آیه فی بیوت اذن الله: تفاوت میان نسخه‌ها

| مداخل مرتبط = [[آیه فی بیوت اذن الله]]

| نام تصویر =  

| شماره آیه = 36

== [[شأن نزول آیه]] ==

== [[احادیث]] مرتبط با آیه ==

== دلالت آیه ==

مرحوم علّامۀ حلّی در کتاب [[شریف]] [[منهاج الکرامة]]، این [[آیات شریفه]] را به عنوان [[برهان]] ششم بر امامت امیرالمؤمنین{{ع}} پس از رسول خدا{{صل}} آورده است و برای [[اثبات]] این مدّعا، با طرح [[حدیثی]] از [[ثعلبی]] این آیات را دلیل بر [[افضلیّت]] [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} دانسته است و آن گاه براساس [[قاعده عقلی]] [[قبح]] تقدّم [[مفضول]] بر [[فاضل]]، بر [[حقانیّت]] [[خلافت]] و [[امامت بلافصل امیرالمؤمنین]]{{ع}} [[استدلال]] کرده است. مرحوم علّامه پس از ذکر این دو آیه می‌نویسد: «ثعلبی به إسناد خود از [[انس بن مالک]] و بریده نقل می‌کند که گفتند: رسول خدا{{صل}}این آیه را قرائت فرمود. آن‌گاه مردی برخاست و گفت: ای رسول خدا، منظور از این [[خانه‌ها]] کدامند؟ [[پیامبر]]{{صل}}فرمودند: «[[خانه‌های انبیاء]]». [[ابوبکر]] برخاست و گفت: ای رسول خدا، این [[خانه]] از آن جمله است‌؟ (یعنی [[خانه علی]] و [[فاطمه]]{{س}}) پیامبر{{صل}}فرمود: «آری، از [[برترین]] آن خانه‌هاست». [[و]] در آن خانه‌ها مردانی را توصیف کرده به آنچه که بر [[افضلیّت]] آنها دلالت دارد. پس علی{{ع}} [[امام]] است والّا [[تقدیم مفضول]] بر فاصل لازم می‌آید»<ref> [[منهاج]] الکرامة، ص۱۲۱.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۵، ص۳۵۵ ـ ۳۵۶.</ref>

=== دلالت بر [[افضلیت امام علی]]{{ع}} ===

[[ابن تیمیه]] در [[مجادلات]] خود شگرد دیگری نیز دارد. وی بر طبق روال خود، آن‌گاه که سخن از افضلیّت و [[برتری امیرالمؤمنین]]{{ع}} به میان می‌آید، آن را با طرح افضلیّت پیامبر اکرم{{صل}}نقض می‌کند. مثلاً هرگاه علّامه حلّی ثابت می‌کند که امیرالمؤمنین{{ع}} [[شجاع‌ترین]] [[مردم]] است، ابن تیمیه به پندارباطل خود [[کلام]] ایشان را با این سخن نقض می‌کند که پیامبر اکرم{{صل}} از امیرالمؤمنین{{ع}} [[شجاع‌تر]] است! ابن تیمیه در وجه چهارم نیز از این شگرد استفاده کرده است. اما روشن است که این شگرد نیز باطل و بی‌معناست،؛ چراکه بحث بر سر مقایسه امیرالمؤمنین{{ع}} با [[رسول خدا]]{{صل}}نیست، بلکه سخن در [[شناخت]] [[جانشین]] [[راستین]] پیامبر اکرم{{صل}}است و افضلیّت و [[برتری]] در میان [[صحابه رسول خدا]]{{صل}} مطرح می‌شود.

بنابر این وجه چهارم از اشکالات ابن تیمیه به روشنی باطل است و احدی از [[اهل]] [[فهم]] این‌گونه نگفته و نمی‌گوید<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۵، ص۳۶۷.</ref>.

[[ابن تیمیه]] در وجه پنجم، با [[تفسیر به رأی]] و [[اجتهاد]] و براساس [[هوای نفس]]، سخن [[پیامبر اکرم]]{{صل}}را [[دروغ]] می‌شمارد و در وجوه ششم تا دهم نیز بر [[عناد]] و [[لجاجت]] خود پافشاری می‌کند و می‌کوشد تا به دلخواه خود، [[تفسیری]] غیر از آنچه در [[حدیث]] [[رسول خدا]]{{صل}}آمده است را برای [[آیه]] ذکر کند. از این رو با توجّه به وجود [[نصّ صریح]] در این باره، نقد اشکالات بی‌اساس وی که چیزی جز تفسیر به رأی و اجتهاد[[باطل]] در مقابل [[نصّ]] نیست ضرورتی ندارد و ما نیز از آن صرف نظر می‌کنیم.

