حسن بن حسین لؤلؤی

آشنایی اجمالی

حسن بن حسین لؤلؤی از راویان کوفی امامی در طبقه ششم یا هفتم است^[۱]. وی گرچه در دوره ائمه می‌زیسته، اما روایاتش باواسطه است و نامش در زمره کسانی که مستقیماً از معصومین روایت نکرده‌اند ذکر شده است؛ لذا نقل بی‌واسطه‌ای از آن بزرگواران ندارد. وی از محدثانی همچون محمد بن اسماعیل بن بزیع، احمد بن حسن میثمی، عبدالله بن محمد الحجال و حسن بن محبوب^[۲] حدیث آموخته و روایت کرده است و دارای شاگردان و راویانی نیز بوده که مشهورترین ایشان احمد بن محمد بن خالد برقی، محمد بن احمد بن یحیی، ابراهیم بن هاشم، سهل بن زیاد و موسی بن قاسم^[۳] می‌باشند.

درباره شخصیت حسن بن حسین لؤلؤی، میان علما و رجال‌نویسان اختلاف است: برخی چون ابن ولید، ابن بابویه، ابن داوود حلی^[۴]، محقق بحرانی^[۵] و آیت‌الله خویی^[۶] وی را محدثی ضعیف دانسته و مدعی شده‌اند که روایات او از مستثنیات است^[۷] و گروهی دیگر نیز در وضعیت او توقف نموده‌اند^[۸]. در مقابل، بزرگانی چون نجاشی^[۹]، علامه حلی^[۱۰] و علامه مامقانی^[۱۱] بر وثاقت وی تأکید کرده‌اند. نجاشی نوشته است: وی اهل کوفه، موثق و کثیرالروایه بود^[۱۲]. افزون بر این، در میان رجالیان درباره اشتراک نام وی میان دو راوی (پدر احمد و راوی کتاب او) یا اتحاد آن اختلاف است^[۱۳]؛ گروهی از استظهار کلام قدما به تعدد معتقد شده‌اند، اما برخی دیگر مانند آیت‌الله خویی تعدد را رد کرده و او را تنها یک راوی دانسته‌اند^[۱۴]. با این حال، به دلیل قرار گرفتن نام او در اسناد روایات کتاب کامل الزیارات^[۱۵] و نقل حدیث بزرگان از وی^[۱۶]، بسیاری از متأخران جرح موجود را نپذیرفته و آن را صرفاً ناشی از استثنای روایات وی دانسته‌اند، نه ضعف شخصی راوی^[۱۷]. کتاب مجموع نوادر^[۱۸] از آثار اوست^[۱۹].

