ذلت در قرآن: تفاوت میان نسخه‌ها

۸٬۵۲۶ بایت اضافه‌شده ،  ‏۲۳ ژوئیهٔ ۲۰۲۰
خط ۵۳: خط ۵۳:
*{{متن قرآن|قْهَرْ}}؛ {{متن قرآن|فَأَمَّا الْيَتِيمَ فَلَا تَقْهَرْ}}<ref>«پس با یتیم تندی مکن!» سوره ضحی، آیه ۹.</ref> که [[غلبه]] همراه [[خوار]] کردن است<ref>مفردات، ص ۴۱۴؛ معجم مقاییس اللغه، ج ۲، ص ۳۷۵، «قهر».</ref>؛
*{{متن قرآن|قْهَرْ}}؛ {{متن قرآن|فَأَمَّا الْيَتِيمَ فَلَا تَقْهَرْ}}<ref>«پس با یتیم تندی مکن!» سوره ضحی، آیه ۹.</ref> که [[غلبه]] همراه [[خوار]] کردن است<ref>مفردات، ص ۴۱۴؛ معجم مقاییس اللغه، ج ۲، ص ۳۷۵، «قهر».</ref>؛
*{{متن قرآن|خْفِضْ}} {{متن قرآن|خَافِضَةٌ رَافِعَةٌ}}<ref>«فرود آورنده‌ای است ، فرابرنده» سوره واقعه، آیه ۳.</ref> که مقابل بلندی است<ref>العین، ج ۴، ص ۱۷۸؛ مفردات، ص ۱۵۲؛ النهایه، ج ۲، ص ۵۳، «خفض».</ref> و از آن‌رو به [[خدا]] خافض گفته می‌شود که خوارکننده [[جباران]] و [[ستمگران]] است.<ref>النهایه، ج ۲، ص ۵۳؛ لسان العرب، ج ۷، ص ۱۴۵، «خفض».</ref> از تعبیراتی [[قرآنی]] نیز مفهوم [[ذلّت]] را می‌توان برداشت کرد؛ مانند [[محشور]] شدن بر صورت {{متن قرآن|وَمَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِ وَمَنْ يُضْلِلْ فَلَنْ تَجِدَ لَهُمْ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِهِ وَنَحْشُرُهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَلَى وُجُوهِهِمْ عُمْيًا وَبُكْمًا وَصُمًّا مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ كُلَّمَا خَبَتْ زِدْنَاهُمْ سَعِيرًا}}<ref>«و آن کس را که خداوند رهنمایی کند رهیافته است و آن کسان را که بیراه وانهد هرگز برای آنها در برابر وی یارانی نخواهی یافت و آنان را در رستخیز به رو در افتاده، نابینا و گنگ و ناشنوا گرد می‌آوریم؛ جایگاهشان دوزخ است، هرگاه (زبانه آتش آن)فرو نشیند برای آنان آتش را می‌افزاییم» سوره اسراء، آیه ۹۷.</ref>، به زیر افتادن چشم و نگاه زیرچشمی {{متن قرآن|خَاشِعَةً أَبْصَارُهُمْ تَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ وَقَدْ كَانُوا يُدْعَوْنَ إِلَى السُّجُودِ وَهُمْ سَالِمُونَ}}<ref>«در حالی که دیدگانشان (از شرم و ترس) بر زمین دوخته است (گرد) خواری (چهره) آنان را می‌پوشاند و (پیش‌تر هم) در حالی که تندرست بودند به سجده کردن فرا خوانده می‌شدند (و سجده نمی‌کردند)» سوره قلم، آیه ۴۳.</ref>؛ {{متن قرآن|وَتَرَاهُمْ يُعْرَضُونَ عَلَيْهَا خَاشِعِينَ مِنَ الذُّلِّ يَنْظُرُونَ مِنْ طَرْفٍ خَفِيٍّ وَقَالَ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ الْخَاسِرِينَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَأَهْلِيهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَلَا إِنَّ الظَّالِمِينَ فِي عَذَابٍ مُقِيمٍ}}<ref>«و می‌بینی که آنان را بر آن (دوزخ) عرضه می‌دارند در حالی که از خواری خاکسارند، از زیر چشم  می‌نگرند، و مؤمنان می‌گویند: زیانکاران آنانند که در روز رستخیز به خود و کسان خویش زیان رسانده‌اند، آگاه باشید که ستمگران در عذابی دیرپایند» سوره شوری، آیه ۴۵.