اما تردید وی در دلالت آیه ـ با ضمیمه حدیث یاد شده ـ بر [[افضلیّت]] [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} نیز نشانۀ عناد و مکابرۀ او در برابر [[کلام]] [[خداوند سبحان]] است. هم‌چنین تردید در [[قاعده عقلی]] [[قبح]] تقدّم [[مفضول]] بر [[فاضل]] هم بسیار عجیب و بیان‌گر [[خردستیزی]] اوست. افزون بر آن‌که با تصریح وی بر قبول این قاعده، ناسازگار و نشان دهنده [[تعصّب]] شدید وی است.

حاصل آن‌که دو آیه سورۀ [[مبارک]] [[نور]]، به روشنی بر افضلیّت امیرالمؤمنین{{ع}} دلالت دارند و براساس قاعدۀ [[عقلی]] قبح تقدّم مفضول بر فاضل، ثابت می‌شود که [[حضرت امیرالمؤمنین]]{{ع}} پس از رسول خدا{{صل}} [[جانشین]] ایشان و امام به [[حق]] است.

بر همین اساس است که [[سید شرف الدین]] نیز در کتاب مراجعات، به این دو آیه استناد و آن را دلیلی بر افضلیّت و [[امامت امیرالمؤمنین]]{{ع}} دانسته است. ایشان پس از طرح این [[آیه شریفه]]، در ذیل آن می‌نویسد: «و مردان [[تسبیح]] گو [یعنی [[ائمه]]{{عم}}] کسانی هستند که [[خدای تعالی]] [درباره آنان] فرمود: {{متن قرآن|ي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَن تُرْفَعَ وَيُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ يُسَبِّحُ لَهُ فِيهَا بِالْغُدُوِّ وَالآصَالِ * رِجَالٌ لّا تُلْهِيهِمْ تِجَارَةٌ وَلا بَيْعٌ عَن ذِكْرِ اللَّهِ وَإِقَامِ الصَّلاةِ وَإِيتَاء الزَّكَاةِ يَخَافُونَ يَوْمًا تَتَقَلَّبُ فِيهِ الْقُلُوبُ وَالأَبْصَارُ}} و خانه‌های ایشان همان خانه‌هایی است که [[خدای عزّوجلّ]] نام آن‌خانه‌ها را در [[قرآن]] بیان کرده و فرموده است: {{متن قرآن|فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَن تُرْفَعَ وَيُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ}}»<ref>المراجعات، ص۹۳-۹۴</ref>.

ایشان در حاشیه این سخن می‌فرماید: «از [[تفسیر]] [[مجاهد]] و [[یعقوب بن سفیان]]، درباره سخن [[خدای تعالی]] که فرمود: {{متن قرآن|وَإِذَا رَأَوْا تِجَارَةً أَوْ لَهْوًا انفَضُّوا إِلَيْهَا وَتَرَكُوكَ قَائِمًا}} از [[ابن عباس]] نقل می‌کنند که گفت: همانا [[دحیه]] کلبی [[روز جمعه]] از [[شام]] به میره آمد و نزد سنگ‌های زیت، بار بر [[زمین]] نهاد، سپس به طبل‌ها کوبید تا [[مردم]] متوجّه آمدنش شوند. پس مردم به سوی او شتافتند و [[پیامبر]] را در حالی که بر [[منبر]] ایستاده بود و [[خطبه]] می‌خواند ترک کردند به جز علی، حسن، حسین، [[فاطمه]]{{عم}}، [[سلمان]]، [[ابوذر]] و [[مقداد]] [[رضوان]] [[الله تعالی]] علیهم. پس پیامبر فرمود: «به تحقیق [[خداوند]] روز جمعه به [[مسجد]] من نظر افکند و اگر اینان نبودند، [[مدینه]] بر اهلش [[آتش]] می‌افروخت و هم‌چون [[قوم لوط]] سنگ بر آنها می‌بارید و خداوند درباره کسانی که با [[رسول خدا]] در مسجد مانده بودند، این سخن خود را نازل فرمود که: {{متن قرآن|يُسَبِّحُ لَهُ فِيهَا بِالْغُدُوِّ وَالآصَالِ * رِجَالٌ لّا تُلْهِيهِمْ تِجَارَةٌ}}.

