←پرسشهای وابسته
| خط ۱۲۷: | خط ۱۲۷: | ||
حاصل [[کلام]] آنکه [[ارزشها]] یا دستکم اصول ارزشها، در [[واقعیت]] ریشه دارند و نمیتوان آنها را صرفاً محصول و معلول سلیقهها و علاقههای فردی یا [[قراردادها]] و اعتبارات [[اجتماعی]] یا [[امر و نهی]] آمر و ناهی دانست<ref>جمعی از نویسندگان، درآمدی بر مبانی اندیشه اسلامی، ص۴۸.</ref>. | حاصل [[کلام]] آنکه [[ارزشها]] یا دستکم اصول ارزشها، در [[واقعیت]] ریشه دارند و نمیتوان آنها را صرفاً محصول و معلول سلیقهها و علاقههای فردی یا [[قراردادها]] و اعتبارات [[اجتماعی]] یا [[امر و نهی]] آمر و ناهی دانست<ref>جمعی از نویسندگان، درآمدی بر مبانی اندیشه اسلامی، ص۴۸.</ref>. | ||
در مقابل، برخی دیدگاههای جامعهشناختی و مردمشناختی، ارزشها را جزء جداییناپذیر [[زندگی اجتماعی]] و محصول [[قرارداد]] جمعی و پذیرش همگانی تلقی کردهاند. ارزشها از این منظر، اموری [[فرهنگی]]، زمینهای، نسبی و غالباً متغیرند که هر [[جامعه]] به اقتضای مجموع امکانات و محدودیتها و اوضاع و شرایط [[تاریخی]]، فرهنگی، مذهبی، [[اقتصادی]]، [[سیاسی]]، اجتماعی، ارتباطی و... خویش و گاه از طریق عوامل نامرئی طی اعصار و قرون متمادی بدان دست یافته و همواره با تغییراتی از یک [[نسل]] به نسل دیگر منتقل شده است. از منظر [[روانشناختی]] نیز ارزشهای یک جامعه بیشتر مبین [[آرمانها]]، [[نگرشها]]، [[گرایشها]]، نیازها، [[خواستهها]]، علاقهها و ترجیحهای [[غالب]] افراد یا گروههای حاکماند که به عنوان معیارهای عام [[مقبولیت]] جمعی یافتهاند<ref>برای آگاهی بیشتر از جنبههای وجودشناختی ارزشها، همچنین ر.ک: Paul Grice; The conception of value; pp. ۹۳-۱۲۰.</ref>.<ref>[[سید حسین شرفالدین|شرفالدین، سید حسین]]، [[ارزشهای اجتماعی از منظر قرآن کریم (کتاب)|ارزشهای اجتماعی از منظر قرآن کریم]]، ص ۳۳.</ref> | در مقابل، برخی دیدگاههای جامعهشناختی و مردمشناختی، ارزشها را جزء جداییناپذیر [[زندگی اجتماعی]] و محصول [[قرارداد]] جمعی و پذیرش همگانی تلقی کردهاند. ارزشها از این منظر، اموری [[فرهنگی]]، زمینهای، نسبی و غالباً متغیرند که هر [[جامعه]] به اقتضای مجموع امکانات و محدودیتها و اوضاع و شرایط [[تاریخی]]، فرهنگی، مذهبی، [[اقتصادی]]، [[سیاسی]]، اجتماعی، ارتباطی و... خویش و گاه از طریق عوامل نامرئی طی اعصار و قرون متمادی بدان دست یافته و همواره با تغییراتی از یک [[نسل]] به نسل دیگر منتقل شده است. از منظر [[روانشناختی]] نیز ارزشهای یک جامعه بیشتر مبین [[آرمانها]]، [[نگرشها]]، [[گرایشها]]، نیازها، [[خواستهها]]، علاقهها و ترجیحهای [[غالب]] افراد یا گروههای حاکماند که به عنوان معیارهای عام [[مقبولیت]] جمعی یافتهاند<ref>برای آگاهی بیشتر از جنبههای وجودشناختی ارزشها، همچنین ر.ک: Paul Grice; The conception of value; pp. ۹۳-۱۲۰.</ref>.<ref>[[سید حسین شرفالدین|شرفالدین، سید حسین]]، [[ارزشهای اجتماعی از منظر قرآن کریم (کتاب)|ارزشهای اجتماعی از منظر قرآن کریم]]، ص ۳۳.</ref> | ||
==ویژگی ارزشها== | |||
ارزشها از ویژگیها و خصوصیاتی برخوردارند که اهم آنها عبارتند از: | |||
#بخش جداییناپذیر از [[جهان]] فرهنگی و [[نظام]] گفتمانی غالب هر جامعه؛ | |||
#ترجمان [[دستوری]] و هنجاری مجموعهای از باورهای بنیادین نظری و عملی (مدرکات [[عقل نظری]] و [[عقل عملی]])؛ | |||
#مرکزیت و زیرساخت بودن برای سایر عناصر و مؤلفههای فرهنگی همچون نگرشها، [[هنجارها]]، الگوها، گرایشها، رفتارها و.... | |||
