْ يَخْتِمُ وَ بِكُمْ يُنَزِّلُ الْغَيْثَ وَ بِكُمْ يُمْسِكُ السَّماءَ أَنْ تَقَعَ عَلَى الْأَرْضِ إِلَّا بِإِذْنِهِ وَ بِكُمْ يُنَفِّسُ الْهَمَّ وَ يَكْشِفُ الضُّرَّ}}؛ در این عبارت طولانی و مهم برخی امور تکوینی مانند انزال [[باران]]، امساک و نگهداشتن [[آسمان]]، برطرف کردن همّ‌وغم و در رأس همه فتح و ختم امور به [[اهل بیت]]{{عم}} نسبت داده شده است. بنا بر [[تفسیری]] که از باء در این عبارت بشود، هم می‌توان از آن [[تفسیر]] غایی نمود و هم تفسیر فاعلی. بر اساس تفسیر فاعلی، جمله {{متن حدیث|بِكُمْ يُمْسِكُ السَّماءَ أَنْ تَقَعَ عَلَى الْأَرْضِ إِلَّا بِإِذْنِهِ}} بیانگر نقش سببی اهل بیت{{عم}} در کلیت [[نظام خلقت]] است، و جمله‌های {{متن حدیث|وَ بِكُمْ يُنَزِّلُ الْغَيْثَ}}، و {{متن حدیث|وَ بِكُمْ يُنَفِّسُ الْهَمَّ وَ يَكْشِفُ الضُّرَّ}} بیانگر نقش سببی و فاعلی اهل بیت{{عم}} در حوادث جزئی عالم طبیعت است. همچنین موارد یادشده، از باب ذکر نمونه است و خصوصیتی ندارند. بنابراین حوادث و رخدادهایی مانند وزش باد، پیدایش [[ابر]]، نزول برف، گرمابخشی [[آتش]]، رویش گیاه، میوه دادن درختان و دیگر رخدادهای طبیعی نیز در عین اینکه اسباب و علل مادی و طبیعی دارند، در سطحی بالاتر، اسباب و علل ماورای طبیعی نیز دارند.

 

'''مفوض فی ذلک کله الیکم''': در این قسمت با توجه به عبارات پیشین {{متن حدیث|أُشْهِدُ اللَّهَ أَنِّي سِلْمٌ لِمَنْ سَالَمَكُمْ وَ حَرْبٌ لِمَنْ حَارَبَكُمْ مُؤْمِنٌ بِسِرِّكُمْ وَ عَلَانِيَتِكُمْ}} متوجه می‌شویم که مفوِض در این عبارات [[انسان]] است و نه [[خداوند]]، و لذا از محل بحث خارج است. علامه مجلسی هم در توضیح این بند می‌فرماید: «در هیچ‌یک از امور شما به شما [[اعتراض]] نمی‌کنم و می‌دانم هر آنچه آن را آورده‌اید به امر [[خداوند تبارک و تعالی]] بوده است. یا اینکه معنایش این است که همه امورم را به شما واگذار می‌کنم تا شما خلل و نقص آن را جبران نمایید. ولی معنای اول اظهر است»<ref>محمدباقر مجلسی، بحار الانوار، ج٩٩، ص١۴٢.</ref>.

 