</ref> و علامت گذاشتن بر بینی. {{متن قرآن|سَنَسِمُهُ عَلَى الْخُرْطُومِ}}<ref>«به زودی بینی او را به خاک می‌مالیم» سوره قلم، آیه ۱۶.</ref><ref>[[مهدی زنگنه|زنگنه]] و [[رضا دادگر|دادگر]]، [[ذلت (مقاله)|ذلت]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۳ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]،  ج۱۳.</ref>
*{{متن قرآن|خْفِضْ}} {{متن قرآن|خَافِضَةٌ رَافِعَةٌ}}<ref>«فرود آورنده‌ای است ، فرابرنده» سوره واقعه، آیه ۳.</ref> که مقابل بلندی است<ref>العین، ج ۴، ص ۱۷۸؛ مفردات، ص ۱۵۲؛ النهایه، ج ۲، ص ۵۳، «خفض».</ref> و از آن‌رو به [[خدا]] خافض گفته می‌شود که خوارکننده [[جباران]] و [[ستمگران]] است.<ref>النهایه، ج ۲، ص ۵۳؛ لسان العرب، ج ۷، ص ۱۴۵، «خفض».</ref> از تعبیراتی [[قرآنی]] نیز مفهوم [[ذلّت]] را می‌توان برداشت کرد؛ مانند [[محشور]] شدن بر صورت {{متن قرآن|وَمَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِ وَمَنْ يُضْلِلْ فَلَنْ تَجِدَ لَهُمْ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِهِ وَنَحْشُرُهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَلَى وُجُوهِهِمْ عُمْيًا وَبُكْمًا وَصُمًّا مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ كُلَّمَا خَبَتْ زِدْنَاهُمْ سَعِيرًا}}<ref>«و آن کس را که خداوند رهنمایی کند رهیافته است و آن کسان را که بیراه وانهد هرگز برای آنها در برابر وی یارانی نخواهی یافت و آنان را در رستخیز به رو در افتاده، نابینا و گنگ و ناشنوا گرد می‌آوریم؛ جایگاهشان دوزخ است، هرگاه (زبانه آتش آن)فرو نشیند برای آنان آتش را می‌افزاییم» سوره اسراء، آیه ۹۷.</ref>، به زیر افتادن چشم و نگاه زیرچشمی {{متن قرآن|خَاشِعَةً أَبْصَارُهُمْ تَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ وَقَدْ كَانُوا يُدْعَوْنَ إِلَى السُّجُودِ وَهُمْ سَالِمُونَ}}<ref>«در حالی که دیدگانشان (از شرم و ترس) بر زمین دوخته است (گرد) خواری (چهره) آنان را می‌پوشاند و (پیش‌تر هم) در حالی که تندرست بودند به سجده کردن فرا خوانده می‌شدند (و سجده نمی‌کردند)» سوره قلم، آیه ۴۳.</ref>؛ {{متن قرآن|وَتَرَاهُمْ يُعْرَضُونَ عَلَيْهَا خَاشِعِينَ مِنَ الذُّلِّ يَنْظُرُونَ مِنْ طَرْفٍ خَفِيٍّ وَقَالَ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ الْخَاسِرِينَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَأَهْلِيهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَلَا إِنَّ الظَّالِمِينَ فِي عَذَابٍ مُقِيمٍ}}<ref>«و می‌بینی که آنان را بر آن (دوزخ) عرضه می‌دارند در حالی که از خواری خاکسارند، از زیر چشم  می‌نگرند، و مؤمنان می‌گویند: زیانکاران آنانند که در روز رستخیز به خود و کسان خویش زیان رسانده‌اند، آگاه باشید که ستمگران در عذابی دیرپایند» سوره شوری، آیه ۴۵.