پرش به محتوا

حسن بن صالح بن حی: تفاوت میان نسخه‌ها

۸٬۶۹۶ بایت اضافه‌شده ،  ‏۱ مهٔ ۲۰۲۱
جز (ربات: جایگزینی خودکار متن (-{{پانویس2}} +{{پانویس}}))
خط ۲۱: خط ۲۱:


[[ابن حجر عسقلانی]] <ref>ابن حجر عسقلانی، تهذیب التهذیب، ج ۲، ص ۲۸۵ـ۲۸۹.</ref> درباره حسن بن صالح بن حیّ مطالب زیادی ذکر کرده است. او نیز "حیّ" را همان "حیّان" می‌‌داند و [[نسب]] او را از حیّان (حیّان بن شُفَّی بن هُنَیّبن رافع الهَمْدانی الثَّوْری) می‌‌آورد و از قول بُخاری می‌‌گوید که "حیّ" [[لقب]] است. به گفته ابن حجر عسقلانی به نقل از ابونُعَیم و بُخاری و دیگران، [[سال]] [[وفات]] او ۱۶۷ است نه ۱۶۹. [[ابن حجر]] از عقیده "[[قیام به سیف]]" که مایه [[طعن]] او نزد بعضی از [[محدّثان]] است [[دفاع]] کرده و گفته است که مقصود از "[[خروج با شمشیر]]" [[قیام]] بر [[والیان]] و ائمه [[ستمکار]] است؛ و این عقیده علمای [[سلف]] بوده است. امّا چون مضرّات آن را از فواید آن بیشتر دیدند این عقیده را ترک کردند. ولی این عقیده سبب طعن کسی که [[عدالت]] او [[ثابت]] شده است و به [[حفظ]] [[روایت]] و [[اتقان]] و [[ورع]] کامل متصف است (یعنی حسن بن صالح) نمی‌شود. اما اینکه او به نماز جمعه نمی‌رفته برای آن بوده است که [[نماز]] را پشت سر [[فاسق]] جایز نمی‌دیده و [[ولایت امام]] فاسق را درست نمی‌دانسته است. به هرحال، ابن حجر او را "[[امام]] [[مجتهد]]" می‌‌داند. حسن بن صالح در کتب [[امامیه]]، به [[جهت]] [[زیدی]] بُتْری بودنش، مطرود است. [[شیخ طوسی]] در کتاب تهذیب <ref>محمد بن حسن طوسی، تهذیب الاحکام، ج ۱، ص ۴۰۸.</ref> در "باب المیاه و احکام‌ها" روایتی نقل می‌‌کند که [[راوی]] آن حسن بن صالح است، و می‌‌گوید که این شخص "زیدی بُتری" است و هر روایتی که مختصّ او باشد متروک العمل است <ref>[[ابوالقاسم خوئی]]، معجم رجال الحدیث، ج ۴، ص ۳۶۲.</ref>. [[نجاشی]] از شخصی به نام [[حسن بن صالح]] احول نام برده که از [[مردم کوفه]]، و صاحب [[کتابی]] بوده است. بعضی او را با همین حسن بن صالح بن [[حیّ]] یکی دانسته‌اند <ref>برای اطلاع بیشتر درباره دیگر [[رجال]] و زعمای [[بتریّه]] [[رجوع]] کنید به کتب رجال [[شیعه]].</ref>.<ref>[[عباس زریاب خویی|زریاب خویی، عباس]]، [[بتریه (مقاله)|مقاله «بتریه»]]، [[دانشنامه جهان اسلام (کتاب)|دانشنامه جهان اسلام]]، ج۱، ص: ۴۷۶.</ref>
