[[اسماعیل بن همام بن عبد الرحمن بن ابی عبدالله میمون بصری]]<ref>رجال النجاشی، ص۳۰؛ إیضاح الإشتباه، ص۹۱.</ref> و «مکی»<ref>منتهی المطلب، ج۲، ص۸۷۶؛ جامع الرواة، ج۱، ص۱۰۴؛ وسائل الشیعة، ج۱۱، ص۸۹.</ref>، مکنی به «ابو همام»<ref>المحاسن، ج۲، ص۴۴۲؛ الکافی، ج۲، ص۴۶۹؛ کفایة الأثر، ص۳۲۰.</ref>، از [[موالی]] «کنده»<ref>رجال الطوسی، ص۳۵۳؛ نقد الرجال، ج۱، ص۲۳۴؛ الفوائد الرجالیة، ج۱، ص۳۶۱.</ref> بود. البته روشن نیست که چرا وی را به دو [[شهر]] نسبت دادهاند، هر چند چنین تعابیری در متون تراجم و رجالی به فراوانی دیده میشود که به اعتبار محل ولادت، [[آموزش]] یا فعالیت میتواند باشد و در اینجا، چنان چه از ظاهر اشتهار جد وی [[ابوعبدالله]] میمون بصری [[شیبانی]] [[راوی حدیث]] [[غدیر]] و [[فضایل امام علی]] {{ع}}<ref>مستدرکات علم رجال الحدیث، ج۸، ص۴۸.</ref>، بر میآید، به لحاظ [[خانوادگی]] به دیار [[بصره]] منسوب است. در خصوص [[اسماعیل]] اطلاعات زیادی وجود ندارد، جز اینکه اکثر کتابهای رجالی، او را از اصحاب و راویان امام رضا {{ع}} دانسته<ref>رجال الطوسی، ص۳۵۳؛ خلاصة الأقوال، ص۵۷؛ کتاب الرجال، ابن داود، ص۵۲.</ref> که گویی با آن [[حضرت]] از نزدیک مراوده داشته است<ref>مختلف الشیعة، ج۲، ص۴۲؛ منتقی الجمان، ج۱، ص۴۰۹.</ref>. محققان به اتفاق، وی، [[پدر]] و جدش را از افراد [[ثقه]] دانستهاند<ref>نقد الرجال، ج۱، ص۲۳۴؛ کتاب الرجال، ابن داود، ص۵۲؛ خلاصة الأقوال، ص۵۷؛ تنقیح المقال، ج۱۰، ص۴۰۷، ۴۰۸.</ref>. برقی البته او را در زمره [[اصحاب امام کاظم]] {{ع}} آورده است<ref>کتاب الرجال، برقی، ص۵۱؛ معجم رجال الحدیث، ج۴، ص۱۰۹؛ ج۲۳، ص۸۹؛ مستدرکات علم رجال الحدیث، ج۱، ص۶۷۵.</ref>، هر چند کس دیگری چنین نگفته و [[منابع حدیثی]] نیز روایتی از طریق او از آن حضرت در بر ندارند.
