سیر و سلوک: تفاوت میان نسخه‌ها

در [[عرفان]] از مراحل و مراتب سیر و سلوک با نام‌های مختلف «[[مقام]]»، «[[منزل]]»، «اسفار»، «درجه»، «مرتبه» و «[[وادی]]» یاد شده است و همه این اسامی ناظر بر یک مفهومند؛ این مراحل از یک مرحله<ref>گرچه منزل گفته‌اند از هفت تا هفصد هزار *** گویمت یک منزل است آن نفس بی‌پرواستی(حسن حسن‌زاده آملی، دیوان اشعار، ص۲۲۵)</ref> یا دو مرحله<ref>بعضی در کتاب‌هایشان فرمودند که منزل دوتاست و بیش از دو تا نیست؛ اینها هم از جهتی درست می‌فرمایند که دو مقام و منزل است؛ یک منزل قدم بر سر نفس نهادن و یکی قدم بر کوی دوست گذاشتن، آن «أمّ الخبائث» و «أمّ الفساد» همین نفس است که با دو قدم می‌توان از آن رهایی یافت. (حسن حسن‌زاده آملی، دروس شرح اشارات و تنبیهات ابن سینا، نمط نهم/ مقامات عارفین، ص۱۲۷)</ref> گرفته تا هزار مرحله و بلکه بیشتر ذکر شده‌اند. علت [[اختلاف]] عددی [[مقامات]] و منازل سلوکی اکثراً به دلیل اختلاف در اجمال و تفصیل است؛ به این معنا که عارفی بنای اختصار داشته و عارفی دیگر به عللی تصمیم به بیان تفصیلی مقامات و منازل گرفته است<ref>احمدحسین شریفی، «چرایی اختلاف عارفان در تعداد و ترتیب مقامات سلوکی»، ص۴۳، ۴۴.</ref>؛ هفت اقلیم، هفت [[شهر]] [[عشق]]، مقامات چهارگانه یا سه‌گانه و... نتیجه‌ای واحد دارد. خلاصه همه مقام‌هایی که در ادامه به شرح آنها می‌پردازیم، این است که فوق عالم طبیعت، عالم یا عوالمی [[روحانی]] و [[نورانی]] است که نفس‌های [[پاک]]، محتاج آنهایند و [[عقل]] بشری توان [[درک]] حسن و [[زیبایی]] آنها را ندارد. [[انسان]] با دوری از [[عُجب]]، [[تکبر]]، [[ریا]]، [[حسد]] و دیگر شهوت‌های جسمانی، خود را نیکوتر می‌سازد، در نتیجه شایستگی می‌باید که به [[عوالم]] [[روحانی]] ملحق شود<ref>حسن حسن‌زاده آملی، ترجمه رسالة لقاء الله، ص۱۶۸.</ref>. پس [[نفس انسانی]] در [[هویت]] [[مقام]] معلومی ندارد<ref>نفس ناطقه رشد می‌کند، قوی می‌شود و همین‌طور پله‌پله بالا می‌رود؛ مانند زغال که اندک‌اندک تا آتش‌شدن پیش می‌رود و مشتعل می‌شود؛ حدّ یقف و مقام معلومی برای نفس ناطقه نیست که جایی بایستد و بگوید: «من دیگر پر شدم، سیر شدم بیش از این نمی‌خواهم و می‌دانم که تمام شده است و بیش از این نمی‌توانم طیران و پرواز کنم»؛ در حق او {{متن حدیث|اقْرَأْ وَ ارْقَ}} (بخوان و بالا برو) صدق می‌کند؛یعنی حقایق را بخوان، بیاب، بخور و بالا برو! به هر جا و به هر قله‌ای که رسیدی، بدان که قله‌های دیگر هم در پیش است! به هر درجه‌ای که ارتقا یافتی، بدان که درجات دیگر هم برای تو ممکن است! هر اندازه که بالا آمدی، تو را بالاتر از آن می‌برند! {{متن حدیث|لَا تَزِيدُهُ كَثْرَةُ الْعَطَاءِ إِلَّا جُوداً وَ كَرَماً}}؛ «بخشش بسیارش جز جود و کرم بر او نیفزاید». برخلاف دار طبیعت که آدمی با خوردن غذا سیر می‌شود، هرچه به نفس ناطقه غذا دهید، سیری‌ناپذیر است و می‌گوید که گرسنه‌تر شدم و اشتهایم بیشتر شد؛ چراکه نفس از فوق طبیعت است و حکم فوق طبیعت از طبیعت جداست. (حسن حسن‌زاده آملی، دروس شرح اشارات و تنبیهات ابن سینا، نمط سوم، بخش اول، ص۲۳۳، ۲۳۴ و همو، شرح مصباح الانس، ص۳۳۴)</ref> و مانند دیگر موجودات طبیعی و نفسی و [[عقلی]] نیست که مقامی معلوم و درجه‌ای معین در وجود دارند، بلکه نفس انسانی [[مقامات]] و درجات متفاوت و نشآت سابق (پیشین) و لاحقی (پسین) دارد<ref>حسن حسن‌زاده آملی، مُمِدّ الهِمَم در شرح فُصوصُ الحِکَم، ص۶۷۸ و همو، ترجمه رسالة لقاء الله، ص۴۱، ۴۲.</ref> و به حکم {{متن قرآن|وَقَدْ خَلَقَكُمْ أَطْوَارًا}}<ref>«با آنکه شما را گونه‌گون آفریده است» سوره نوح، آیه ۱۴.</ref> دارای احوال گوناگونی است و به پیشامدِ تجلیات [[اسماء و صفات]] [[الهی]]، قبض و بسط و [[اختلاف]] اسفار برایش پیش می‌آید؛ از این‌رو گاهی در سفری از [[اسفار اربعه]] و گاهی در سفری دیگر است و به اختلاف حالات، اختلاف اسفار پیش می‌آید، نه این که اسفار در طول زمانی یکدیگر قرار بگیرند<ref>حسن حسن‌زاده آملی، مُمِدّ الهِمَم در شرح فُصوصُ الحِکَم، ص۸۴.</ref>.

== مراحل و عوالم حقیقت انسانی ==