|
|
| خط ۱۱: |
خط ۱۱: |
|
| |
|
| [[اخلاق اسلامی]] در معرفی مصادیق خوبی و بدی و نیز تشخیص هنجارها و ناهنجاریهای اخلاقی، بسیار [[توانمند]] است، و اخلاقپژوهان [[مسلمان]] برای تئوریزه کردن آنها تلاشهای بسیار کردهاند؛ اما بسیاری از پرسشهای بنیادین و جدید اخلاقی در منظومه اخلاقپژوهی [[اسلامی]] جایگاهی ندارد. پرداختن به هر یک از این [[پرسشها]]، محتاج مجال و مقالی ویژه است. بنابراین در این نوشتار تنها به برخی مسائل بنیادین اخلاق پرداخته میشود: [[جاودانگی]] اخلاق، عمل اخلاقی از حیث شرایط [[ارزشمندی]] و راههای شناسایی [[خوبیها]] و [[بدیها]] و همچنین پیشنیازهای مسئولیت اخلاقی از منظر [[امام علی]]{{ع}}..<ref>[[احمد دیلمی|دیلمی، احمد]]، [[مبانی و نظام اخلاق (مقاله)| مقاله «مبانی و نظام اخلاق»]]، [[دانشنامه امام علی ج۴ (کتاب)|دانشنامه امام علی]]، ج۴، ص ۱۰۳.</ref> | | [[اخلاق اسلامی]] در معرفی مصادیق خوبی و بدی و نیز تشخیص هنجارها و ناهنجاریهای اخلاقی، بسیار [[توانمند]] است، و اخلاقپژوهان [[مسلمان]] برای تئوریزه کردن آنها تلاشهای بسیار کردهاند؛ اما بسیاری از پرسشهای بنیادین و جدید اخلاقی در منظومه اخلاقپژوهی [[اسلامی]] جایگاهی ندارد. پرداختن به هر یک از این [[پرسشها]]، محتاج مجال و مقالی ویژه است. بنابراین در این نوشتار تنها به برخی مسائل بنیادین اخلاق پرداخته میشود: [[جاودانگی]] اخلاق، عمل اخلاقی از حیث شرایط [[ارزشمندی]] و راههای شناسایی [[خوبیها]] و [[بدیها]] و همچنین پیشنیازهای مسئولیت اخلاقی از منظر [[امام علی]]{{ع}}..<ref>[[احمد دیلمی|دیلمی، احمد]]، [[مبانی و نظام اخلاق (مقاله)| مقاله «مبانی و نظام اخلاق»]]، [[دانشنامه امام علی ج۴ (کتاب)|دانشنامه امام علی]]، ج۴، ص ۱۰۳.</ref> |
|
| |
| ==مبانی هستی شناختی==
| |
| #[[توحید]] و [[ایمان به خداوند]] و اینکه او تنها [[متصرف]] در عالم وجود و [[عوالم]] [[غیب و شهود]] است و [[تصرف]] دیگر موجودات با [[اذن خداوند]] صورت میگیرد، [[انسان]] را بر بسیاری از [[کمالات نفسانی]] و [[اخلاق فاضله]] بر میانگیزد. کسی که به [[توحید فعلی]] برسد و همه تأثیرات را فعل [[حق]] ببیند چشم [[طمع]] به غیر حق نخواهد داشت<ref>[[امام خمینی]]، آداب الصلاة، ص۱۳۱.</ref>؛ و دچار [[یأس]] و [[ناامیدی]] نمیشود<ref>[[امام خمینی]]، صحیفه امام، ج۱۰، ص۷۵؛ ر.ک: [[سید علی حسینی خامنهای|خامنهای حسینی، سید علی]]، طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن، ص۲۹۴.</ref>. در [[انسان]] [[موحد]] حالت [[روحی]] خاصی ایجاد میشود که با تکیه بر [[قدرت پروردگار]]، در [[راه]] [[هدف]] خود از [[دشمنان]] هراسی نداشته باشد<ref>[[سید علی حسینی خامنهای|خامنهای حسینی، سید علی]]، طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن، ص۲۹۵، ۳۰۱.</ref>. انسان موحد [[مطیع]] [[شیطان]] نیست<ref>[[امام خمینی]]، صحیفه امام، ج۲۰، ص۸۹-۹۰.</ref> و در مقابل [[طاغوت]] و [[استکبار]] [[کرنش]] نکرده و [[تسلیم]] نمیشود<ref>[[امام خمینی]]، صحیفه امام، ج۱۸، ص۸۷.