[[ثعلبی]] در [[تفسیر]] بزرگ خود، درباره معنای [[آیه]]، به سند خود از [[انس بن مالک]] و [[برید]] آورده است که گفتند: رسول خدا این آیه را قرائت فرمود که: {{متن قرآن| یُسَبِّحُ لَهُ فِیهٰا بِالْغُدُوِّ وَ اَلْآصٰالِ * رِجٰالٌ لاٰ تُلْهِیهِمْ تِجٰارَةٌ‌}} آن‌گاه [[ابوبکر]] برخاست و پرسید: ای رسول خدا، این [[بیت]] از آن [[بیوت]] است‌؟ در حالی که به [[خانه علی]] و فاطمه{{ع}} اشاره کرد. رسول خدا فرمود: «بله، از برترین‌های آنهاست»<ref>المراجعات، ص۹۴</ref>.

صحّت [[حدیث]] منقول از ثعلبی و دلالت آن بر [[افضلیّت]] و [[امامت]] [[حضرت امیرالمؤمنین]]{{ع}} پس از رسول خدا{{صل}}، پیش از این ثابت و معلوم شد که ادّعای [[ابن تیمیه]] مبنی بر اتّفاق نظر حدیث شناسان بر ساختگی بودن آن [[باطل]] و بی‌اساس است؛ از این‌رو [[پیروان]] ابن تیمیه برای [[فرار]] از این [[رسوایی]]، ادّعای او را در این باره [[تکرار]] نکرده‌اند.<ref>سید علی میلانی، [[جواهر الکلام]]، ج۵، ص۳۶۷-۳۷۴.</ref>.

== مناقشات عامه ==

# نخستین وجه: مطالبۀ دلیل بر صحّت این نقل است و به اتّفاق سنّیان و [[شیعیان]]، صرف منتسب ساختن آن به [[ثعلبی]] [[حجّت]] نیست و هر خبری که یکی از [[جمهور]] [[سنّیان ]][[روایت]] کند نزد تمامی آنها حجّت نخواهد بود، بلکه تمامی [[اندیشمندان]] و جمهور [[اهل]] [[سنّت]] بر این مطلب متّفقند که به آنچه ثعلبی و امثال وی [[روایت]] می‌کنند [[احتجاج]] نمی‌شود....

# وجه سوم: اینکه گفته شود [[آیه]] به اتّفاق همه [[مردم]] درباره [[مساجد]] است و [[بیت]] علی{{ع}} و غیر او به این صفت موصوف نیستند.

# وجه چهارم: اینکه گفته شود بیت [[پیامبر]]{{صل}}، به اتّفاق تمامی [[مسلمانان]]، از بیت علی{{ع}} [[افضل]] است و با این حال داخل در مراد این آیه نیست....

# هفتم: اینکه گفته شود اگر منظور شما از [[بیوت]] [[انبیا]] آنجایی است که پیامبر ساکن بوده است، پس در [[مدینه]] به غیر از خانه‌های [[همسران پیامبر]]{{صل}}، خانه‌ای در زمره [[خانه‌های انبیاء]] نخواهد بود؛ از این‌رو [[خانه علی]]{{ع}} داخل در آنها نمی‌شود و اگر منظورتان [[خانه]] هایی باشد که [[پیامبران]] در آن داخل شده‌اند، پس پیامبر به خانه‌های بسیاری از [[صحابه]] داخل شده است.

# وجه هشتم: اینکه گفته شود: سخن [علّامه] که گفت: «و مردانی که در [[قرآن]] از آنها یاد شده به این صفت موصوف‌اند که [[خرید و فروش]] و [[معامله]] آنها را از [[یاد خدا]] [[غافل]] نمی‌سازد»؛ در این آیه نکته‌ای نیست که دلالت کند بر اینکه این مردان افضل از دیگران هستند....