[[ابن حجر عسقلانی]] <ref>ابن حجر عسقلانی، تهذیب التهذیب، ج ۲، ص ۲۸۵ـ۲۸۹.</ref> درباره حسن بن صالح بن حیّ مطالب زیادی ذکر کرده است. او نیز "حیّ" را همان "حیّان" می‌‌داند و [[نسب]] او را از حیّان (حیّان بن شُفَّی بن هُنَیّبن رافع الهَمْدانی الثَّوْری) می‌‌آورد و از قول بُخاری می‌‌گوید که "حیّ" [[لقب]] است. به گفته ابن حجر عسقلانی به نقل از ابونُعَیم و بُخاری و دیگران، [[سال]] [[وفات]] او ۱۶۷ است نه ۱۶۹. [[ابن حجر]] از عقیده "[[قیام به سیف]]" که مایه [[طعن]] او نزد بعضی از [[محدّثان]] است [[دفاع]] کرده و گفته است که مقصود از "[[خروج با شمشیر]]" [[قیام]] بر [[والیان]] و ائمه [[ستمکار]] است؛ و این عقیده علمای [[سلف]] بوده است. امّا چون مضرّات آن را از فواید آن بیشتر دیدند این عقیده را ترک کردند. ولی این عقیده سبب طعن کسی که [[عدالت]] او [[ثابت]] شده است و به [[حفظ]] [[روایت]] و [[اتقان]] و [[ورع]] کامل متصف است (یعنی حسن بن صالح) نمی‌شود. اما اینکه او به نماز جمعه نمی‌رفته برای آن بوده است که [[نماز]] را پشت سر [[فاسق]] جایز نمی‌دیده و [[ولایت امام]] فاسق را درست نمی‌دانسته است. به هرحال، ابن حجر او را "[[امام]] [[مجتهد]]" می‌‌داند. حسن بن صالح در کتب [[امامیه]]، به [[جهت]] [[زیدی]] بُتْری بودنش، مطرود است. [[شیخ طوسی]] در کتاب تهذیب <ref>محمد بن حسن طوسی، تهذیب الاحکام، ج ۱، ص ۴۰۸.</ref> در "باب المیاه و احکام‌ها" روایتی نقل می‌‌کند که [[راوی]] آن حسن بن صالح است، و می‌‌گوید که این شخص "زیدی بُتری" است و هر روایتی که مختصّ او باشد متروک العمل است <ref>[[ابوالقاسم خوئی]]، معجم رجال الحدیث، ج ۴، ص ۳۶۲.</ref>. [[نجاشی]] از شخصی به نام [[حسن بن صالح]] احول نام برده که از [[مردم کوفه]]، و صاحب [[کتابی]] بوده است. بعضی او را با همین حسن بن صالح بن [[حیّ]] یکی دانسته‌اند <ref>برای اطلاع بیشتر درباره دیگر [[رجال]] و زعمای [[بتریّه]] [[رجوع]] کنید به کتب رجال [[شیعه]].</ref>.<ref>[[عباس زریاب خویی|زریاب خویی، عباس]]، [[بتریه (مقاله)|مقاله «بتریه»]]، [[دانشنامه جهان اسلام (کتاب)|دانشنامه جهان اسلام]]، ج۱، ص: ۴۷۶.</ref>
===[[حسن بن صالح]]===
چنانکه گفته شد، حسن بن صالح از [[رهبران]] [[ابتریه]] بود. بیش‌تر منابع نام وی را حسن بن صالح بن حیّ گفته‌اند. لیکن [[ابن سعد]] او را حسن بن حیّ <ref>ابن‌سعد، [[محمد]]، الطبقات الکبری، به کوشش احسان عباس، ج۶، ص:۳۷۵</ref> و مسعودی وی را حسن ابن صالح بن یحیی <ref>مسعودی، علی ابن‌الحسین، مروج الذهب، ج ۳، ص:۲۰۸؛ ص: ۲۲۳</ref> نامیده است که ظاهراً [[اشتباه]] و تصحیف است. کنیۀ حسن بن صالح ابوعبدالله بوده است <ref>ابن‌سعد، محمد، الطبقات الکبری، به کوشش احسان عباس، ج۶، ص:۳۷۵؛ [[ابن قتیبه]]، عبدالله بن مسلم، المعارف، به کوشش ثروت عکاشه، ص:۵۰۹، ج۱، ص:۴۹۶</ref>. وی از [[مردم کوفه]] بود <ref>ابن‌سعد، محمد، الطبقات الکبری، به کوشش احسان عباس، ج۶، ص:۳۷۵؛ ابن قتیبه، عبدالله بن مسلم، المعارف، به کوشش