</ref>. افق دید انسان موحد به گونهای وسیع است که از همه تعلقات مادی و نیازهای [[پست]] و حقیر [[آزاد]] بوده و [[محبوس]] این [[خواستهها]] نیست<ref>[[سید علی حسینی خامنهای|خامنهای حسینی، سید علی]]، طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن، ص۲۹۴-۲۹۵.</ref>. [[توکل]] و [[اعتماد]] بر [[خداوند]] و [[قطع]] [[طمع]] از مخلوق نیز، موجب بسیاری از [[اعمال صالح]] و ترک بسیاری از [[قبایح]] است<ref>[[امام خمینی]]، آداب الصلاة، ص۸۶؛ ر.ک: [[سید علی حسینی خامنهای|خامنهای حسینی، سید علی]]، ۱۲/۹/۱۳۷۹؛ همو، مکتوبات، ۲۵/۶/۱۳۷۰.</ref>. در [[نظام اخلاقی اسلام]] خداوند مبدأ همه موجودات و انسان است و انسان نسبت به خداوند وجود ربطی دارد. از اینرو از یک سو ناگزیر است رابطه [[عبودیت]] و [[ربوبیت]] را مورد توجه قرار دهد و از سوی دیگر با [[انقیاد]] کامل، در برابر [[اوامر و نواهی]] خداوند [[تسلیم محض]] باشد. رابطۀ عبودیت انسان نسبت به [[ربوبیت خداوند]] میتواند به همه کارهای انسان رنگ خدایی بدهد که در رسیدن به [[سعادت]] از هر راهی مؤثرتر است<ref>ر.ک: مصباح یزدی، محمدتقی، اخلاق در قرآن، ج۱، ص۹۱-۱۰۱.</ref>.
| |
| #[[نظام آفرینش]]، مطابق [[مصالح عمومی]] و بر اساس [[نظام احسن]] و اکمل میباشد<ref>[[امام خمینی]]، شرح چهل حدیث، ص۱۱۲.</ref>. [[تسبیح]] تمامی موجودات، {{متن قرآن|يُسَبِّحُ لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ}}<ref>«هر چه در آسمانها و زمین است او را به پاکی میستایند» سوره حشر، آیه ۲۴.</ref> و [[فرمانبرداری]] [[آسمان]] و [[زمین]] و ذرات عالم در مقابل خداوند<ref>{{متن قرآن|ثُمَّ اسْتَوَى إِلَى السَّمَاءِ وَهِيَ دُخَانٌ فَقَالَ لَهَا وَلِلْأَرْضِ ائْتِيَا طَوْعًا أَوْ كَرْهًا قَالَتَا أَتَيْنَا طَائِعِينَ}} «سپس به آسمان رو آورد که (چون) دودی بود و به آن و به زمین فرمود: خواه یا ناخواه بیایید! گفتند: فرمانبردارانه آمدیم» سوره فصلت، آیه ۱۱.</ref> براساس قوانینی است که [[خداوند]] مقرر کرده است<ref>[[سید علی حسینی خامنهای|خامنهای حسینی، سید علی]]، ۲۰/۹/۱۳۷۹.</ref>.
| |
| #[[آفرینش جهان]] و [[انسان]] [[بیهوده]] نبوده و خداوند در پی هدفی آنها را به وجود آورده است؛ تحقق این [[هدف]] تنها با [[اخلاقی]] زیستن ممکن میگردد<ref>ر.ک: [[سید محمد حسینی بهشتی|حسینی بهشتی، سید محمد]]، حق و باطل از دیدگاه قرآن، ص۳۲-۳۳ و ۵۲-۵۶؛ [[سید علی حسینی خامنهای|خامنهای حسینی، سید علی]]، ۲۶/۱۰/۱۳۶۸؛ ۱۵/۱/۱۳۷۱.</ref>. [[جهان]] دارای [[مالک]] و مدبری است و انسان نیز جزئی از این جهان است، از اینرو مهمترین [[وظیفه]] وی [[عبودیت]] و [[اطاعت خداوند]] و انجام [[وظایف دینی]] و [[شرعی]] است، این [[اطاعت]] به معنای هماهنگ شدن با حرکت کلی عالَم است. در نتیجه [[پیشرفت]] آسانتر و اصطکاک و تصادم با عالَم کمتر و به [[سعادت]] و [[رستگاری]] نزدیکتر است<ref>[[سید علی حسینی خامنهای|خامنهای حسینی، سید علی]]، ۲۰/۹/۱۳۷۹.</ref>. با این حال تنها کسانی به کمال میرسند که [[تهذیب نفس]] کنند و [[روح]] و [[دل]] خود را از آلودگیها [[پاک]] سازند: {{متن قرآن|قَدْ أَفْلَحَ مَنْ تَزَكَّى}}<ref>«بیگمان آنکه پاکیزه زیست رستگار شد» سوره اعلی، آیه ۱۴.</ref><ref>[[سید علی حسینی خامنهای|خامنهای حسینی، سید علی]]، ۲۱/۱۱/۱۳۷۵.</ref>.