# و دهم اینکه اگر بپذیریم علی{{ع}} در این ویژگی افضل از دیگران است، بر چه اساسی می‌گویی این [[برتری]] موجب [[امامت]] است‌؟ اما درباره قاعده امتناع [[تقدیم مفضول بر افضل]] نیز باید گفت که اگر آن را بپذیریم، [[افضلیت]] باید در مجموع ویژگی‌های متناسب با [[امامت]] باشد<ref>منهاج السنة، ج۷، ص۱۴ - ۶۸.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۵، ص۳۵۶ ـ ۳۵۹.</ref>

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

# [[ابوبکر]] [[ابن مردویه]]<ref>مناقب علیّ بن أبی‌طالب{{ع}} وما نزل من القرآن فی علیّ{{ع}}، ص۲۸۴، ح ۴۴۷.</ref>؛

# شهاب الدین [[آلوسی]]<ref>تفسیر الآلوسی، ج۱۸، ص۱۷۴.</ref>.

 

[[مفسّران]] و [[محدّثان]] فوق این حدیث را از پیشوایانی هم‌چون: [[[[أنس بن مالک]]]]، بُریده، [[أبوبرزه]] روایت کرده‌اند. در اسانید این حدیث نیز [[حفّاظ]] و [[پیشوایان]] [[حدیثی]] مشهوری قرار دارند. برای نمونه حاکم حسکانی این حدیث را از [[ابوزرعه رازی]] روایت می‌کند و [[ابوزرعه]] از [[حافظ]] [[ابن عقده]] و او به سند خویش از [[ابان بن تغلب]]، از [[نفیع بن حارث]] و در نهایت از [[أنس بن مالک]] و بریده نقل می‌کند.

 

بناباین [[نقل حدیث]] توسّط حافظان بزرگ و صاحب نام سنّی از یک سو و تعدّد اسانید آن از سوی دیگر، موجب [[اطمینان به صدور]] این حدیث می‌شود. افزون بر آن‌که مضمون این حدیث، با [[احادیث]] فراوان دیگری که در این زمینه آمده است کاملا سازگاری دارد و همین مطلب قرینه محکم دیگری بر [[درستی]] آن به شمار می‌رود. در نتیجه استناد و [[احتجاج]] به این حدیث کاملاً صحیح و بدون اشکال است<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۵، ص۳۵۹-۳۶۶. </ref>.

 

 

 

از آنجا که براساس مطالب پیشین ثابت شد، حدیث مذکور، صحیح و قابل [[اعتماد]] است و می‌توان به صدور آن [[اطمینان]] داشت و به آن استناد کرد. پس هر نظریه دیگری در مقابل آن، [[اجتهاد در مقابل نصّ]] و [[باطل]] خواهد بود<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۵، ص۳۶۶. </ref>.

 

برخی چنین ادعا کرده‌اند که: «[[سبب نزول]] این [[آیه]] آن است که [[رسول]] [[خدا]] [[روز جمعه]] [[خطبه]] می‌خواند. در این هنگام قافله‌ای آمد و وارد شد. [[مردم]] به سوی او از [[مسجد]] خارج شدند تا اینکه جز [[دوازده]] مرد کسی باقی نماند. آن‌گاه این آیه نازل شد. [[بخاری]] این مطلب را در صحیح... و مسلم نیز در صحیح خود... به نقل از [[جابر بن عبدالله]] آورده‌اند. [[حافظ]] [[ابویعلی]] گفت: [[زکریا بن یحیی]] از هشیم، از حصین، از [[سالم بن ابی‌جعد]]، و [[ابوسفیان]] از جابر بن عبدالله بر ما حدیث کرد که گفت: هنگامی که [[پیامبر]] روز جمعه خطبه می‌خواند، قافله‌ای به [[مدینه]] وارد شد. [[اصحاب رسول خدا]] به سوی او شتافتند تا اینکه جز دوازده مرد کسی همراه [[رسول خدا]] باقی نماند. آن‌گاه رسول خدا فرمود: «[[سوگند]] به کسی که جانم به دست اوست، اگر شما از آنان [[پیروی]] می‌کردید و کسی از شما باقی نمی‌ماند، [[سرزمین]] به صورت [[آتش]] بر شما جاری می‌شد» و این آیه نازل شد.

 

بنابراین آنچه، این ادعا که در مسجد جز علی، حسن، حسین، [[فاطمه]]{{عم}}، [[سلمان]]، [[ابوذر]] و [[مقداد]] کسی باقی نماند، صحیح نیست و نشانه‌های ساختگی بودن در این کلام آشکار است و به [[دانش]] بسیار و بحث طولانی نیازی نیست. این در حالی است که حسن و حسین{{عم}} در [[زمان]] [[حیات رسول خدا]]{{صل}} از کسانی نبودند که [[نماز جمعه]] بر آنان [[واجب]] باشد. (این در حالی است که حضور فرد غیر مکلّف در مسجد به هنگام [[خطبه]] نماز جمعه هیچ منع و بُعدی ندارد)<ref>سید علی میلانی، [[جواهر الکلام]]، ج۵، ص۳۶۷-۳۷۴.</ref>.