وفای به عهد: تفاوت میان نسخه‌ها

[[وفای به عهد]] و [[پیمان]] در [[فرهنگ دینی]]، جایگاهی والا دارد و از مصادیق [[مسئولیت‌پذیری]] [[انسان]] به‌شمار می‌رود. [[وفای به عهد]] از دو بُعد فردی و [[اجتماعی]] مورد توجه قرار گرفته است. [[هم‌بستگی]] این صفت با کمال روحی و انسانیَت [[انسان]] در [[ارتباط مستقیم]] است. [[انسان]] هرقدر از [[کمال انسانی]] برخوردار باشد، نسبت به عهده و [[پیمان]] خویش پای‌بندی بیشتری دارد. از دیگر سو، پای‌بند نبودن به [[عهد]] و [[پیمان]]، پایه‌های [[ایمان]] را متزلزل می‌کند. از دیگر سو، [[وفای به عهد]] به‌دلیل [[ارزش]] [[اجتماعی]] آن در [[روابط اجتماعی]] و تثبیت بنیاد [[جامعه]] تأثیر می‌گذارد.

[[امام علی]]{{ع}} می‌فرماید: "اگر با [[دشمن]] پیمانی بستی یا او را [[امان]] دادی، [[پیمان]] را وفا کن و [[امان]] را ادا، و از [[دل]] و [[جان]] بر سر آن باش، زیرا [[مردم]] (با وجود گوناگونیِ خواست‌ها و اختلاف‌نظرهاشان) اتفاق نظری که در اهمیت [[وفای به عهد]] دارند، در هیچ یک از فرایض دیگر [[الهی]] ندارند. حتی [[مشرکان]] هم آن را رعایت می‌کنند، زیرا عواقب [[پیمان‌شکنی]] را می‌دانند"<ref>{{متن حدیث|وَإِنْ عَقَدْتَ بَيْنَکَ وَبَيْنَ عَدُوِّکَ عُقْدَةً، أَوْ أَلْبَسْتَهُ مِنْکَ ذِمَّةً، فَحُطْ عَهْدَکَ بِالْوَفَاءِ، وَارْعَ ذِمَّتَکَ بِالاَمَانَةِ، وَاجْعَلْ نَفْسَکَ جُنَّةً دُونَ مَا أَعْطَيْتَ، فَإِنَّهُ لَيْسَ مِنْ فَرَائِضِ اللهِ شَيْءٌ النَّاسُ أَشَدُّ عَلَيْهِ اجْتِمَاعاً، مَعَ تَفَرُّقِ أَهْوَائِهِمْ، وَتَشَتُّتِ آرَائِهِمْ، مِنْ تَعْظِيمِ الْوَفَاءِ بِالْعُهُودِ. وَقَدْ لَزِمَ ذَلِکَ الْمُشْرِکُونَ فِيمَا بَيْنَهُمْ دُونَ الْمُسْلِمِينَ لِمَا اسْتَوْبَلُوا مِنْ عَوَاقِبِ الْغَدْرِ}}؛ نهج البلاغه، نامه ۵۳.</ref>.<ref>[[دانشنامه نهج البلاغه ج۲ (کتاب)|دانشنامه نهج البلاغه]]، ج۲، ص۸۹۰ ـ ۸۹۱.</ref>

 

"[[وفای به عهد]] مترادف [[پیمان]] داری، [[صدق]] [[وعده]]، [[وفاداری]] و وفای به [[وعده]] است"<ref>فرهنگ اصطلاحات اخلاقی، ص۲۲۷.</ref>. یکی از بدیهی‌ترین ارزش‌های [[اجتماعی]] [[پایبندی]] به [[تعهد]] است که [[مقبولیت عمومی]] دارد و همه عقلا بر آن متفق‌اند تا آنجا که برخی از [[دانشمندان]] غربی ریشه همه ارزش‌های [[اجتماعی]] را در قراردادها و تعهدات، اعم از قراردادهای آگاهانه و رسمی یا قراردادهای ارتکازی و ضمنی خلاصه کرده‌اند<ref>محمدتقی مصباح یزدی، اخلاق در قرآن، ج۳، ص۱۶۷.</ref>.<ref>[[فردین احمدوند|احمدوند، فردین]]، [[مکارم اخلاق در صحیفه (کتاب)|مکارم اخلاق در صحیفه]]، ص۲۵۵ ـ ۲۵۹.</ref>

 

==[[وفای به عهد]] در [[قرآن]]==

در [[قرآن کریم]] بر [[لزوم]] عمل به تعهدات فردی و [[اجتماعی]] تأکید شده است:

# [[وفای به عهد]] و پیمان‌ها از جمله ویژگی‌های [[خداوند]]: {{متن قرآن|وَمَنْ أَوْفَى بِعَهْدِهِ مِنَ اللَّهِ...}}<ref>«و وفادارتر از خداوند به پیمان خویش کیست؟» سوره توبه، آیه ۱۱۱.</ref>.