</ref> و علامت گذاشتن بر بینی. {{متن قرآن|سَنَسِمُهُ عَلَى الْخُرْطُومِ}}<ref>«به زودی بینی او را به خاک می‌مالیم» سوره قلم، آیه ۱۶.</ref><ref>[[مهدی زنگنه|زنگنه]] و [[رضا دادگر|دادگر]]، [[ذلت (مقاله)|ذلت]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۳ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]،  ج۱۳.</ref>
==گونه‌های [[ذلت]]==
*جز ذلتی که به معنای [[تواضع]] و از موضوع بحث بیرون است، [[قرآن]] از دو گونه [[ذلت]] دیگر سخن می‌گوید:
===[[ذلت]] مخلوقات در برابر [[خدا]]===
*از آنجا که هستی هر چیزی وابسته به هستی خداست، همگان در برابر [[ذات الهی]] [[ذلیل]] و خاضع‌اند<ref>الجدید، ج ۵، ص ۱۶.</ref>. [[قرآن کریم]] با [[تبیین]] [[ذلت]] عام و [[تکوینی]] تمام موجودات، در [[آیات]] گوناگون از این موضوع پرده برداشته و همه چیز را [[سجده]] کنانی دانسته که به جهت [[نیازمندی]] به [[خالق]] هستی، با تذلل، سر به [[خاک]] می‌سایند: {{متن قرآن|أَوَلَمْ يَرَوْا إِلَى مَا خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ يَتَفَيَّأُ ظِلَالُهُ عَنِ الْيَمِينِ وَالشَّمَائِلِ سُجَّدًا لِلَّهِ وَهُمْ دَاخِرُونَ}}<ref>«آیا به آنچه خداوند آفریده است ننگریسته‌اند که چگونه سایه‌های آن از راست و چپ  باز می‌گردد  و با فروتنی به خداوند سجده می‌برد؟» سوره نحل، آیه ۴۸.</ref>؛ یعنی همه اشیا همانند سایه‌هایی که بی‌اختیار از این سو به آن سو می‌روند، بر اثر نیاز به [[خالق]] و [[مدبر]] خود، در برابر او [[خاضع]] و ساجدند و اگر این [[خضوع]] نباشد، فوری نابود می‌شوند<ref>التبیان، ج ۶، ص ۳۸۸؛ الصافی، ج ۳، ص ۱۳۹؛ تفسیر خسروی، ج ۵، ص ۱۷۷.</ref>. این مطلب در [[آیات]] [[قیامت]] نیز به شکلی دیگر یاد شده و از حضور ذلیلانه همگان در پیشگاه [[الهی]]: {{متن قرآن|وَيَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ فَفَزِعَ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ إِلَّا مَنْ شَاءَ اللَّهُ وَكُلٌّ أَتَوْهُ دَاخِرِينَ}}<ref>«و روزی که در صور دمند، هر کس در آسمان‌ها و هر کس در زمین است می‌هراسد، جز کسی که خداوند بخواهد و همگان نزد او با فروتنی می‌آیند» سوره نمل، آیه ۸۷.</ref><ref>روح المعانی، ج ۱۰، ص ۲۴۳؛ البحر المدید، ج ۴، ص ۲۲۳؛ الجدید، ج ۵، ص ۲۵۷.</ref> و [[ظهور]] [[خواری]] هر موجودی در قبال [[ظهور]] [[سلطنت]] و [[قهر]] او: {{متن قرآن|وَعَنَتِ الْوُجُوهُ لِلْحَيِّ الْقَيُّومِ وَقَدْ خَابَ مَنْ حَمَلَ ظُلْمًا}}<ref>«چهره‌ها در برابر (خداوند) زنده بسیار پایدار  فروتن می‌شود  و هر کس (بار) ستمی بر دوش دارد نومید می‌گردد» سوره طه، آیه ۱۱۱.</ref><ref>التفسیر الکبیر، ج ۲۲، ص ۱۰۲؛ المیزان، ج ۱۴، ص ۲۱۲.</ref>سخن گفته شده است.