منابع

جوادی آملی، عبدالله، رجال تفسیری ج۶

پانویس

↑ الموسوعة الرجالیه، ج۴، ص۱۰۱، ج۵، ص۲۰۹؛ ج۷، ص۲۳۱.
↑ المحاسن، ج۲، ص۳۵۷، ح۶۵؛ بصائر الدرجات، ج۱، ص۲۸، (ح ۹)، ۱۲۳، (ح ۲)، ۱۳۷، (ح ۱۰)، ۳۱۵، (ح ۲) و ۴۶۸، (ح ۲)؛ الکافی، ج۱، ص۳۱۲، ح۵؛ قصص الأنبیاء (راوندی)، ص۵۲، ح۲۸؛ من لا یحضره الفقیه، ج۴، ص۴۷۶ (مشیخه)؛ ثواب الأعمال، ص۱۳۹ و ۱۶۳؛ الخصال، ج۱، ص۱۸-۱۹، (ح ۶۵)، ۲۱، (ح ۷۲)، ۲۲، (ح ۷۹) و ۳۲۶، (ح ۱۷)؛ علل الشرائع، ج۲، ص۴۱۵، ح۲؛ تهذیب الأحکام، ج۱، ص۱۴۱، (ح ۳۹۹)، ۲۰۴، (ح ۵۹۳) و ۲۱۵، (ح ۶۲۰)؛ ج۵، ص۲۱۵، ح۷۲۳.
↑ المحاسن، ج۲، ص۳۵۷، ح۶۵؛ بصائر الدرجات، ج۱، ص۲۸، (ح ۹)، ۲۶۱، (ح ۴)، ۳۱۵، (ح ۲) و ۴۶۸، (ح ۱)؛ الکافی، ج۳، ص۱، (ح ۲) و ۲۷۶ (ذیل ح۴)؛ ج۵، ص۳۰۹، ح۲۵؛ قصص الأنبیاء (راوندی)، ص۵۲، ح۲۸؛ التوحید (صدوق)، ص۳۶۳، ح۱۱؛ الخصال، ج۱، ص۱۸، ح۶۴؛ تهذیب الأحکام، ج۱، ص۱۴۱، (ح ۳۹۹) و ۲۰۴، (ح ۵۹۳)؛ ج۳، ص۲۲۷، ح۸۴؛ ج۵، ص۲۱۵، ح۷۲۳.
↑ ابن داود، الرجال، ص۱۰۵، ش۳۹۹: الحسن بن الحسین اللؤلؤی، لم [جخ] روی عنه محمد بن أحمد بن یحیی و ضعفه ابن بابویه [جش] ما یدل علی نزاهته، و قد ذکرته فی الضعفاء؛
ابن داود، الرجال، ص۴۳۸، ش۱۱۳: الحسن بن الحسین اللؤلؤی لم [جخ] ضعفه [یو] و حکی [جش] کان محمد بن الحسن بن الولید یستثنی من روایة محمد بن أحمد بن یحیی ما رواه عن جماعة، و عد من جملتهم ما تفرد به الحسن بن الحسین اللؤلؤی؛
ابن داود، الرجال، ص۵۴۳: فی ذکر جماعة أطلق علیهم الضعف... الحسن بن الحسین اللؤلؤی.
↑ معراج أهل الکمال، ج۱، ص۱۰۶، ش۴۲.
↑ معجم رجال الحدیث، ج۵، ص۲۹۸، ش۲۷۹۳.
↑ رجال النجاشی، ص۳۴۸، ش۹۳۹؛ رجال الطوسی، ص۴۲۴، ش۶۱۱۰.
↑ تکملة الرجال، ج۱، ص۳۸۰؛ شعب المقال، ص۱۷۳، ش۳۹.
↑ رجال النجاشی، ص۴۰، ش۸۳.
↑ خلاصة الأقوال (رجال العلامة الحلی)، ص۴۰، ش۱۱.
↑ تنقیح المقال، ج۱۹، ص۱۱۹، ش۵۱۰۶.
↑ "کوفی ثقة کثیر الروایة له کتاب مجموع نوادر" رجال النجاشی، ص۴۰، ش۸۳.
↑ روضة المتقین، ج۱۴، ص۲۰۷؛ نقد الرجال، ج۲، ص۱۵، ش۱۲۵۶؛ قاموس الرجال، ج۳، ص۲۲۱، ش۱۸۷۳.
↑ معجم رجال الحدیث، ج۵، ص۲۹۸، ش۲۷۹۳.
↑ کامل الزیارات، ص۱۳۷، ح۳: ... حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ الْحُسَیْنِ اللُّؤْلُؤِیُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَیُّوبَ عَنِ الْحَرْثِ بْنِ الْمُغِیرَةِ النَّصْرِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ(ع) قَالَ: إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی جَعَلَ مَلَائِکَةً مُوَکَّلِینَ بِقَبْرِ الْحُسَیْنِ(ع) فَإِذَا هَمَّ الرَّجُلُ بِزِیَارَتِهِ وَ اغْتَسَلَ نَادَی مُحَمَّدٌ(ص) یَا وَفْدَ اللَّهِ أَبْشِرُوا بِمُرَافَقَتِی فِی الْجَنَّةِ.
↑ تهذیب الأحکام، ج۱۰، ص۴، ح۱۱: محمد بن الحسن الصفار، عن الحسن بن الحسین اللؤلؤی؛
نجاشی درباره صفار نوشته است: کان وجها فی أصحابنا القمیین، ثقة عظیم القدر راجحا قلیل السقط فی الروایة. (رجال النجاشی، ص۳۵۴، ش۹۴۸).
تهذیب الأحکام، ج۳، ص۱۶۴، ح۳۵۶: عنه، عن الحسن بن الحسین اللؤلؤی، عن الحسن بن علی بن فضال به قرینه سند پیشین (سعد بن عبدالله، عن أبی جعفر، عن أحمد بن محمد بن أبی نصر) مرجع ضمیر عنه به أبی جعفر برمی‌گردد و مراد از آن احمد بن محمد بن عیسی اشعری قمی است.
ابن داوود نوشته است: کل روایة یروی فیها سعد بن عبدالله، عن أبی جعفر فالمراد بأبی جعفر هذا أحمد بن محمد بن عیسی. (ابن داود، الرجال، ص۵۵۷) بنابراین سعد بن عبدالله گاه باواسطه از راوی روایت می‌کند و گاه بی‌واسطه؛ زیرا از جهت طبقه محذوری نیست.
نجاشی درباره احمد بن محمد بن عیسی نوشته است: شیخ القمیین، و وجههم، و فقیههم، غیر مدافع. (رجال النجاشی، ص۸۲، ش۱۹۸).
↑ مانند نقل روایت شاذّ یا غلوآمیز و امثال آن.
ر.ک: منهج المقال، ج۴، ص۳۳-۳۴؛ مستدرک الوسائل، الخاتمه ج۵، ص۱۵۸؛ تهذیب المقال، ج۲، ص۴۲-۴۳؛ حاوی الأقوال، ص۲۶۰، ش۱۴۸.
↑ رجال النجاشی، ص۴۰، ش۸۳: کثیر الروایة، له کتاب مجموع نوادر.
↑ ر.ک: جوادی آملی، عبدالله، رجال تفسیری ج۶، ص۴۴۶-۴۶۲.