=== [[احادیث]] دیگر ===

۱. در [[کتاب خصال]] در [[حدیث]] الاربعمائه آمده است: {{متن حدیث|إِيَّاكُمْ وَ الْغُلُوَّ فِينَا قُولُوا إِنَّا عَبِيدٌ مَرْبُوبُونَ وَ قُولُوا فِي فَضْلِنَا مَا شِئْتُمْ}}<ref>محمد بن علی ابن بابویه، الخصال، ص۶١۴.</ref>. عباراتی مشابه با مضمون {{متن حدیث|اجْعَلُونَا مَخْلُوقِينَ وَ قُولُوا بِنَا مَا شِئْتُمْ فَلَنْ تَبْلُغُوا}}؛ «ما را مخلوق قرار دهید و هرچه خواستید درباره ما بگویید؛ هرگز به [[مقام]] ما نمی‌رسید» نیز نقل شده است<ref>محمدباقر مجلسی، بحار الانوار، ج۲۵، ص۲۷۹.</ref>. [[سید]] [[زین العابدین]] طباطبایی ابرقویی با استناد به این حدیث قایل به فاعلیت بالجمله اهل بیت{{عم}} شده است. به نظر وی این [[روایت]] به ما [[اجازه]] می‌دهد هر فضیلتی را که از حد [[ربوبیت]] پایین‌تر است به [[ائمه]]{{عم}} نسبت دهیم. [[حق]] [[قانون‌گذاری]] نیز از اموری است که از حد الوهیت و ربوبیت پایین‌تر است<ref>سیدزین العابدین طباطبایی، ولایت المتقین، ص١٩۴.</ref>. با این حال بعضی از نویسندگان این حدیث و احادیثی را که اجازه می‌دهد هرگونه فضیلتی را در مورد اهل بیت{{عم}} نقل کنیم<ref>این مضمون در یک مورد دیگر از امام صادق{{ع}} نقل شده است. امام در مقابل استنکار مخاطب خود می‌گویند: «علم شما در مورد فضایل ما مانند یک الف خمیده است» (محمدباقر مجلسی، بحار الانوار، ج۲۵، ص۲۸۳، ح۳۰).</ref>، در زمره احادیث [[اهل]] [[غلو]] می‌دانند<ref>سیدحسین مدرسی، مکتب در فرایند تکامل، ص۵۵ و ۵۶.</ref>. [[آیت‌الله]] صافی گلپایگانی در کتاب [[ولایت تکوینی]] و [[تشریعی]] سند این [[حدیث]] را مشکل دانسته و به آن اشکال محتوایی وارد نموده است<ref>ر.ک: لطف‌الله صافی گلپایگانی، ولایت تکوینی و ولایت تشریعی، ص۳۲.</ref>. به گفته وی اولاً اعتبار این حدیث محقق نیست و [[ضعیف]] است؛ ثانیاً این حدیث دلالت ندارد بر اینکه مناصب و افعالی را که [[شک]] در تلبّس و صدور آن از آنان داریم، بر ایشان ثابت کنیم و محقق الوقوع بگیریم؛ مثلاً معجزه‌ای را که شک در صدور آن داریم، جهت وجود این خبر، صادر بدانیم، یا هر [[بخشش]] و اعطا و هر [[صدقه]] و هر فعل [[مستحب]] را به آنان نسبت دهیم؛ بلکه فقط در این موارد، [[نفی]] امکان این منصب یا صدور [[معجزه]] کذایی از آنها جایز نیست؛ اما مسئله این است که امکان، غیر از وقوع است؛ ثالثاً نفی این منصب از [[نبی]] و [[امام]]، دلیل بر عدم کمال نفس قدسی و عدم صلاحیت و شایستگی [[نفسانی]] آنان برای این منصب نیست؛ زیرا ممکن است به [[رعایت]] مصالحی که [[خدا]] داناتر است، یا موانعی این منصب برای آنان نباشد، تا [[مردم]] غرق در توجه به واسطه نشده و از ذی الواسطه [[غافل]] نگردند، و قبل از واسطه و باواسطه و بعد از واسطه و بدون واسطه خدا را دیده و به او توجه کنند، و او را قاضی‌الحاجات و کافی المهمات و [[مجیب]] الدعوات و أقرب من حبل الورید، بدانند<ref>لطف‌الله صافی گلپایگانی، ولایت تکوینی و ولایت تشریعی، ص۳۲.</ref>. به نظر می‌رسد که این احادیث و مضامین مشابه با آن چک سفید امضایی نیست که بتوان وقوع فاعلیت بالجمله را به [[اهل بیت]]{{عم}} نسبت بدهیم. به [[راستی]] آیا بر اساس این [[روایت]] می‌توان در موردی که بر اساس [[روایات]] مثلاً شخص امام بیست دفعه [[حج]] رفته، صد [[بنده]] آزاد کرده، سه دفعه تمام [[اموال]] خود را در [[راه خدا]] [[انفاق]] نموده، چنین گفت که امام مثلاً سی دفعه حج رفته، هزار بنده آزاد کرده و سی دفعه تمام اموال خود را در راه خدا انفاق کرده است؟! آیا این مصداق [[دروغ‌گویی]] نیست؟

 

 