# وفای به عهد از اوصاف [[مؤمنان راستین]]: {{متن قرآن|...وَالْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذَا عَاهَدُوا... أُولَئِكَ الَّذِينَ صَدَقُوا وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ}}<ref>«و (نیکی از آن) آنان (است) که چون پیمان بندند وفا کنند... آنها راستگویند و آنانند که به راستی پرهیزگارند» سوره بقره، آیه ۱۷۷.</ref>؛ {{متن قرآن|وَالَّذِينَ هُمْ لِأَمَانَاتِهِمْ وَعَهْدِهِمْ رَاعُونَ}}<ref>«و آنان که سپرده‌های نزد خویش و پیمان خود را پاس می‌دارند» سوره مؤمنون، آیه ۸.</ref>.

#امر [[مؤمنان]] به وفای به پیمان‌ها: {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَوْفُوا بِالْعُقُودِ}}<ref>«ای مؤمنان! به پیمان‌ها وفا کنید» سوره مائده، آیه ۱.</ref>؛ {{متن قرآن|وَلْيُوفُوا نُذُورَهُمْ...}}<ref>«و نذرهاشان را بجای آورند» سوره حج، آیه ۲۹.</ref>.

#برخی [[آیات]] نیز [[مؤمنان]] را به رعایت پیمان‌های خویش با [[مشرکان]] توصیه و [[ترغیب]] فرموده است<ref>{{متن قرآن|إِلَّا الَّذِينَ عَاهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِكِينَ ثُمَّ لَمْ يَنْقُصُوكُمْ شَيْئًا وَلَمْ يُظَاهِرُوا عَلَيْكُمْ أَحَدًا فَأَتِمُّوا إِلَيْهِمْ عَهْدَهُمْ إِلَى مُدَّتِهِمْ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَّقِينَ}} «مگر کسانی از مشرکان که با آنان پیمان بسته‌اید سپس چیزی از (پیمان) شما نکاسته‌اند و در برابر شما از کسی پشتیبانی نکرده‌اند؛ پیمان اینان را تا پایان زمانشان پاس بدارید؛ بی‌گمان خداوند پرهیزکاران را دوست می‌دارد» سوره توبه، آیه ۴؛ {{متن قرآن|كَيْفَ يَكُونُ لِلْمُشْرِكِينَ عَهْدٌ عِنْدَ اللَّهِ وَعِنْدَ رَسُولِهِ إِلَّا الَّذِينَ عَاهَدْتُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ فَمَا اسْتَقَامُوا لَكُمْ فَاسْتَقِيمُوا لَهُمْ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَّقِينَ}} «چگونه مشرکان را نزد خداوند و پیامبرش پیمانی تواند بود؟ جز کسانی که با آنها در کنار مسجد الحرام پیمان بسته‌اید پس تا (در پیمان خود) با شما پایدارند شما نیز (بر پیمان) با آنان پایدار بمانید که خداوند پرهیزگاران را دوست می‌دارد» سوره توبه، آیه ۷.</ref>. سؤال و بازخواست [[اخروی]] از عود و [[پیمان‌ها]]<ref>{{متن قرآن|وَلَا تَقْرَبُوا مَالَ الْيَتِيمِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ وَأَوْفُوا بِالْعَهْدِ إِنَّ الْعَهْدَ كَانَ مَسْئُولًا}} «و به مال یتیم نزدیک نشوید مگر به گونه‌ای که (برای یتیم) نیکوتر است تا او به برنایی خود برسد و به پیمان وفا کنید که از پیمان خواهند پرسید» سوره اسراء، آیه ۳۴.</ref> و [[وعده]] دریافت [[پاداش]] [[عظیم]] به [[وفاداران]] به [[پیمان‌های الهی]]<ref>{{متن قرآن|لِيَغْفِرَ لَكَ اللَّهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ وَمَا تَأَخَّرَ وَيُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكَ وَيَهْدِيَكَ صِرَاطًا مُسْتَقِيمًا}} «تا خداوند گناه پیشین و پسین تو را بیامرزد و نعمت خود را بر تو تمام گرداند و تو را به راهی راست رهنمون گردد» سوره فتح، آیه ۲.</ref> نیز در آیاتی نوید داده شده است.

