|
|
| خط ۹: |
خط ۹: |
|
| |
|
| == معناشناسی == | | == معناشناسی == |
| # '''[[قرآن]]:''' مقصود کتاب آسمانی مسلمانان است که شامل ۶۲۰۰ آیه دارد و به صورت متواتر از [[پیامبر خاتم|پیامبر]] {{صل}} به دست ما رسیده و تحریف نشده است و غالباً در عصر کنونی با قرائت حفص از عاصم منتشر میشود.
| | مهدویت عبارت است از اعتقاد به منجی که در [[آخرالزمان]] [[ظهور]] میکند و بشریت را نجات میدهد و در ادیان الهی و [[اسلام]] مطرح شده است در [[شیعه]] با نام [[امام مهدی|محمد بن الحسن]] {{ع}} و لقبهایی مثل "[[امام مهدی|مهدی آل محمد]] {{عم}}" به عنوان دوازدهمین [[امام]] [[معصوم]] {{ع}} مشخص گردیده است<ref>[[فرهنگ شیعه (کتاب)|فرهنگ شیعه]]، ص ۴۳۸.</ref>. |
| # '''[[مهدویت]]:''' مقصود اعتقاد به منجی است که در [[آخرالزمان]] [[ظهور]] میکند و بشریت را نجات میدهد و در ادیان الهی و [[اسلام]] مطرح شده است در [[شیعه]] با نام [[امام مهدی|محمد بن الحسن]] {{ع}} و لقبهایی مثل "[[امام مهدی|مهدی آل محمد]] {{عم}}" به عنوان دوازدهمین [[امام]] [[معصوم]] {{ع}} مشخص گردیده است.
| |
| # '''[[تفسیر]]:''' در اصل به معنای کشف و پردهبرداری است و در اینجا به کشف معانی کلمات و جملههای [[قرآن]] و توضیح مقاصد و اهداف آنهاست، به عبارت دیگر تبیین مراد استعمالی آیات [[قرآن]] و آشکار کردن مراد جدّی آن بر اساس قواعد ادبیات عرب و اصول عقلائی محاوره است<ref>در مورد تفسیر معانی لغوی و اصطلاحی متعددی بیان شده است. در اینجا سخن لغویین و برخی ارباب تفسیر و صاحبنظران بیان شد. نک: راغب اصفهانی، مفردات؛ طباطبائی، المیزان، ج ۱، ص ۴؛ سیوطی، الاتقان، ج ۲، ص ۱۹۲؛ طبرسی، مجمع البیان، ج ۱، ص ۱۳؛ نگارنده منطق تفسیر قرآن، ص ۲۳ و درآمدی بر تفسیر علمی قرآن، ص ۳۵ـ ۳۹ و روششناسی تفسیر قرآن بابایی و دیگران.</ref>.
| |
| # '''[[تأویل]]:''' در اصل به معنای بازگشتدادن است و گاهی به معنای توجیه متشابهات، ومعنای خلاف ظاهر لفظ است که به وسیله قرینه حاصل میشود<ref>برای واژة تأویل بیش از ده معنای استعمالی بیان شده است که در اینجا دو معنایی که در متن مقصود ماست بیان شد. نک: مفردات، راغب اصهفانی، ماده اول، مجمعالبیان، ج۳، ص۱۳، الاتقان فی علوم القرآن، سیوطی، ج۲، ص۱۹۲، التفسیر والمفسرون، دکتر ذهبی، ج۱، ص۱۳، التمهید فی علوم القرآن، محمدهادی معرفت، ج۳،ص۲۸.</ref>. همانطور که گاهی به معنای باطن نیز میآید<ref>التمهیدفیعلومآلقران، محمدهادی معرفت، ج۳، ص۲۸ والتفسیر والمفسرون، همو، ج۱،ص۲۱.</ref>.