۳. [[امام سجاد]]{{ع}} در [[صحیفه سجادیه]] می‌فرماید:{{متن حدیث|الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي اخْتَارَ لَنَا مَحَاسِنَ الْخَلْقِ، وَ أَجْرَى عَلَيْنَا طَيِّبَاتِ الرِّزْقِ. وَ جَعَلَ لَنَا الْفَضِيلَةَ بِالْمَلَكَةِ عَلَى جَمِيعِ الْخَلْقِ، فَكُلُّ خَلِيقَتِهِ مُنْقَادَةٌ لَنَا بِقُدْرَتِهِ، وَ صَائِرَةٌ إِلَى طَاعَتِنَا بِعِزَّتِهِ}}<ref>علی بن الحسین{{ع}}، امام چهارم، الصحیفة السجادیة، ص٣٠.</ref>؛ [[حمد]] و [[سپاس]] را ویژه خدایی است که [[اخلاق نیک]] را برای ما برگزید و [[رزق]] [[پاکیزه]] به ما عطا فرمود و برای ما [[ملکه]] و [[سیطره]] بر جمیع [[خلق]] قرار داد، آن‌سان که همه [[آفریدگان]] [[خدای سبحان]] به قدرت او [[مطیع]] و منقاد ما هستند.

مرحوم نمازی شاهرودی در کتاب اثبات ولایت این حدیث را مفید [[اثبات]] [[شأن]] [[ولایت بر تکوین]] می‌داند<ref>علی نمازی شاهرودی، اثبات ولایت، ص۱۲۱.</ref>. در بررسی این سخن باید گفت [[امام چهارم]]{{ع}} به [[زیبایی]] قدرت و [[ولایت اهل بیت]]{{عم}} را در عین [[نیازمندی]] به [[خدا]] و غیر استقلالی بودن خود به تصویر کشیده‌اند. حضرت تصریح می‌کند که وجه [[فضیلت اهل بیت]]{{عم}} بر [[ملائکه]] آن است که جمیع [[مخلوقات]] در برابر [[اهل بیت]]{{عم}} [[تسلیم]] هستند. تأکید بر کل مخلوقات و منحصر نبودن به [[انسان‌ها]] نشان می‌دهد که این [[انقیاد]]، انقیادی [[تکوینی]] و عمومی است. لکن این عبارت باید همراه با دیگر فرازهای اولین دعای [[صحیفه سجادیه]] تبیین و تشریح شود. توجه به فرازهای این [[دعا]] نشان می‌دهد که مراد از ضمیر (نا) در {{متن حدیث|جَعَلَ لَنَا الْفَضِيلَةَ بِالْمَلَكَةِ عَلَى جَمِيعِ الْخَلْقِ}} نه [[انسان]] خاص (اهل بیت{{عم}})، بلکه جنس انسان در برابر جنس [[مَلَک]] است. حضرت در سراسر این دعا این [[فضیلت]] را تبیین و خدا را بر این [[برتری]] شکرگزارند. همچنین حضرت در ادامه می‌فرمایند: {{متن حدیث|ثُمَّ أَمَرَنَا لِيَخْتَبِرَ طَاعَتَنَا، وَ نَهَانَا لِيَبْتَلِيَ شُكْرَنَا، فَخَالَفْنَا عَنْ طَرِيقِ أَمْرِهِ}}؛ «سپس [[فرمان]] داد که [[طاعت]] ما را بیازماید و [[نهی]] کرد تا [[شکرگزاری]] ما آشکار گردد. ما [[مخالفت]] فرمان او کردیم و مناهی او را مرتکب شدیم». این عبارات و دیگر فرازهای مشابه با توجه به [[معصوم]] بودن حریم اهل بیت{{عم}} از [[گناه]] و [[معصیت]]، نشان از آن دارد که حضرت به عنوان [[انسان کامل]] به نمایندگی از تمام انسان‌ها با [[خداوند]] سخن می‌گوید و نعمت‌های او نسبت به جنس [[انسانی]] را به دیگر همنوعان خود گوشزد می‌کند؛