#مبین آرمانها، ایدئال، ترجیحها، اولویتها و کمال مطلوبهای فردی و اجتماعی در یک حوزه [[فرهنگی]])این ویژگی بیشتر در خصوص ارزشهای غایی و ذاتی صادق است تا مطلق [[ارزشها]])؛ | |||
#به لحاظ زبان [[شناختی]]، گزارههایی صراحتاً یا تلویحاً انشائی متضمن درجاتی از [[الزام]] (الزام به باید یا نباید)؛ | |||
#برخوردار از آمیزههای [[عاطفی]] و احساسی در کنار بنیادهای [[عقلانی]]. [[گرایش]] به یک ارزش نه ضرورتاً محصول یک حرکت صرفاً منطقی و عقلانی که ملغمهای از [[استدلال]] و [[شهود]] بیواسطه توأم با جاذبههای عاطفی [[روانی]] است. | |||
# [[ثبات]] و [[پایداری]] نسبی در عین انعطاف در مقایسه با عناصر بیشتر متغیر فرهنگی همچون الگوها، [[هنجارها]] (به ویژه [[آداب]]، [[قوانین]]، مدها و...). | |||
#تعلقیابی ضمنی به مصداقهای مختلف همچون اشخاص (به اعتبار ویژگیها، حالات و رفتارها)، اشیا، رویدادها، فرایندها، [[باورها]]، [[آرمانها]]، [[رسوم]] و..؛ و امور قدسی و ماورایی؛ از اینرو، ارزشها به دلیل انتزاعی بودن، صرفاً به تبع منشأ انتزاع خو (محملها) خارجیت و عینیت مییابند. ما [[زیبا]] را نه مستقیماً که [[زیبایی]] را در قالب یک شیء، منظرهای از [[طبیعت]] یا در یک اثر [[هنری]] [[درک]] میکنیم<ref>ر.ک: ژان ون دث، چیستی ارزش، ص۱۱۴؛ مهدی محسنیانراد، انقلاب، مطبوعات و ارزشها، ص۲۷.</ref>. | |||
#برخورداری از جلوهها و نمودهای متنوع. هر ارزش بسته به گستره و عمق معنایی معمولاً در طیفی از کنشها و مظاهر [[عینی]] تبلور مییابد؛ برای نمونه، [[عبادت]] و [[بندگی]] [[خداوند]] به عنوان یک ارزش متعالی در قالب دهها و صدها عمل [[عبادی]] مختلف جلوهگر میشود و اساساً هر عمل [[نیکو]] در صورت برخورداری از برخی شروط میتواند از مصداقهای [[رفتاری]] این ارزش شمرده شود. | |||
#برخورداری از [[مقبولیت]] جمعی: ارزشهای [[اجتماعی]] به ویژه ارزشهای بنیادین به دلیل ارجاع به زمینههای وجودشناختی، باورداشتهای فرهنگی مشترک، مفروضات زمینهای، مبانی پذیرفته شده، [[منطق]] توجیهی، [[هویت]] میان [[ذهنی]]، ضرورتهای کارکردی و... معمولاً از بالاترین نصاب مقبولیت اجتماعی برخوردارند. از ارزشهای ذاتی دارای پشتوانه [[عقلی]] همچون [[حسن]] [[عدالت]] و [[قبح ظلم]] که بگذریم؛ کمتر کسی میتوان یافت که در نیکویی [[صداقت]] و [[امانت]] یا [[زشتی]] [[دروغ]] و [[خیانت]] تردید کند. هر چند در مواردی به دلیل برخی [[کاستیها]] و محدودیتها، این [[باور]] ریشهدار تبلور [[عینی]] و جلوه [[رفتاری]] متناسب نمییابد یا به دلیل خطای در [[تطبیق]]، اشکال [[تحریف]] شده، ناهمخوان و بعضاً معکوسی از آن به [[ظهور]] میرسد. | |||
#تغییرپذیری به تبع وقوع تحولات [[فرهنگی]] با تغییرات ساختاری در [[جامعه]]. این تغییرات در خصوص ارزشهای ابزاری غالباً خود را در قالب ظهور ابزارهای جدید و بیاعتبار یا ناکارآمدشدن ابزارهای پیشین و در خصوص ارزشهای متوسط یا غایی، این [[تغییر]] بیشتر خود را در قالب تغییرات مصداقی و ظهور بدیلها نشان میدهد. هر [[نظام فرهنگی]] برای [[حفظ]] ارزشهای اصیل و غایی مورد [[اعتقاد]] خویش، همواره باید از عارضه خطای در تطبیق و مصداقهای تقلیل یافته و تنزیلی بیمناک باشد.<ref>[[سید حسین شرفالدین|شرفالدین، سید حسین]]، [[ارزشهای اجتماعی از منظر قرآن کریم (کتاب)|ارزشهای اجتماعی از منظر قرآن کریم]]، ص ۳۶.</ref> | |||
== پرسشهای وابسته == | == پرسشهای وابسته == | ||