| |
| #در [[جهانبینی اسلامی]]، [[زندگی]] و [[همت]] انسان محدود به [[دنیا]] نمیشود، و بسیاری از کارهای انسان در جهان پس از [[مرگ]] به [[پاداش]] میرسد<ref>ر.ک: [[سید محمد حسینی بهشتی|حسینی بهشتی، سید محمد]]، شناخت اسلام، ص۱۲۲؛ [[سید علی حسینی خامنهای|خامنهای حسینی، سید علی]]، ۱۰/۱۰/۱۳۷۳.</ref>. [[سرمایه]] [[حیات]] [[ابدی]] [[آخرت]] و بهرهمندی از نعمتهای [[اخروی]] با [[اخلاق کریمه]] و [[مکارم اخلاق]] دست یافتنی است و انسان تنها در دنیا میتواند زمینه بهرهمندی از آن را فراهم سازد<ref>[[امام خمینی]]، شرح چهل حدیث، ص۵۱۱.</ref>. وظیفه انسان است که در صورت [[تعارض]] رستگاری اخروی بر سود [[دنیوی]]، [[سعادت اخروی]] را ترجیح، و سود دنیوی را در جهت هدفهای اخروی قرار دهد<ref>[[سید علی حسینی خامنهای|خامنهای حسینی، سید علی]]، ۱۲/۹/۱۳۷۹.</ref>.
| |
| #[[قرآن کریم]] ساز و کار [[هلاکت]] [[جوامع]] را در [[سنتهای الهی]]، [[فسق]] و [[فساد]] سران و مترفان آن [[جامعه]] میداند؛ {{متن قرآن|وَإِذَا أَرَدْنَا أَنْ نُهْلِكَ قَرْيَةً أَمَرْنَا مُتْرَفِيهَا فَفَسَقُوا فِيهَا فَحَقَّ عَلَيْهَا الْقَوْلُ فَدَمَّرْنَاهَا تَدْمِيرًا}}<ref>«و چون بر آن شویم که (مردم) شهری را نابود گردانیم به کامروایان آن فرمان میدهیم و در آن نافرمانی میورزند پس (آن شهر) سزاوار عذاب میگردد، آنگاه یکسره نابودش میگردانیم» سوره اسراء، آیه ۱۶.</ref> و این ساز و کار در همۀ جوامع اثر میکند<ref>[[سید علی حسینی خامنهای|خامنهای حسینی، سید علی]]، ۵/۶/۱۳۸۰.</ref>. در [[جهانبینی اسلامی]] تمامی دگرگونیهای [[اجتماعی]]، [[رشد]] و [[سقوط]] [[ملتها]] یا [[قدرت]] و [[توانایی]] آنها، [[سلطه]] گروههای خاص و [[صلاح]] و فساد جوامع، همه بر اساس [[سنتها]] و [[قوانین الهی]] است<ref>[[سید محمد حسینی بهشتی|حسینی بهشتی، سید محمد]]، شناخت اسلام، ص۲۱۱.</ref>.<ref>[[علی گرامی|گرامی، علی]]، [[اخلاق - گرامی (مقاله)| مقاله «اخلاق»]]، [[مقالاتی از اندیشهنامه انقلاب اسلامی (کتاب)|مقالاتی از اندیشهنامه انقلاب اسلامی]]، ص ۴۹.</ref>
| |
|
| |
|
| ==مبانی [[انسانشناختی]]== | | ==مبانی [[انسانشناختی]]== |