۵. [[کلینی]] از [[محمد بن سنان]] نقل می‌کند که نزد ابی جعفر ثانی ([[امام کاظم]]{{ع}}) بودم، که [[اختلاف]] [[شیعه]] را مطرح کردم. حضرت فرمودند: ای محمد، [[خداوند]] دائماً در وحدانیت خود متفرد بود، سپس محمد{{صل}} و علی{{ع}} و [[فاطمه]]{{س}} را آفرید، سپس هزار سال [[صبر]] کرد و همه اشیا را آفرید و آنان (محمد و علی و فاطمه) را بر [[خلق]] ایشان [[شاهد]] گرفت و [[اطاعت]] آنان را بر اشیا [[واجب]] کرد و امور اشیا را به آنان واگذار کرد. پس آنان [[حلال]] می‌کنند هر آنچه که بخواهند و [[حرام]] می‌کنند هر آنچه که می‌خواهند و نمی‌خواهند مگر آن چیزی که خداوند تبارک و تعالی خواسته باشد. ‌ای محمد، این همان [[دینی]] است که هرکس جلوتر از آن برود، از [[دین]] به در رفته و هرکس از آن عقب بیافتد، به [[باطل]] رفته و هرکس ملازم آن باشد، به آن ملحق می‌شود<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج١، ص۴۴١.</ref>.

 

۶. [[امام صادق]]{{ع}} در ضمن [[حدیثی]] فرمودند: {{متن حدیث|... بِنَا أَثْمَرَتِ الْأَشْجَارُ وَ أَيْنَعَتِ الثِّمَارُ وَ جَرَتِ الْأَنْهَارُ وَ بِنَا يَنْزِلُ غَيْثُ السَّمَاءِ وَ يَنْبُتُ عُشْبُ الْأَرْضِ}}<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۱، ص١۴۴، ح۵.</ref>. طبق این [[حدیث]] میوه‌دهی درختان و جریان نهرها و نزول باران و روییدن گیاهان به [[اهل بیت]]{{عم}} نسبت داده شده است و از نظر برخی مفید برای [[ولایت کلیه]] اهل بیت{{عم}} است<ref>علی ربانی گلپایگانی، «نقش فاعلی امام در نظام آفرینش»، مجله انتظار موعود، ش ۲۹، تابستان ۱۳۸۸، ص٢۴.</ref>. پرواضح است که این عبارت هم می‌تواند معنای غایی داشته باشد و هم معنای فاعلی. این دوگانگی مورد نظر شارحان [[الکافی]] هم بوده است، به طوری که [[ملاصالح مازندرانی]] هر دو وجه را محتمل دانسته<ref>ملاصالح مازندارانی، شرح الکافی، ج۴، ص٣٩٣.</ref>، [[مرحوم علامه مجلسی]] و صاحب [[الوافی]] وجه غایی را صحیح دانسته‌اند<ref>محسن فیض کاشانی، الوافی، ج۱، ص۴٢١؛ محمدباقر مجلسی، مرآة العقول، ج۲، ص۱۱۷.</ref>. و مرحوم [[صدرالمتألهین]] هم با یادآوری [[حدیث قرب نوافل]] وجه سببی را تقویت نموده است<ref>ملاصدرا، شرح اصول کافی، ج۴، ص۱۵۸.</ref>؛

