بغی در فقه سیاسی: تفاوت میان نسخه‌ها

بغی در فقه سیاسی (نمایش مبدأ)

نسخهٔ ‏۱۹ ژانویهٔ ۲۰۲۳، ساعت ۱۲:۴۲

۱۲٬۳۱۹ بایت اضافه‌شده ، ‏۱۹ ژانویهٔ ۲۰۲۳

←‏تفاوت باغی با محارب

دیداریویکی‌متن

Wasity

دیوان‌سالاران، مدیران

۲۲۴٬۸۶۴

ویرایش

@@ خط ۲۷: / خط ۲۷: @@
 در مجموع بغی، در چارچوب یک [[نظام سیاسی]]، [[قیام]] و [[طغیان]] ضد یک گروه یا [[حکومت]] است که به حدّ جنگ منظم نرسیده و به عنوان جنگ داخلی شناخته شده است<ref>علی‌اکبر آقابخشی و مینو افشاری‌راد، فرهنگ علوم سیاسی، ص۲۰۰؛ جواهر الکلام، ج۲۱، ص۳۲۲؛ شرایع الاسلام، ج۱، کتاب الجهاد، ص۳۱۰؛ الحاوی الکبیر فی فقه الشافعی، مقدمه، ص۳۷۱؛ مختصر النافع، کتاب الجهاد، ص۱۸۶؛ الانتصار، مسائل المحارب، ص۲۳۲.</ref>. به این گروه بغات هم گفته می‌شود<ref>[[عبدالله نظرزاده|نظرزاده، عبدالله]]، [[فرهنگ اصطلاحات و مفاهیم سیاسی قرآن کریم (کتاب)|فرهنگ اصطلاحات و مفاهیم سیاسی قرآن کریم]]، ص۱۴۸؛ [[اباصلت فروتن|فروتن، اباصلت]]، [[علی اصغر مرادی|مرادی، علی اصغر]]، [[واژه‌نامه فقه سیاسی (کتاب)|واژه‌نامه فقه سیاسی]]، ص ۵۸.</ref>.
+===«بغی» در اصطلاح===
+اما در اصطلاح، معانی مختلفی برای واژه «بغی‌» ذکر شده است که به سه مورد از مهم‌ترین این معانی اشاره می‌شود‌:
+===[[خروج بر امام عادل]]، شکستن [[بیعت]] و [[مخالفت با احکام]] وی===
+از قدمای [[فقهای شیعه]]، [[سید مرتضی]] موضوع بغی و محاربه را مطرح کرده ولی تعریفی از آن ارائه نداده است‌<ref>سید مرتضی، علی بن حسین موسوی، الانتصار فی انفرادات الامامیه، ص۴۷۶‌.</ref>. پس از او [[شیخ طوسی]] در مبحث [[جهاد]]، تعریفی را از اصطلاح بغی ارائه کرده است: {{عربی|كُلُّ مَنْ خَرَجَ عَلَى إِمَامٍ عَادِلٍ وَ نَكَثَ بَيْعَتَهُ وَ خَالَفَهُ فِي أَحْكَامِهِ فَهُوَ بَاغٍ}} و در ادامه نیز می‌افزاید: {{عربی|وَ جَازَ لِلْإِمَامِ قِتَالَهُ وَ مُجَاهِدَتَهُ}}<ref>طوسی، محمد بن حسن، النهایه فی مجرد الفقه و الفتاوی، ص۲۹۶.</ref>. «هر کس بر [[امام]] عادلی خروج کند و بیعتش با او را نقض کرده و بشکند و در احکامش با او [[مخالفت]] نماید، [[باغی]] و [[متمرد]] است و برای امام جایز است که با او به [[جنگ]] و [[مجاهدت]] بپردازد». [[علامه حلی]]<ref>علامه حلّی، منتهی المطلب فی تحقیق المذهب، ج۱۵، ص۱۷۶‌.</ref> و [[ابن ادریس]] حلی<ref>ابن ادریس حلّی، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، ج۲، ص۱۵.</ref> نیز همین تعریف را برای بغی آورده‌اند.
+در این تعریف، سه ویژگی برای فرد باغی ذکر شده است: «خروج بر امام عادل»، «شکستن بیعت» و «مخالفت با احکام او» که هر سه عنصر باید موجود باشد تا عنوان «بغی» [[صدق]] کند.<ref>[[سید جواد اورعی|اورعی، سید جواد]]، [[مستند قرآنی بغی در اصطلاح فقهی (مقاله)|مستند قرآنی بغی در اصطلاح فقهی]] ص ۷۵.</ref>
+===«خروج بر» امام عادل‌===