* [[شایسته]] است [[انسان]] نیز هماهنگ با عالم [[تکوین]]، [[ذلت]] در برابر [[خدا]] را در خویش تقویت کند و [[درک]] [[عزت خدا]] و [[ذلت]] همه مخلوقات در برابر او از [[کمالات]] [[انسان]] و [[شهود]] این امر، [[حقیقت]] [[عرفان]] و نتیجه [[ریاضت]] و [[سلوک]] [[عارفان]] است<ref>آداب الصلاه، ص ۱۰ ـ ۱۲.</ref><ref>[[مهدی زنگنه|زنگنه]] و [[رضا دادگر|دادگر]]، [[ذلت (مقاله)|ذلت]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۳ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]،  ج۱۳.</ref>
===[[ذلت]] [[ناپسند]]===
*بیشترین [[آیات]] [[ذلت]] درباره این گونه [[خواری]] است که بر اثر [[خشم]] و [[عذاب الهی]] است. [[خدا]] در [[آیات]] فراوانی با بیان مصادیق و عوامل این نوع [[زبونی]] و راه‌های [[نجات]] از آن (ادامه مقاله) همگان را از گرفتار شدن به آن بر [[حذر]] می‌دارد؛ حتی در آیاتی از [[خوار]] کردن دیگران نیز [[نهی]] می‌کند؛ مانند {{متن قرآن|فَأَمَّا الْيَتِيمَ فَلَا تَقْهَرْ}}<ref>«پس با یتیم تندی مکن!» سوره ضحی، آیه ۹.</ref> که از [[غلبه]] بر [[یتیم]] همراه [[تحقیر]] وی باز می‌دارد<ref>مفردات، ص ۴۱۴، «قهر»؛ تفسیر ابن کثیر، ج ۸، ص ۴۱۳.</ref>. هرچند مخاطب [[آیه]] شخص [[رسول خدا]]{{صل}} است، مسلّم، همگان را شامل می‌شود <ref>المیزان، ج ۲۰، ص ۳۱۱؛ نمونه، ج ۲۷، ص ۱۰۶.</ref>. از [[تمسخر]] دیگران نیز [[نهی]] شده است: {{متن قرآن| لَا يَسْخَرْ قَوْمٌ مِنْ قَوْمٍ عَسَى أَنْ يَكُونُوا خَيْرًا مِنْهُمْ }}<ref>«هیچ گروهی گروه دیگر را به ریشخند نگیرد، بسا آنان از اینان بهتر باشند» سوره حجرات، آیه ۱۱.</ref> گفته شده: سخریه به معنای [[تحقیر]] و [[اهانت]] و اشاره به [[عیوب]] و نقایص کسی است، به گونه‌ای که خنده‌زا شود <ref>المحجة البیضاء، ج ۵، ص ۲۳۶؛ المیزان، ج ۱۸، ص ۳۲۱.</ref>.
*از آیاتی برداشت می‌شود که [[ذلت]] [[ناپسند]] مراتبی دارد، چنان که آیه‌ای [[عذاب]] [[آخرتی]] را خوارکننده‌تر از [[عذاب]] [[دنیایی]] دانسته: {{متن قرآن|فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ رِيحًا صَرْصَرًا فِي أَيَّامٍ نَحِسَاتٍ لِنُذِيقَهُمْ عَذَابَ الْخِزْيِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَلَعَذَابُ الْآخِرَةِ أَخْزَى وَهُمْ لَا يُنْصَرُونَ}}<ref>«و ما در روزهایی شوم بادی سرد  فرستادیم تا عذاب رسواساز را در زندگی این جهان به آنان بچشانیم و بی‌گمان عذاب جهان واپسین رسواسازتر است و آنان یاری نخواهند شد» سوره فصلت، آیه ۱۶.</ref> و آیه‌ای دیگر، کسانی را که با [[خدا]] و رسولش [[دشمنی]] می‌کنند، جزو ذلیل‌ترین افراد می‌خواند: {{متن قرآن|إِنَّ الَّذِينَ يُحَادُّونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ أُولَئِكَ فِي الْأَذَلِّينَ}}<ref>«به یقین کسانی که با خداوند و پیامبرش مخالفت می‌کنند در شمار فرومایگانند» سوره مجادله، آیه ۲۰.</ref>؛ همچنین از آنجا که اصل ورود در [[آتش]]، [[خواری]] است: {{متن قرآن|رَبَّنَا إِنَّكَ مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصَارٍ}}<ref>«پروردگارا! هر که را به آتش (دوزخ) درآوری، خوار کرده‌ای و ستمگران را یاوری نخواهد بود» سوره آل عمران، آیه ۱۹۲.</ref> [[منافقان]] که در پایین‌ترین [[درجه]] از [[جهنم]] هستند: {{متن قرآن|إِنَّ الْمُنَافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ وَلَنْ تَجِدَ لَهُمْ نَصِيرًا}}<ref>«منافقان در اشکوبه فروتر دوزخ‌اند و برای آنان یاوری نمی‌یابی» سوره نساء، آیه ۱۴۵.</ref> از خوارترین‌هایند<ref>[[مهدی زنگنه|زنگنه]] و [[رضا دادگر|دادگر]]، [[ذلت (مقاله)|ذلت]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۳ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]،  ج۱۳.</ref>


== پرسش‌های وابسته ==
== پرسش‌های وابسته ==
۱۱۵٬۳۳۵

ویرایش