ثروت عکاشه، ص:۵۰۹، ج۱، ص:۴۹۶؛ ابن‌اثیر، اللباب فی تهذیب الانساب، ج۲، ص:۴۶</ref> و او را [[هَمْدانی]] <ref>ابن‌حزم، علی بن احمد، الفصل فی الملل و الاهواء و النحل، ج۴، ص:۹۲</ref> و هَمْدانی ثوری دانسته‌اند <ref>ذهبی، محمد بن احمد، میزان الاعتدال، به کوشش علی محمد البجاوی، ج۱، ص:۴۹۶</ref>. حسن بن صالح معاصر [[عیسی بن زید بن علی]] بود. او در ۱۰۰ ق / ۷۱۸ م به [[دنیا]] آمد <ref>ابن ندیم، الفهرست، ص:۲۲۷؛ [[ذهبی]]، محمد بن احمد، میزان الاعتدال، به کوشش علی محمد البجاوی، ج۱، ص:۴۹۸؛ ابن‌حجر عسقلانی، احمدبن علی، تهذیب التهذیب، ج۲، ص:۲۸۸</ref> و در ۱۶۷ ق / ۷۸۳ م <ref>ابن‌سعد، محمد، الطبقات الکبری، به کوشش احسان عباس، ج۶، ص:۳۷۵</ref> یا ۱۶۸ ق <ref>ابن ندیم، الفهرست، ص:۲۲۷؛ ذهبی، محمد بن احمد، میزان الاعتدال، به کوشش علی محمد البجاوی، ج۱، ص:۴۹۸</ref> یا ۱۶۹ ق <ref>ذهبی، محمد بن احمد، میزان الاعتدال، به کوشش علی محمد البجاوی، ج۱، ص:۴۹۸؛ ابن‌حجر عسقلانی، احمدبن علی، تهذیب التهذیب، ج۲، ص:۲۸۸</ref> و در حال [[اختفا]] درگذشت. لیکن ابن سعد می‌گوید وی موقع [[مرگ]] ۶۲ یا ۶۳ سال داشت، و با این حساب تولدش باید در ۱۰۴ یا ۱۰۵ ق باشد.
وی مردی [[فقیه]] و [[زاهد]] بود از ائمۀ [[کوفه]] و از [[علما]] و [[متکلمین]] [[زیدیه]] شمرده می‌شد؛ گفته‌اند که [[اتقان]]، [[فقه]]، [[عبادت]] و [[زهد]] در او جمع آمده بود <ref>ابن‌سعد، [[محمد]]، الطبقات الکبری، به کوشش احسان عباس، ج۶، ص:۳۷۵؛ ابن ندیم، الفهرست، ص:۲۲۷؛ ذهبی، محمد بن احمد، میزان الاعتدال، به کوشش علی محمد البجاوی، ص:۲۲۷؛ [[ابن‌حزم]]، [[علی بن احمد]]، الفصل فی الملل و الاهواء و النحل، ج۴، ص:۹۲و۱۷۲؛ [[سمعانی]]، عبدالکریم بن محمد، الانساب، ج۸، ص:۲۵۸؛ ابن‌اثیر، اللباب فی تهذیب الانساب، ج۲، ص:۴۶</ref> و با [[فقر]] [[روزگار]] می‌گذرانید. خود وی در این باره می‌گوید: چه بسیار که شب را به صبح آوردم و درهمی نداشتم در‌ حالی‌ که گویی [[دنیا]] در [[اختیار]] من بود <ref>ذهبی، محمد بن احمد، میزان الاعتدال، به کوشش علی محمد البجاوی، ج۱، ص:۴۹۹</ref>.
حسن [[اهل حدیث]] نیز بوده است که برخی وی را [[ضعیف]] و بعضی [[ثقه]] و صحیح ‌الخبر دانسته‌اند. نیز گفته شده که وی در میان ۸۰۰ [[محدث]] از همه فاضل‌تر بوده است <ref>ابن‌سعد، محمد، الطبقات الکبری، به کوشش احسان عباس، ج۶، ص:۳۷۵؛ ذهبی، محمد بن احمد، میزان الاعتدال، به کوشش علی محمد البجاوی، ج۱، ص:۴۹۷؛ ابن‌حجر عسقلانی، احمد بن علی، تهذیب التهذیب، ج۲، ص:۲۸۶و۲۸۹</ref>. کتاب‌های زیر منسوب بدوست: "کتاب التوحید"؛ "کتاب امامة ولد علی من فاطمة"؛ "کتاب الجامع فی الفقه"<ref>ابن ندیم، الفهرست، ص: ۲۲۷</ref>.