[[ابوهمام اسماعیل بن همام بن عبدالرحمان بصری کندی مکی]] از [[راویان]] [[بصره]]<ref>لسان المیزان، ج۱، ص۴۴۱.</ref> و از [[موالی]] کنده و [[صحابی]] [[امام رضا]]{{ع}} بود و از ایشان [[روایت]] کرده است. [[نجاشی]] مینویسد: او و پدرش و جدش از [[محدثان]] [[ثقه]] بودند و [[احمد بن محمد بن عیسی]] از او روایت کرده است.<ref>رجال النجاشی، ج۱، ص۱۱۸.</ref> [[عباس بن معروف]]، [[ابراهیم بن هاشم]] و [[احمد بن حسن بن علی بن فضال]] دیگر راویان اویند.<ref>جامع الرواة، ج۱، ص۱۰۴.</ref> [[برقی]] او را از [[اصحاب امام کاظم]]{{ع}} دانسته است.<ref>رجال البرقی، ص۵۱.</ref> اثر او کتابی است که جماعتی آن را نقل کردهاند، اما از عنوان و موضوع آن اطلاعی در دست نیست<ref>رجال النجاشی، ج۱، ص۱۱۸.</ref>.<ref>جمعی از پژوهشگران، [[فرهنگنامه مؤلفان اسلامی (کتاب)|فرهنگنامه مؤلفان اسلامی]] ج۱، ص۱۷۹.</ref>
از ابن همام برخی از [[عامه]] [[نقل روایت]] کردهاند<ref>شواهد التنزیل، ج۱، ص۴۷؛ سنن الدارقطنی، ج۲، ص۱۲۳.</ref>. او در سلسله پانزده [[حدیث]] با عنوان اسماعیل بن همام و در اسناد روایتهای دیگری با عناوین اسماعیل بن همام، ابیهمام و اسماعیل بن همام مکی حضور دارد<ref>معجم رجال الحدیث، ج۴، ص۱۰۹-۱۱۱.</ref> و غیر از [[امام رضا]] {{ع}}، از افرادی چون [[محمد بن سعید بن غزوان]]، [[عمر بن اذینه]]<ref>الخصال، ص۹، ۱۵، ۴۱.</ref>، [[حسن بن زیاد]] و [[علی بن جعفر]]<ref>جامع الرواة، ج۱، ص۱۰۴، ۵۶۲.</ref> [[روایت]] دارد، چنانچه افرادی مثل [[محمد بن عیسی]]، [[احمد بن محمد بن عیسی]]<ref>الکافی، ج۲، ۴۶۹، ۴۷۶.</ref>، [[یعقوب بن یزد]]، [[احمد بن حسین بن علی بن فضال]]، [[حکم بن بهلول]]، [[علی بن مهزیار]]، [[عباس بن معروف]]، [[ابراهیم بن هاشم]] و دیگران از او [[نقل حدیث]] کردهاند<ref>جامع الرواة، ج۱، ص۱۰۴.</ref>.
روایتهای وی از امام رضا {{ع}} در حوزههای مختلف، از جمله در [[تفسیر]] پارهای از [[آیات قرآن]] است. وی در [[تفسیر آیه]] {{متن قرآن|قَالُوا إِنْ يَسْرِقْ فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَهُ مِنْ قَبْلُ فَأَسَرَّهَا يُوسُفُ فِي نَفْسِهِ وَلَمْ يُبْدِهَا لَهُمْ قَالَ أَنْتُمْ شَرٌّ مَكَانًا وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا تَصِفُونَ}}<ref>«گفتند: اگر (بنیامین) دزدی میکند (شگفت نیست) برادری دارد که (او نیز) پیش از این دزدی کرده است؛ یوسف آن (سرزنش) را در درون خود پنهان داشت و برای آنان آشکار نکرد (و در دل) گفت: جایگاه شما از او بدتر است و خداوند به آنچه وصف میکنید آگاهتر است» سوره یوسف، آیه ۷۷.</ref>، روایتی نقل میکند که در متون [[تفسیری]] و [[حدیثی]] مورد استناد واقع شده است<ref>التفسیر، عیاشی، ج۲، ص۱۸۵؛ عیون أخبار الرضا {{ع}}، ج۲، ص۷۶؛ علل الشرایع، ج۱، ص۵؛ مسند الإمام الرضا {{ع}}، ج۱، ص۶۱.</ref> و در تفسیر آیه {{متن قرآن|يَوْمَ نَدْعُو كُلَّ أُنَاسٍ بِإِمَامِهِمْ}}<ref>«روزی که هر دستهای را با پیشوایشان فرا میخوانیم» سوره اسراء، آیه ۷۱.