[1] الموسوعة الرجالیه، ج۴، ص۱۰۱، ج۵، ص۲۰۹؛ ج۷، ص۲۳۱.

[2] المحاسن، ج۲، ص۳۵۷، ح۶۵؛ بصائر الدرجات، ج۱، ص۲۸، (ح ۹)، ۱۲۳، (ح ۲)، ۱۳۷، (ح ۱۰)، ۳۱۵، (ح ۲) و ۴۶۸، (ح ۲)؛ الکافی، ج۱، ص۳۱۲، ح۵؛ قصص الأنبیاء (راوندی)، ص۵۲، ح۲۸؛ من لا یحضره الفقیه، ج۴، ص۴۷۶ (مشیخه)؛ ثواب الأعمال، ص۱۳۹ و ۱۶۳؛ الخصال، ج۱، ص۱۸-۱۹، (ح ۶۵)، ۲۱، (ح ۷۲)، ۲۲، (ح ۷۹) و ۳۲۶، (ح ۱۷)؛ علل الشرائع، ج۲، ص۴۱۵، ح۲؛ تهذیب الأحکام، ج۱، ص۱۴۱، (ح ۳۹۹)، ۲۰۴، (ح ۵۹۳) و ۲۱۵، (ح ۶۲۰)؛ ج۵، ص۲۱۵، ح۷۲۳.

[3] المحاسن، ج۲، ص۳۵۷، ح۶۵؛ بصائر الدرجات، ج۱، ص۲۸، (ح ۹)، ۲۶۱، (ح ۴)، ۳۱۵، (ح ۲) و ۴۶۸، (ح ۱)؛ الکافی، ج۳، ص۱، (ح ۲) و ۲۷۶ (ذیل ح۴)؛ ج۵، ص۳۰۹، ح۲۵؛ قصص الأنبیاء (راوندی)، ص۵۲، ح۲۸؛ التوحید (صدوق)، ص۳۶۳، ح۱۱؛ الخصال، ج۱، ص۱۸، ح۶۴؛ تهذیب الأحکام، ج۱، ص۱۴۱، (ح ۳۹۹) و ۲۰۴، (ح ۵۹۳)؛ ج۳، ص۲۲۷، ح۸۴؛ ج۵، ص۲۱۵، ح۷۲۳.

[4] ابن داود، الرجال، ص۱۰۵، ش۳۹۹: الحسن بن الحسین اللؤلؤی، لم [جخ] روی عنه محمد بن أحمد بن یحیی و ضعفه ابن بابویه [جش] ما یدل علی نزاهته، و قد ذکرته فی الضعفاء؛
ابن داود، الرجال، ص۴۳۸، ش۱۱۳: الحسن بن الحسین اللؤلؤی لم [جخ] ضعفه [یو] و حکی [جش] کان محمد بن الحسن بن الولید یستثنی من روایة محمد بن أحمد بن یحیی ما رواه عن جماعة، و عد من جملتهم ما تفرد به الحسن بن الحسین اللؤلؤی؛
ابن داود، الرجال، ص۵۴۳: فی ذکر جماعة أطلق علیهم الضعف... الحسن بن الحسین اللؤلؤی.