[[حسن بن صالح]] مردی [[مبارز]] و از [[مخالفان]] خلفای [[بنی‌عباس]] بود. [[مهدی]] در [[دستگیری]] وی کوشش فراوان کرد، اما بدو دست نیافت و سرانجام از خبر مرگش بسیار شاد شد <ref>ابن‌سعد، محمد، الطبقات الکبری، به کوشش احسان عباس، ج۶، ص:۳۷۵؛ [[ابن قتیبه]]، عبدالله بن مسلم، المعارف، به کوشش ثروت عکاشه، ص:۵۰۹؛ [[ابوالفرج اصفهانی]]، علی ابن‌الحسین، مقاتل الطابیّین، ص:۴۲۴</ref>. با اینهمه او خود [[قیام به سیف]] نکرد <ref>ابن‌حجر عسقلانی، احمدبن علی، تهذیب التهذیب، ج۲، ص:۲۸۸</ref>. وی با عیسی بن زید بن علی که با [[دستگاه خلافت]] به [[دشمنی]] و [[ستیزه]] برخاسته بود، [[دوستی]] و [[خویشاوندی]] داشت، گفته‌اند که [[عیسی]] دختر حسن را تزویج کرد<ref>ابن‌سعد، [[محمد]]، الطبقات الکبری، به کوشش احسان عباس، ج۶، ص:۳۷۵؛ [[ابن قتیبه]]، عبدالله بن مسلم، المعارف، به کوشش ثروت عکاشه، ص:۵۰۹</ref> و یا دختر حسن را به [[عقد]] پسر خود درآورد <ref>ابوالفرج اصفهانی، [[علی]] ابن‌الحسین، مقاتل الطابیّین، ص:۴۲۴</ref>. هنگامی که کار بر عیسی تنگ شد، نزد حسن [[اختفا]] گزید <ref>ابوالفرج اصفهانی، علی ابن‌الحسین، مقاتل الطابیّین، ص:۴۲۳</ref> و یا هر دو با هم در خانۀ [[برادر]] حسن، [[علی بن صالح بن حی]]، پنهان شدند <ref>ابوالفرج اصفهانی، علی ابن‌الحسین، مقاتل الطابیّین، ص:۴۰۸</ref>. به هر حال، هر دو در یک محل مخفی بودند تا عیسی درگذشت و [[مهدی]] با تمام جدیتی که برای دست یافتن به او داشت، نتوانست وی را گرفتار کند. گویند حسن جمعاً ۷ سال در اختفا [[زندگی]] کرد <ref>ابن‌سعد، [[محمد]]، الطبقات الکبری، به کوشش احسان عباس، ج۶، ص:۳۷۵</ref> و [[وفات]] او دو ماه پس از [[مرگ]] عیسی بن زید<ref>ابوالفرج اصفهانی، علی ابن‌الحسین، مقاتل الطابیّین، ص:۴۲۰</ref> و یا شش ماه پس از آن <ref>ابن قتیبه، عبدالله بن مسلم، المعارف، به کوشش ثروت عکاشه، ص:۵۰۹</ref> روی داد <ref>برای توضیحات بیشتر نک‌: [[ابوالفرج اصفهانی]]، علی ابن‌الحسین، مقاتل الطابیّین، ص:۴۰۸-۴۲۴</ref>. علت این نحوۀ زندگی و انگیزۀ [[خلیفه]] برای [[دستگیری]] او را باید در [[اندیشه‌ها]]، آرا و [[دعوت]] وی دانست که از سویی باعث جلب [[خاندان]] [[علی‌بن ابی‌طالب]] {{ع}} و از سوی دیگر سبب [[بیم]] و [[نگرانی]] [[دستگاه خلافت]] می‌شد.<ref>[[مسعود جلالی مقدم|جلالی مقدم، مسعود]]، [[ابتریه (مقاله)|مقاله «ابتریه»]]، [[دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ج ۱۱،  ص: ۱۹.</ref>


== جستارهای وابسته ==
== جستارهای وابسته ==
۱۱۵٬۳۵۵

ویرایش