یکی از بزرگان درباره این دعا می‌نویسد: معنای این دعای [[شریف]] این است که هرچه برای [[خدای تعالی]] هست، برای معصومین‌{{عم}} هم هست، اما بالعرض و نه بالذات. پس فرقی بین آنها نیست مگر اینکه خدای تعالی آنان را این چنین قرار داده که با [[اذن]] او و در راستای [[اراده]] او و نه به موازات او اموری را انجام دهند. برای مثال به نسبت بین [[سلطان]] و [[وزیر]] توجه کنید. وزیر با [[اجازه]] سلطان، کار می‌کند؛ در حالی که [[شریک]] و هم‌رتبه او نیست؛ و به طور کلی در سلسله مراتب، مأمورین زیر دست نسبت به مافوق چنین حکمی را دارند. همان‌گونه که در [[قرآن کریم]]، زنده کردن [[مردگان]]، [[نجات]] از [[فقر]]، آوردن تخت بلقیس به محضر [[حضرت سلیمان]]{{ع}} و میراندن زندگان به [[پیامبران]]، [[اولیا]] و یا [[فرشتگان]] نسبت داده شده است. پس [[اعتقاد]] به اینکه آنچه [[خداوند]] قادر است، [[معصومین]]{{عم}} هم به [[اذن خدا]] انجام می‌دهند، [[شرک]] نیست، بلکه [[تعظیم]] بیشتری برای خداوند است. برای مثال اگر شاگرد طبیبی با استفاده از آنچه استادش به او آموخته عمل جراحی موفقی را انجام دهد، معلوم می‌شود که استادی بسیار عالم و حاذق داشته است که با اجازه او و آنچه از او آموخته است چنین اعمالی را انجام می‌دهد<ref>محمد شاهرودی، الأجوبة المسائل الاعتقادیه، ص۲۹ و ۳۰.</ref>. با این حال برخی از نویسندگان سند این [[دعا]] را دارای مشکل می‌دانند<ref>{{عربی|أَخْبَرَنِي جَمَاعَةٌ عَنِ ابْنِ عَيَّاشٍ قَالَ مِمَّا خَرَجَ عَلَى يَدِ الشَّيْخِ الْكَبِيرِ أَبِي جَعْفَرٍ مُحَمَّدِ بْنِ عُثْمَانَ بْنِ سَعِيدٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ مِنَ النَّاحِيَةِ الْمُقَدَّسَةِ مَا حَدَّثَنِي بِهِ جُبَيْرُ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ}}. از یک‌سو سند این روایت متصل نیست؛ زیرا بین شیخ طوسی و عثمان بن سعید بیش از دو قرن فاصله است. به علاوه ابن عیاش (احمد بن محمد بن عیاش جوهری) را بعضی رجال حدیث به عنوان مختل العقل و یا حتی مختل الدین معرفی نموده‌اند. جبیر بن عبدالله هم مجهول است.</ref>. به علاوه نوعی [[اضطراب]] در [[مرجع]] ضمیرها به چشم می‌خورد، به طوری که گاه ضمیر مؤنث استفاده شده {{متن حدیث|لَا فَرْقَ بَيْنَكَ وَ بَيْنَهَا}}، و گاه ضمیر مذکر {{متن حدیث|فَبِهِمْ مَلَأْتَ سَمَاءَكَ وَ أَرْضَكَ}}.

 

۸. در دعای عدیله در وصف [[حضرت ولی عصر]]{{ع}} این‌گونه آمده است: «کسی که بقای [[دنیا]] به سبب بقای اوست، و به [[یمن]] وجود او خلایق روزی داده می‌شوند و [[زمین]] و [[آسمان]] به واسطه وجود او ثابت و پابرجاست»<ref>{{متن حدیث|الَّذِي بِبَقَائِهِ بَقِيَتِ الدُّنْيَا وَ بِيُمْنِهِ رُزِقَ الْوَرَى وَ بِوُجُودِهِ ثَبَتَتِ الْأَرْضُ وَ السَّمَاءُ وَ بِهِ يَمْلَأُ اللَّهُ الْأَرْضَ قِسْطاً وَ عَدْلًا بَعْدَ مَا مُلِئَتْ ظُلْماً وَ جَوْراً}} (محمدباقر مجلسی، زاد المعاد - مفتاح الجنان، ص۴٢٣).</ref>. عبارت بوجوده ثبتت الارض والسماء می‌تواند مفید معنای فاعلی باشد و برخی با استناد به همین عبارت آن را مفید در اثبات ولایت تکوینی عام دانسته‌اند<ref>علی ربانی گلپایگانی، «نقش فاعلی امام در نظام آفرینش»، مجله انتظار موعود، ش ۲۹، تابستان ۱۳۸۸، ص۲۷.</ref>. با این حال عبارت مذکور صراحت در [[وساطت فاعلی]] ندارد، به خصوص که عبارت {{متن حدیث|بِيُمْنِهِ رُزِقَ الْوَرَى}} با معنای غایی سازگارتر است. همچنین باید توجه داشت که دعای عدیله، از دعاهای مأثوره نیست؛ بلکه از انشاآت برخی از عالمان شیعه است؛ ولی مضمون آن برگرفته از [[روایات]] و [[ادعیه]] مأثوره است<ref>[[سید محمد حسن صالح|صالح، سید محمد حسن]]، [[ولایت تکوینی اهل بیت از دیدگاه قرآن و روایات (کتاب)|ولایت تکوینی اهل بیت از دیدگاه قرآن و روایات]]، ص ۲۶۹-۲۷۷.</ref>.

