استحقاق: تفاوت میان نسخه‌ها

== مقدمه ==

استحقاق، اصطلاح [[کلامی]] و [[تفسیری]] است که بیشتر در مباحث [[معاد]] ([[احباط و تکفیر]]) <ref>تفسیر کبیر، ج۲، ص۱۲۷، اوائل المقالات، ص۵۷، المغنی، ج۳، ص۵۲۳، الذخیره، ص۳۰۲</ref> و [[انتصاف]] <ref>شرح الاصول الخمسه، ص۵۰۵، الذخیره، ص۲۴۴</ref> و [[عدل الهی]] <ref>تقریب المعارف، ص۷۶</ref> مطرح شده است.

از آنجا که [[تحمل]] [[مشقت]] و وجود [[سختی]]، مقتضی و عامل استحقاق برای دریافت [[ثواب]] و [[مدح]] است، لازم است فعل مورد [[تکلیف]] ([[طاعت]]) و یا مقدمه و سبب آن، همراه با [[دشواری]] و سختی باشد <ref>مناهج الیقین، ص۵۰۴، المغنی، ج۱۴، ص۳۰۸ و ۳۱۰، کشف المراد، ص۴۱۰، شرح الاصول الخمسه، ص۶۱۶</ref>. از آنچه گفته شد معلوم می‌‌شود که عوامل [[استحقاق ثواب]] و مدح یکی است <ref>قواعد المرام، ص۱۵۸، شرح الاصول الخمسه، ۶۱۳</ref>.

# در تفضل نوعی غضاضت و نقصان وجود دارد که در [[ثواب]] نیست <ref>مناهج الیقین، ص۵۰۶</ref>.

# از بررسی آرای [[متکلمان]] معلوم می‌‌شود که استحقاق لازم الاجرا و وفای به آن [[واجب]] است، اما [[تفضل]] چنین نیست و فضل و تفضل بر [[خداوند]] واجب نیست <ref>الاقتصاد، ص۹۱، شرح المقاصد، ص۱۲۴، شرح المواقف، ص۳۰۷</ref>. تفضل از ناحیه [[خدا]] می‌‌تواند [[عقاب]] را زایل کند <ref>الاقتصاد، ص۱۱۷، الذخیره، ص۳۰۲</ref> برخی از متکلمان [[خلف]] [[وعید]] و [[عذاب]] نکردن از جانب خدا را مصداق تفضل معرفی کرده‌اند <ref>شرح المقاصد، ج۵، ص۱۲۶</ref>. رعایت ثواب و عوض بر اساس استحقاق و [[عدالت]] است، اما تفضل فوق عوض و عدالت است <ref>الاعتقادات، ص۴۷، تصحیح الاعتقاد، ص۶۹</ref>.

دلیل عمده [[منکران]] استحقاق این است که ما نمی‌توانیم چیزی را بر [[خدا]] [[واجب]] کنیم، نه [[ثواب]] بر [[طاعت]] و نه [[عقاب]] بر [[معصیت]] را، بلکه طاعت و معصیت نشانه اعطای [[ثواب و عقاب]] است، نه علت و سبب؛ زیرا [[خداوند]] هیچ گاه مستحق علیه واقع نمی‌شود، چون لازم می‌‌آید [[حاکم]] و موجبی مافوق خدا باشد و خدا هیچ مافوقی ندارد، پس اگر خداوند به بنده‌اش ثوابو عطا می‌‌کند تنها بر اساس [[تفضل]] است، که در [[قرآن]] به آن [[وعده]] داده است، نه این که [[بنده]] مستحق آن باشد <ref>المواقف، ج۲، ص۳۰۷، اصول الدین، ص۱۷۴، شرح المقاصد، ج۵، ص۱۲۷، الغنیة فی اصول الدین، ص۱۶۸، تفسیر کبیر، ج۹، ص۱۷۵</ref>.

[[متکلمان امامیه]] [[وجوب]] علی [[اللّه]] را که استحقاق یکی از مصادیق آن است به گونه ای توضیح و تبیین کرده‌اند که هیچ منافاتی با [[حاکمیت مطلق]] خداوند ندارد. وجوب علی اللّه یک وجوب و [[حکم فقهی]] تکلیفی [[حقوقی]] نیست، تا محکومیت خدا را به دنبال داشته باشد، بلکه این وجوب، یک مفهوم و [[حکم]] هستی شناسانه است، یعنی از مطالعه ذات و [[صفات خداوند]] به این نتیجه می‌‌رسیم که خداوند به وعده هایش عمل کرده و به مطیعان ثواب می‌‌دهد. بنابراین نقش [[عقل]] در این باره ایجاب و [[الزام]] نیست، بلکه [[فهم]] و [[کشف]] است، عقل از [[شناخت]] ذات و صفات خداوند این وجوب را می‌‌فهمد. به عبارت دیگر، مبدأ این وجوب، خداوند است: {{متن قرآن|كَتَبَ عَلَى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ }}<ref>«بر خویش بخشایش را بر خویش مقرّر داشته است» سوره انعام، آیه ۱۲.</ref> {{متن قرآن|وَعَلَى اللَّهِ قَصْدُ السَّبِيلِ }}<ref>«و (راهنمایی به) راه راست با خداوند است» سوره نحل، آیه ۹.</ref> و [[عقل]] [[انسان]] آن را [[درک]] و کشف می‌‌کند <ref>القواعد الکلامیه، ص۷۴، الالهیات، ج۲، ص۵۴</ref>.