+گروهی دیگر از [[فقها]]، بغی را به {{عربی|كُلُّ مَنْ خَرَجَ عَلَى إِمَامٍ عَادِلٍ}}<ref>محقق حلّی، شرائع الإسلام، ج۱، ص۳۰۷؛ مقدس‌اردبیلی، احمد بن محمد، مجمع الفائدة و البرهان، ج۷، ص۵۲۴.</ref> و یا {{عربی|كُلُّ مَنْ خَرَجَ عَلَى الْمَعْصُومِ مِنَ الْأَئِمَّةِ}}<ref>شهید اول، محمد بن مکی عاملی، اللمعة الدمشقیة، ص۸۳؛ طباطبایی، سیدعلی بن محمد، ریاض المسائل، ج۸، ص۲۳‌.</ref> تعریف کرده‌اند که بر خلاف تعریف گروه اول از فقها، دو قید {{عربی|نَكَثَ بَيْعَتَهُ}} و {{عربی|خَالَفَهُ فِي أَحْكَامِهِ}} را ندارد. یعنی «باغی و متمرد، کسی است که بر [[امام عادل]] یا [[امام]] [[معصوم]] خروج کند‌».<ref>[[سید جواد اورعی|اورعی، سید جواد]]، [[مستند قرآنی بغی در اصطلاح فقهی (مقاله)|مستند قرآنی بغی در اصطلاح فقهی]] ص ۷۶.</ref>
+===«خروج از» [[اطاعت امام]] [[عادل]]===
+دسته سوم از [[فقها]] بغی را به {{عربی|الخُرُوجُ عَنْ طَاعِةِ الْإِمَامِ الْعَادِلِ}} یعنی «خارج شدن از اطاعت امام عادل» معنا کرده‌اند<ref>علامه حلّی، تذکرة الفقهاء، ج۹، ص۳۹۱؛ شهید ثانی، زین الدین بن علی عاملی، مسالک الأفهام، ج۳، ص۹۱؛ نجفی، محمد حسن، جواهر الکلام، ج۲۱، ص۳۲۲.</ref>. در این تعریف تنها عنصر «خروج از اطاعت امام عادل» وجود دارد.<ref>[[سید جواد اورعی|اورعی، سید جواد]]، [[مستند قرآنی بغی در اصطلاح فقهی (مقاله)|مستند قرآنی بغی در اصطلاح فقهی]] ص ۷۶.</ref>
+===تحلیل و بررسی تعاریف مذکور===
+تعریف سوم تفاوتی ماهوی با تعریف دوم دارد. {{عربی|الخُرُوجُ}} اگر با {{عربی|عَنْ}} یا {{عربی|مِنْ}} متعدی شود همان طور که دسته سوم از [[فقهاء]] این‌گونه تعریف کرده‌اند به معنای خروج «از» [[حاکمیت]] است ولی اگر با {{عربی|عَلَى}} متعدی شود همان‌طور که تعریف دوم بیان می‌کند به معنای خروج «بر» حاکمیت خواهد بود. تفاوت این دو تعبیر در آن است که در صورت اول، صرف اعلام خروج از [[قدرت]] حاکمه و [[مخالفت]] با [[دستورات]] [[حاکم]]، بغی محسوب می‌شود اما در صورت دوم، [[اقدام عملی]]، [[قیام]] براندازانه و مقابله با حاکم و [[حکومت]]، بغی خواهد بود نه صرف مخالفت با دستورات حاکم<ref>پورحسین، مهدی، بغی و تمرد در حکومت اسلامی، ص۳۷.</ref>. از این جا تناقضی در تعریف اول به چشم می‌خورد‌؛ زیرا در صدر تعریف که فعل {{عربی|خَرَجَ}} با {{عربی|عَلَى}} متعدی شده، اقدام عملی، قیام براندازانه و مقابله با حاکم و حکومت بغی است ولی در ذیل تعریف که عبارات {{عربی|نَكَثَ بَيْعَتَهُ}} و {{عربی|خَالَفَهُ فِي أَحْكَامِهِ}} آمده، معنای تعدّی فعل {{عربی|خَرَجَ}} با {{عربی|مِنْ}} یا {{عربی|عَنْ}} را تداعی می‌کند و رساننده آن معناست زیرا در این صورت، صرف [[مخالفت با احکام]] [[امام عادل]] و اعلام خروج از قدرت او مصداق بغی خواهد بود اگر چه اقدامی عملی در کار نباشد و این، تناقض در تعریف است. برای حل این تناقض، برخی عبارات «شکستن [[بیعت]]» و «مخالفت با احکام امام عادل» را که در تعریف اول آمده، در صورتی بغی دانسته‌اند که مصداقی از «خروج «بر» امام عادل» باشد که این همان صدر تعریف و همچنین عین تعریف دوم است و یا لااقل به آن منتهی شود و الّا اگر کسی بدون اینکه دست به [[اقدام عملی]] و [[قیام]] علیه [[حکومت]] بزند، تنها در جایی با [[احکام]] [[حاکم]] [[مخالفت]] کرده یا از اطاعتش شانه خالی کند، نمی‌تواند «[[باغی]]» باشد اگرچه ممکن است تحت عناوین دیگری چون متخلّف، [[مجرم]]، [[معصیت کار]] و.. قرار بگیرد ولی باغی نیست و احکام آن بر او بار نمی‌شود<ref>پورحسین، مهدی، بغی و تمرد در حکومت اسلامی، ص۳۸.</ref>.