شأن تکوینی [[اهل بیت]]{{عم}} از مهم‌ترین ابعاد زندگانی آن بزرگواران است. توجه به این شأن تکوینی در طول [[تاریخ]] [[کلامی]] [[شیعه]] و با توجه به کتاب‌های تألیف شده در مورد آن دارای فراز و نشیب‌های بسیاری بوده است، ولکن برایند کلی این است که به واسطه حوادث [[تاریخی]] پیش‌آمده در صدر اسلام و به طور خاص بعد از زمان پیامبر اکرم{{صل}} شأن تکوینی اهل بیت تحت الشعاع [[شأن]] [[تشریعی]] آن بزرگواران قرار گرفته است. با این حال اصل [[ولایت اهل بیت]]{{عم}} در امور [[تکوینی]] همواره مورد تأکید خود اهل بیت{{عم}} و به تبع [[متکلمان]] بوده است. لکن [[تفسیر]] این [[ولایت]] و اینکه مراد وساطت فاعلی است و یا صرفاً [[وساطت غایی]]، حداقل در میان قدما چندان مورد توجه نبوده است. رفته‌رفته در میان متأخرین این بحث جا باز کرد و آنان در [[نفی]] و یا اثبات ولایت اهل بیت{{عم}} بر [[تکوین]] و تدبیر امور عالم اظهار نظر کردند. [[رسالت]] این نوشتار بر دو محور بود: اول آنکه [[حقیقت]] و چیستی شأن تکوینی اهل بیت{{عم}} را بررسی کند که آیا از نوع وساطت فاعلی است و یا اینکه معانی دیگری دارد؟ یعنی آیا می‌توان اهل بیت{{عم}} را فاعل [[حقیقی]] در [[افعال]] (مثلاً [[خرق عادت]]) دانست؟ رسالت دوم این نوشتار این بود که قلمرو این [[وساطت]] را معین کند که آیا فی الجمله است و یا بالجمله؟

در مورد [[هدف]] نخست با توجه به مبانی نظری به این نتیجه رسیدیم که اهل بیت{{عم}} می‌توانند فاعلیت حقیقی داشته باشند، و می‌توان [[امام]] را، هم در امور عادی و هم در امور خرق عادت فاعل دانست و حقیقتاً فعل را به او نسبت داد. فراتر از مرحله ثبوت، برخی از روایات وقوع این [[وساطت فاعلی]] را به [[اثبات]] رسانده‌اند. البته با توجه به اعتقاد به توحید افعالی این فاعلیت بالتبع و در راستای فاعلیت مستقل [[الهی]] توجیه‌پذیر خواهد بود. در مورد هدف دوم نگارنده هم‌زمان با پیگیری وساطت فاعلی اهل بیت{{عم}} در [[قرآن]] و [[روایت]]، قلمرو آن را نیز رصد کرده است. نگارنده [[معتقد]] است اثبات این ادعا که [[اهل بیت]]{{عم}} [[ولایت بر تکوین]] دارند و در نتیجه بر تمامی مجاری هستی از جمله [[حیات]] و [[ممات]] و [[رزق]] دخالت دائمی دارند با چالش‌های جدی مواجه است. در میان [[آیات قرآنی]] برخی از [[علما]] با استناد به آیاتی در پی اثبات این مهم بوده‌اند، ولکن طبق تحقیق نگارنده این مهم را نمی‌توان از [[آیات]] [[وحی]] نتیجه گرفت. در [[روایات]] این چالش جدی‌تر است؛ به گونه‌ای که حتی بنا بر [[حجت]] دانستن [[خبر واحد]] در [[اعتقادات]]، سند و دلالت این [[اخبار]] دچار مشکل است و منطقاً نمی‌توان بنای عظیم و تأثیرگذار [[ولایت]] سراسری اهل بیت{{عم}} بر کل [[عالم هستی]] را بر این پایه و اساس لرزان بنا نمود<ref>[[سید محمد حسن صالح|صالح، سید محمد حسن]]، [[ولایت تکوینی اهل بیت از دیدگاه قرآن و روایات (کتاب)|ولایت تکوینی اهل بیت از دیدگاه قرآن و روایات]]، ص ۲۷۹.</ref>.