علوم قرآن: تفاوت میان نسخه‌ها

=== معنای اصطلاحی علوم قرآنی===

این اصطلاح به سه معنا به کار رفته است:

'''۱. علومٌ فِی القرآن (معارف قرآن):''' این اصطلاح از علوم قرآنی, نگاهی به درون قرآن است. بی تردید قرآن کریم حاوی علوم و حکمت‌هایی است که بشر با دانستن و به کار بستن آن‌ها می‌تواند به هدف عالی آفرینش خود دست یازد. با تدبر در قرآن است که می‌توان به شاخه‌ها و میوه‌های جدیدی از معرفت قرآنی دست یافت. گرچه قرآن کریم در موضوعات گوناگون به نشر دانش و حکمت پرداخته است، اما شاید بتوان آن‌ها را در موضوعاتی کلی همچون اعتقادات، اخلاقیات، احکام، قصص و امثال طبقه‌بندی کرد. بسیاری از مطالبی که در قرآن آمده است در صورتی که قرآن آن‌ها را بیان نمی‌کرد بشر نمی‌توانست از راه عقل خویش بدان دست یابد. به طور مثال، خداوند متعال یکی از نظام‌های پاداش و کیفر خود را چنین بیان می‌کند: {{متن قرآن|مَن جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا وَمَن جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَلاَ يُجْزَى إِلاَّ مِثْلَهَا وَهُمْ لاَ يُظْلَمُونَ}}<ref>  کسانی که نیکی  آورند ده برابر آن (پاداش) دارند و کسانی که بدی آورند جز همانند آن کیفر نمی‌بینند و به آنان ستم نخواهد شد؛ سوره انعام، آیه: ۱۶۰.</ref><ref>[[محمد کاظم شاکر|شاکر، محمد کاظم]]، [[آشنایی با علوم قرآنی (کتاب)|آشنایی با علوم قرآنی]]، ص ۷ - ۱۴.</ref>.

گذشته از تفاسیر، دایرة المعارف‌های قرآنی نیز به صورت موجز اما عمدتاً با اتّکا بر خود قرآن به بیان معارف قرآن می‌پردازند. خوشبختانه امروزه دایرة المعارف‌های قرآنی به زبان‌های مختلف در سطح علمیِ قابل قبولی در حال شکل‌گیری است که در گذشته جای آنها خالی بود<ref>در این مورد می‌توان به این آثار اشاره کرد: ۱. دایرة‌ المعارف قرآن لیدن (The Encyclopedia of the Quran): مرکز نشر این دایرة ‌المعارف در شهر لیدن هلند است و به زبان انگلیسی نوشته شده است. بیش‌تر نویسندگان مقالات این دایرة‌ المعارف، دانشمندان غربی و غیر مسلمان هستند. این اثر در پنج جلد طراحی شده که تا کنون جلدهای اول تا سوم آن به بازار عرضه شده است. ۲. دایرة‌ المعارف قرآن: این مجموعه که به زبان فارسی منتشر می‌شود، توسط مرکز فرهنگ و معارف قرآن در قم طراحی و اجرا می‌شود. از این مجموعه نیز تا کنون دو جلد منتشر شده است در حالی که هنوز از مدخل‌های مربوط به حرف «الف» خارج نشده است. ۳. دانش‌نامۀ قرآن: پژوهشکدۀ فرهنگ و اندیشه در قم عهده‌دار تهیه و نشر این دایرة المعارف است. این کار هنوز به مرحلۀ چاپ و نشر نرسیده است.</ref><ref>[[محمد کاظم شاکر|شاکر، محمد کاظم]]، [[آشنایی با علوم قرآنی (کتاب)|آشنایی با علوم قرآنی]]، ص ۷ - ۱۴.</ref>.

'''۲. علومٌ لِلقرآن:''' همان طور که گفتیم علوم قرآنی در این اصطلاح به مجموعه دانش‌هایی اطلاق می‌شود که فراگیری آن‌ها به عنوان مقدمه فهم [[قرآن]] لازم است. برای مثال اسباب نزول؛ یعنی علل، شرایط و موقعیت‌هایی که در آن‌ها آیات و سور [[قرآن]] نازل شده است، یکی از شاخه‌های علوم قرآنی به شمار می‌آید، چرا که بدون آن‌ها فهم درست بسیاری از آیات [[قرآن]] ممکن نیست. همچنین معناشناسی واژه‌های [[قرآن]] از مقدمات شناخت محتوای [[قرآن]] است<ref>جلال الدین سیوطی (م ۹۱۱ ﻫ) در کتاب الإتقان فی علوم القرآن از جمله شرایط مفسّر قرآن را عالم بودن به پانزده شاخه از دانش‌ها بر شمرده است. این علوم عبارت‌اند از: ۱. لغت ۲. نحو ۳. تصریف ۴. اشتقاق ۵. معانی ۶. بیان ۷. بدیع ۸. قرائات ۹. اصول دین ۱۰. اصول فقه ۱۱. اسباب نزول و قصص ۱۲. ناسخ و منسوخ ۱۳. فقه ۱۴. احادیث تفسیری ۱۵. علم موهبت. ر. ک: الإتقان فی علوم القرآن، جلال الدین سیوطی، قم، منشورات رضی، ۱۳۶۳ ش، ج ۴، ص ۲۱۵ ـ ۲۱۳ (نوع ۷۸). البته همۀ علوم مقدماتی را علوم قرآن نمی‌گویند.</ref>.