+در تعریف اول مانند تعریف دوم فعل {{عربی|خَرَجَ}} با {{عربی|عَلَى}} متعدی شده است. بنابراین عنوان بغی در تعریف اول مثل تعریف دوم، به معنای صرفِ مخالفت با [[دستورات]] حاکم نخواهد بود بلکه اقدام عملی، قیام براندازانه و مقابله با حاکم و حکومت عنوان بغی خواهد داشت. اما تعریف اول مشتمل بر دو عنصر «شکستن [[بیعت]]» و «[[مخالفت با احکام]] [[امام عادل]]» نیز هست که تعریف دوم فاقد آن است. به نظر می‌رسد وقتی شخصی به عنوان باغی بر امام عادل خروج می‌کند، به صورت قهری بیعتش هم شکسته می‌شود؛ چراکه قیام و [[تمرّد]]، خود بارزترین مصداق عملی «شکستن بیعت» است؛ لذا ذکر عنوان {{عربی|نَكَثَ بَيْعَتَهُ}} در تعریف اول، [[لغو]] می‌باشد. همچنین عنصر دوم «مخالفت با احکام امام عادل» نیز لغو به نظر می‌رسد چون [[خروج بر امام عادل]] به صورت قیام عملی نیز، مصداقی از «مخالفت با احکام امام عادل» است و تحت همان عنوان کلی جای می‌گیرد؛ لذا عبارت {{عربی|خَالَفَهُ فِي أَحْكَامِهِ}} در تعریف اول، زائد است.<ref>[[سید جواد اورعی|اورعی، سید جواد]]، [[مستند قرآنی بغی در اصطلاح فقهی (مقاله)|مستند قرآنی بغی در اصطلاح فقهی]] ص ۷۶.</ref>
+===نظریه مختار و [[دلایل]] آن===
+مدّعای ما این است که صرف «شکستن بیعت‌» و «مخالفت با احکام امام عادل» بغی نخواهد بود بلکه [[اقدام]] و تمرّد عملی، قیام براندازانه و مقابله با حاکم و حکومت بغی است و این، همان تعریف گروه دوم است. برای این ادعا سه دلیل را می‌توان بیان کرد:
+دلیل اول: از [[سیره]] [[حضرت علی]]{{ع}} که مهمترین مستند موضوع بغی به شمار می‌‌رود و همچنین از وقایع [[تاریخی]] [[زمان]] آن حضرت فهمیده نمی‌شود که ایشان یا [[مسلمانان]] آن عصر، سه گروه [[ناکثین]]، [[قاسطین]] و [[مارقین]] را قبل از «[[قیام]] براندازانه» و به صرف «[[مخالفت با احکام]] [[حضرت علی]]{{ع}}» [[باغی]] دانسته باشند<ref>پورحسین، مهدی، بغی و تمرد در حکومت اسلامی، ص۳۸.</ref>.
+دلیل دوم‌: امثال [[شیخ طوسی]] و [[علامه حلی]] هم که بغی را به صورت اول تعریف کرده‌اند، در کتاب دیگرشان باغی را به {{عربی|مَنْ قَاتَلَ إِمَاماً عَادِلاً}}<ref>طوسی، محمد بن حسن، الجمل و العقود فی العبادات، ص۱۵۹.</ref> یا {{عربی|كُلُّ مَنْ خَرَجَ عَلَى إِمَامٍ عَادِلٍ}}<ref>علامه حلّی، إرشاد الأذهان، ج۱، ص۳۵۱.</ref> معنا کرده‌اند که این همان [[اقدام]] و قیام عملی است.
+دلیل سوم: این گروه از [[فقیهان]] بعداً با تبیین ملاک‌های مفهومی بغی، به شرایط آن از قبیل کثرت عددی، [[شوکت]] و [[عظمت]] [[باغیان]]، خروج از [[قدرت]] و [[سلطه]] [[حکومت]] و توجیه [[سیاسی]] آن می‌پردازند<ref>شیخ طوسی، المبسوط، ج۷، ص۲۶۴ و ۲۶۵؛ ابن ادریس حلّی، السرائر، ج۲، ص۱۵؛ إبن حمزه طوسی، طوسی، الوسیلة إلی نیل الفضیلة، ص۲۰۶.</ref> که هیچ تناسبی با صرف مخالفت با احکام [[حاکم]] و [[خروج از طاعت]] او ندارد، بلکه تنها با قیام براندازانه سازگار است‌<ref>پورحسین، مهدی، بغی و تمرد در حکومت اسلامی، ص۳۸ و۳۹.</ref>.<ref>[[سید جواد اورعی|اورعی، سید جواد]]، [[مستند قرآنی بغی در اصطلاح فقهی (مقاله)|مستند قرآنی بغی در اصطلاح فقهی]] ص ۷۷.</ref>
 == تفاوت [[باغی]] با [[محارب]] ==