استحقاق یا [[حق]] پیدا کردن [[عبد]] بر [[خداوند]] مانند پیدا کردن حق [[اجیر]] بر مستأجر نیست،؛ چراکه خداوند مالک [[حقیقی]] [[انسان]] و [[جهان]] است، بلکه استحقاق یعنی این که انسان [[مطیع]]، به واسطه اطاعتی که انجام داده [[شایستگی]] دریافت [[پاداش]] را دارد و همین شایستگی را نیز خود [[خدا]] وضع کرده است. بنابراین میان این گفته که تمام عطاهای خداوند، چه [[دنیوی]] یا [[اخروی]]، همه [[تفضل]] است زیرا خدا مالک [[علی الاطلاق]] است و این سخن که [[مؤمن]] مستحق [[ثواب]] است تنافی نیست.

استحقاق در مباحث دیگر [[کلامی]] همچون [[نبوت]] و [[امامت]] نیز مطرح است، به این صورت که نبوت وامامت آیا بر اساس استحقاق [[نبیّ]] و [[امام]] است یا این [[مقام]] و [[موهبت]] تفضلی از جانب خداوند به آنهاست <ref>اوائل المقالات، ص۶۳ و۶۴</ref> [[عقیده]] درست این است که نبوت و امامت اگر چه تفضلی از جانب خداوند است، اما به کسانی اعطا می‌‌شود که شایستگی آن را دارند <ref>الشافی فی الامامه، ج۱، ص۳۲۸</ref>. بدین جهت است که خداوند نخست [[ابراهیم]] {{ع}} را می‌‌آزماید، آن گاه [[منصب امامت]] را به او اعطا می‌‌کند {{متن قرآن|وَإِذِ ابْتَلَى إِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قَالَ إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَامًا قَالَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي قَالَ لَا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ}}<ref>«و (یاد کن) آنگاه را که پروردگار ابراهیم، او را با کلماتی آزمود و او آنها را به انجام رسانید؛ فرمود: من تو را پیشوای مردم می‌گمارم. (ابراهیم) گفت: و از فرزندانم (چه کس را)؟ فرمود: پیمان من به ستمکاران نمی‌رسد» سوره بقره، آیه ۱۲۴.</ref> و [[حضرت موسی]] {{ع}} پس از آزمون‌هایی به [[مقام نبوت]] می‌‌رسد {{متن قرآن|إِذْ تَمْشِي أُخْتُكَ فَتَقُولُ هَلْ أَدُلُّكُمْ عَلَى مَنْ يَكْفُلُهُ فَرَجَعْنَاكَ إِلَى أُمِّكَ كَيْ تَقَرَّ عَيْنُهَا وَلَا تَحْزَنَ وَقَتَلْتَ نَفْسًا فَنَجَّيْنَاكَ مِنَ الْغَمِّ وَفَتَنَّاكَ فُتُونًا فَلَبِثْتَ سِنِينَ فِي أَهْلِ مَدْيَنَ ثُمَّ جِئْتَ عَلَى قَدَرٍ يَا مُوسَى}}<ref>«(یاد کن) آنگاه را که خواهرت (نزد آنان) می‌رفت و می‌گفت: می‌خواهید شما را به کسی رهنمون شوم که او را سرپرستی کند؟ پس تو را به مادرت بازگرداندیم تا چشمش روشن گردد و اندوهگین نشود؛ و کسی را (ناخواسته) کشتی، ما تو را از (آن) اندوه رهاندیم و تو را بارها آزمودیم آنگاه سال‌هایی در میان مردم مدین به سر بردی سپس ای موسی به هنگام، باز آمدی» سوره طه، آیه ۴۰.</ref>. بنابراین، [[نبوت]] و [[امامت]] از آن جهت که کسی چیزی را از خداوند طلبکار نیست، از مقوله [[تفضل الهی]] است و از آن جهت که اعطای آن از جانب خداوند به افراد در گرو شایستگی آنان است از مقوله استحقاق می‌‌شود.

[[زمان]] [[استحقاق ثواب]] و [[عقاب]] [[مکلفان]] از دیگر موضوعات مورد [[اختلاف]] [[متکلمان]] است، برخی قائلند [[مکلف]] در همان [[زمان]] صدور [[طاعت]] و [[معصیت]] مستحق [[ثواب و عقاب]] است و برخی دیگر زمان استحقاق را به [[آخرت]] واگذار کرده‌اند و گروه سوم استحقاق را در [[زمان مرگ]] می‌‌دانند و هر کدام برای تثبیت ادعای خویش دلایلی آورده‌اند<ref>[[رحیم لطیفی|لطیفی]] و [[محمد جواد اصغری|اصغری]]، [[استحقاق (مقاله)|مقاله «استحقاق»]]، [[دانشنامه کلام اسلامی ج۱ (کتاب)|دانشنامه کلام اسلامی، ج۱]]</ref>

# [[پرونده:440259451.jpg|22px]] [[رحیم لطیفی|لطیفی]] و [[محمد جواد اصغری|اصغری]]، [[استحقاق (مقاله)|مقاله «استحقاق»]]، [[دانشنامه کلام اسلامی ج۱ (کتاب)|'''دانشنامه کلام اسلامی ج۱''']]