# [[نقض پیمان]] [[خداوند]] از جمله [[اعمال]] [[فاسقان]]: {{متن قرآن|...وَمَا يُضِلُّ بِهِ إِلَّا الْفَاسِقِينَ * الَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِيثَاقِهِ...}}<ref>«...و جز نافرمانان را با آن بیراه نمی‌گرداند * همان کسان که پیمان با خداوند را پس از بستن آن می‌شکنند» سوره بقره، آیه ۲۶-۲۷.</ref>.<ref>[[سید حسین شرف‌الدین|شرف‌الدین، سید حسین]]، [[ارزش‌های اجتماعی از منظر قرآن کریم (کتاب)|ارزش‌های اجتماعی از منظر قرآن کریم]]، ص ۴۴۰.</ref>

 

==[[معصومین]] {{ع}} و [[وفای به عهد]]==

پیشوایان معصوم بارزترین مصادیق عمل‌کنندگان به [[عهد]] و [[پیمان]] بودند و همواره [[پیروان]] خود را نیز در عمل به عهد و پیمان سفارش می‌کردند:

#[[پیامبر اکرم]]{{صل}} تا اندازه‌ای بر این اصل تأکید می‌کرد و می‌فرمود: {{متن حدیث|لَا دِينَ‏ لِمَنْ‏ لَا عَهْدَ لَهُ‏}}<ref>«آنکه [[وفا]] ندارد [[دین]] ندارد.» محمدباقر مجلسی، بحارالانوار، ج۷۵، ص۹۶.</ref>.

#[[امام رضا]]{{ع}} می‌فرمود: ما خاندانی هستیم که وعده‌های خود را قرضی بر گردن خود می‌دانیم؛ چنان که [[رسول خدا]]{{صل}} چنین بود<ref>محمدباقر مجلسی، بحارالانوار، ج۷۵، ص۹۷.</ref>.

#[[امام باقر]]{{ع}} در سخنی می‌فرماید: «سه چیز است که [[خداوند]] برای کسی در آن [[رخصت]] قرار نداده است: ردکردن [[امانت]] به افراد [[نیک]] و بد و [[وفای به پیمان]] با نیک و [[فاجر]] و [[نیکی به پدر و مادر]]، چه خوب باشند چه [[بدکردار]]»<ref>{{متن حدیث|ثَلَاثٌ لَمْ يَجْعَلِ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لِأَحَدٍ فِيهِنَّ رُخْصَةً: أَدَاءُ الْأَمَانَةِ إِلَى الْبَرِّ وَ الْفَاجِرِ وَ الْوَفَاءُ بِالْعَهْدِ لِلْبَرِّ وَ الْفَاجِرِ وَ بِرُّ الْوَالِدَيْنِ بَرَّيْنِ كَانَا أَوْ فَاجِرَيْنِ}}؛ محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۲، ص۱۶۲.</ref>.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

[[رسول خدا]]{{صل}} فرمود: "[[مردم]] هرگز هلاک نمی‌شوند؛ مگر  آنکه به [[خیانت]] و [[پیمان‌شکنی]] بپردازند"<ref>کنزالعمال، ج ۳، ص ۵۱۸.</ref>. نمونه آن عهدشکنی [[یهود]] بنی قینقاع و [[بنی نضیر]] و [[سرنوشت]] آنهاست. [[پیامبر]]{{صل}} سخت به [[عهد]] و پیمان‌ها پای‌بند بودند و در این باره به [[اصحاب]] و [[یاران]] خود تأکید و توصیه و با [[پیمان]] شکنان - به ویژه زمانی که پای [[مصالح]] عمومی [[جامعه]] در میان بود - به شدت بر افراد خشمگین شدند؛ برای نمونه، در ادامه به [[سرنوشت]] [[یهود]] بنی قینقاع می‌پردازیم<ref>[[زهرا بختیاری|بختیاری، زهرا]]، [[فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم (کتاب)|فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم]]، ص۶۸۰ ـ ۶۸۱.</ref>.