</ref>، از امام رضا {{ع}} نقل کرده که فرمود: در آن [[روز]] [[خداوند]] هر کسی را با آنکه دوستش دارد، طبقهبندی میکند<ref>التفسیر، عیاشی، ج۲، ص۳۰۴؛ الفصول المهمة، ج۱، ص۳۵۸.</ref>. همچنین در تفسیر {{متن قرآن|مُسَوِّمِينَ}}<ref>«نشانگذار» سوره آل عمران، آیه ۱۲۵.</ref> نیز روایت دارد که مراد از آن [[عمامه]] است<ref>التفسیر، عیاشی، ج۱، ص۱۹۷.</ref>. ولی بیشترین روایتهایش در حوزه [[فقه]] است؛ روایتهایی در باب [[نماز]] میت<ref>المعتبر فی شرح المختصر، ج۲، ص۳۴۸.</ref>، کیفیت [[وصیت]]، [[قبر]] و [[دفن]] میت<ref>المعتبر فی شرح المختصر، ج۱، ص۲۹۶.</ref>، چگونگی [[تیمم]]<ref>مختلف الشیعة، ج۱، ص۴۳۱.</ref> و بیش از همه درباره مسائل [[مسجد الحرام]] و [[احکام]] [[حج]]<ref>الکافی، ج۴، ص۱۹۵، ۲۴۸، ۴۵۷، ۴۸۲، ۵۲۹؛ عیون أخبار الرضا {{ع}}، ج۱، ص۲۸۵؛ تهذیب الأحکام، ج۵، ص۲۷۸.</ref>. او همچنین در مقوله [[دعا]]، [[ارزش]] [[دعوت پنهانی]]<ref>الکافی، ج۲، ص۴۶۹، ۴۷۶.</ref> و در معنای [[سکینه]] که چگونه [[خداوند]] آن را بر پیامبرانش از جمله [[حضرت ابراهیم]] {{ع}} نازل کرده<ref>عیون أخبار الرضا {{ع}}، ج۱، ص۳۱۲؛ من لا یحضره الفقیه، ج۲، ص۳۹۱؛ مسند الإمام الرضا {{ع}}، ج۱، ص۵۶.</ref>، روایتهایی از [[امام رضا]] {{ع}} نقل میکند که روایتهایش به فراوانی در متون [[حدیثی]] و [[دینی]] مورد توجه [[اهل]] تحقیق قرار دارد.
[[اسماعیل]] علاوه بر نقشی که در حوزه [[نقل حدیث]] دارد، کتاب یا کتابهایی نیز دارد. [[نجاشی]] مینویسد که وی [[کتابی]] دارد که جماعتی از او [[روایت]] کردهاند و [[محمد بن علی]] از [[احمد بن محمد بن یحیی]] از سعاد و [[احمد بن ادریس]] از [[احمد بن محمد بن عیسی]] از او برای ما روایت کردهاند<ref>رجال النجاشی، ص۳۱.</ref>. آقا بزرگ از کتاب الحدیث وی یاد میکند که با چهار واسطه روایت شده است<ref>الذریعة إلی تصانیف الشیعة، ج۶، ص۳۱۴؛ معجم ما کتب عن الرسول {{صل}} و أهل بیته {{عم}}، ج۱۱، ص۴۴.</ref>. از کتابی به نام مسائل برای وی به طرق گوناگون روایت شده است<ref>جامع الرواة، ج۲، ص۴۲۳؛ طرائف المقال، ج۱، ص۲۸۴؛ معجم رجال الحدیث، ج۴، ص۱۰۹.</ref>. به رغم نقشی که اسماعیل در حوزه [[حدیث]] [[شیعی]] و [[تفسیر]] دارد، از فرجام [[حیات]] وی چیزی در [[اختیار]] نیست و از [[نسل]] وی نیز اطلاعی وجود ندارد.<ref>[[سید علی رضا واسعی|واسعی]]، [[طاهره سادات صالح شریعتی|صالح شریعتی]]، [[اسماعیل بن همام - واسعی (مقاله)|مقاله «اسماعیل بن همام»]]، [[دانشنامه امام رضا ج۲ (کتاب)|دانشنامه امام رضا ج۲]] ص ۲۵۳.</ref>
== منابع ==
== منابع ==
{{منابع}}
{{منابع}}
# [[پرونده: 1100515.jpg|22px]] [[سید علی رضا واسعی|واسعی]]، [[طاهره سادات صالح شریعتی|صالح شریعتی]]، [[اسماعیل بن همام (مقاله)|مقاله «اسماعیل بن همام»]]، [[دانشنامه امام رضا ج۲ (کتاب)|'''دانشنامه امام رضا ج۲''']]
# [[پرونده: IM009687.jpg|22px]] جمعی از پژوهشگران، [[فرهنگنامه مؤلفان اسلامی ج۱ (کتاب)|'''فرهنگنامه مؤلفان اسلامی ج۱''']]
اسماعیل بن همام از چند منظر متفاوت، بررسی میشود: اسماعیل بن همام در معارف و سیره رضوی - پرسش مرتبط ندارد
جمعی از پژوهشگران، فرهنگنامه مؤلفان اسلامی ج۱