[5] معراج أهل الکمال، ج۱، ص۱۰۶، ش۴۲.

[6] معجم رجال الحدیث، ج۵، ص۲۹۸، ش۲۷۹۳.

[7] رجال النجاشی، ص۳۴۸، ش۹۳۹؛ رجال الطوسی، ص۴۲۴، ش۶۱۱۰.

[8] تکملة الرجال، ج۱، ص۳۸۰؛ شعب المقال، ص۱۷۳، ش۳۹.

[9] رجال النجاشی، ص۴۰، ش۸۳.

[10] خلاصة الأقوال (رجال العلامة الحلی)، ص۴۰، ش۱۱.

[11] تنقیح المقال، ج۱۹، ص۱۱۹، ش۵۱۰۶.

[12] "کوفی ثقة کثیر الروایة له کتاب مجموع نوادر" رجال النجاشی، ص۴۰، ش۸۳.

[13] روضة المتقین، ج۱۴، ص۲۰۷؛ نقد الرجال، ج۲، ص۱۵، ش۱۲۵۶؛ قاموس الرجال، ج۳، ص۲۲۱، ش۱۸۷۳.

[14] معجم رجال الحدیث، ج۵، ص۲۹۸، ش۲۷۹۳.

[15] کامل الزیارات، ص۱۳۷، ح۳: ... حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ الْحُسَیْنِ اللُّؤْلُؤِیُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَیُّوبَ عَنِ الْحَرْثِ بْنِ الْمُغِیرَةِ النَّصْرِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ(ع) قَالَ: إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی جَعَلَ مَلَائِکَةً مُوَکَّلِینَ بِقَبْرِ الْحُسَیْنِ(ع) فَإِذَا هَمَّ الرَّجُلُ بِزِیَارَتِهِ وَ اغْتَسَلَ نَادَی مُحَمَّدٌ(ص) یَا وَفْدَ اللَّهِ أَبْشِرُوا بِمُرَافَقَتِی فِی الْجَنَّةِ.

[16] تهذیب الأحکام، ج۱۰، ص۴، ح۱۱: محمد بن الحسن الصفار، عن الحسن بن الحسین اللؤلؤی؛
نجاشی درباره صفار نوشته است: کان وجها فی أصحابنا القمیین، ثقة عظیم القدر راجحا قلیل السقط فی الروایة. (رجال النجاشی، ص۳۵۴، ش۹۴۸).
تهذیب الأحکام، ج۳، ص۱۶۴، ح۳۵۶: عنه، عن الحسن بن الحسین اللؤلؤی، عن الحسن بن علی بن فضال به قرینه سند پیشین (سعد بن عبدالله، عن أبی جعفر، عن أحمد بن محمد بن أبی نصر) مرجع ضمیر عنه به أبی جعفر برمی‌گردد و مراد از آن احمد بن محمد بن عیسی اشعری قمی است.
ابن داوود نوشته است: کل روایة یروی فیها سعد بن عبدالله، عن أبی جعفر فالمراد بأبی جعفر هذا أحمد بن محمد بن عیسی. (ابن داود، الرجال، ص۵۵۷) بنابراین سعد بن عبدالله گاه باواسطه از راوی روایت می‌کند و گاه بی‌واسطه؛ زیرا از جهت طبقه محذوری نیست.
نجاشی درباره احمد بن محمد بن عیسی نوشته است: شیخ القمیین، و وجههم، و فقیههم، غیر مدافع. (رجال النجاشی، ص۸۲، ش۱۹۸).

[17] مانند نقل روایت شاذّ یا غلوآمیز و امثال آن.
ر.ک: منهج المقال، ج۴، ص۳۳-۳۴؛ مستدرک الوسائل، الخاتمه ج۵، ص۱۵۸؛ تهذیب المقال، ج۲، ص۴۲-۴۳؛ حاوی الأقوال، ص۲۶۰، ش۱۴۸.

[18] رجال النجاشی، ص۴۰، ش۸۳: کثیر الروایة، له کتاب مجموع نوادر.

[19] ر.ک: جوادی آملی، عبدالله، رجال تفسیری ج۶، ص۴۴۶-۴۶۲.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

[۱۲]

[۱۳]

[۱۴]

[۱۵]

[۱۶]

[۱۷]

[۱۸]

[۱۹]