| |
| # '''[[بطن]]:''' در اصل به معنای پوشیده و غیر ظاهر است، و در اینجا مقصود معنایی از [[قرآن]] است که از ظاهر کلام بهدست نمیآید. و گاهی در احادیث بیان شده است<ref>بحارالانوار، مجلسی، ج۹۲، ص۹۷.</ref> و برخی صاحبنظران آن را به معنای قاعده کلّی، برگرفته از آیه میدانند که به وسیله الغای خصوصیت بهدست میآید<ref>معرفت، محمدهادی، التفسیر الاثری الجامع، ج۱، ص۳۰ و التفسیر والمفسرون، همو، ج۱، ص۲۱.</ref>.<ref>البته برای واژه "بطن" معانی دیگر نیز بیان شده است ولی ما در اینجا معنایی را بیان کردیم که در متن مقصود ماست. نک: المیزان، ج۳، ص۴۴ـ۶۵، و شاکر، محمد کاظم، مبانی و روشهای تفسیری، مبحث بطن و منطق تفسیر قرآن (۱) مبحث بطن، از نگارنده.</ref>
| |
| # '''[[تطبیق]] (جری):''' در اصل به معنای انطباق یک مفهوم عام و کلی بر فرد خاص و جزئی است، مثل وقتی که "انسان" را بر "علی" اطلاق و تطبیق میکنیم. از این شیوه در روایات تفسیری استفاده شده (ادامه همین مقاله) و در برخی احادیث نیز بدان اشاره شده است<ref>{{عربی|"عن الباقر {{ع}}: ظَهْرُهُ تَنْزِيلُهُ وَ بَطْنُهُ تَأْوِيلُهُ مِنْهُ مَا قَدْ مَضَى وَ مِنْهُ مَا لَمْ يَكُنْ يَجْرِي كَمَا يَجْرِي الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ"}} (بحارالانوار، مجلسی، ج۹۲، ص۹۷).</ref> و گاهی از آن با عنوان قاعده "جری و تطبیق" یاد میشود<ref>[[سید محمد حسین طباطبایی|طباطبایی، سید محمد حسین]]، المیزان، ج ۱، ص۴۱.</ref>.
| |
| # '''واژه "نزلت":''' در اصل به معنای نزول آیات [[قرآن]] در مورد حادثه یا واقعه خاص است و اغلب در مورد شأن نزولهای [[قرآن]] به کار میرود. هر چند که گاهی در مورد قصههای گذشته و بیان حکم و تکلیف شرعی دائمی نیز میآید<ref>ر. ک: التمهید فی علوم القرآن، ج ۱، ص ۲۵۴ و البرهان، ج ۱، ص ۳۱ و ۳۲.</ref>. اما در احادیث تفسیری [[مهدویت]] در چند معنا به کار میرود:
| |
| ## گاهی به معنای تطبیق یک آیه خاص بر غیر شأن نزول آن به کار میرود، یعنی در حدیث، آیهای را بر یکی از مسائل [[مهدویت]] تطبیق میکند و از تعبیر "نزلت" استفاده میکند. مثال: آیه {{متن قرآن|أَمَّن يُجِيبُ الْمُضْطَرَّ إِذَا دَعَاهُ وَيَكْشِفُ السُّوءَ وَيَجْعَلُكُمْ خُلَفَاء الأَرْضِ أَإِلَهٌ مَّعَ اللَّهِ قَلِيلا مَّا تَذَكَّرُونَ}}<ref>نمل/ ۶۲.</ref>؛ "بلکه آیا (معبودان شما بهترند یا) کسى که درمانده را، به هنگامى که او را مىخواند، اجابت مىکند و (گرفتارى) بد را برطرف مىسازد و شما را جانشینان (خود یا گذشتگان در) زمین قرار مىدهد؟! آیا معبودى با خداست؟! چه اندک متذکر مىشوید". در حدیثی از [[امام باقر]] {{ع}} نقل شده که فرمودند: {{عربی|"نَزَلَتْ فِي الْقَائِمِ..."}}<ref>غیبة نعمانی، ص ۳۲۸ و بحارالانوار، ج ۵۲، ص ۳۶۹.</ref> در حالی که آیه فوق مطلق است و شامل هر فرد مضطّر میشود ولی در روایت بر یکی از مصادیق کامل یا مصداق اکمل آن تطبیق شده است.
| |
| ## گاهی تعبیر نزلت به معنای تأویل و بطن آیه به کار میرود. مثال: آیه {{متن قرآن|قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَصْبَحَ مَاؤُكُمْ غَوْرًا فَمَن يَأْتِيكُم بِمَاء مَّعِينٍ}}<ref>ملک / ۳۰.</ref>؛ "بگو: آیا به نظر شما، اگر آب (سرزمین) شما [در زمین] فرو رود، پس چه کسى آب روانى براى شما مىآورد؟!" در حدیثی از [[امام باقر]] {{ع}} حکایت شده که فرمودند: {{عربی|"هَذِهِ نَزَلَتْ فِي الْقَائِمِ يَقُولُ: إِنْ أَصْبَحَ إِمَامُكُمْ غَائِباً عَنْكُمْ لَا تَدْرُونَ أَيْنَ هُوَ فَمَنْ يَأْتِيكُمْ بِإِمَامٍ ظَاهِرٍ يَأْتِيكُمْ بِأَخْبَارِ السَّمَاءِ وَ الْأَرْضِ وَ حَلَالِ اللَّهِ جَلَّ وَ عَزَّ وَ حَرَامِهِ؟ ثُمَّ قَالَ {{ع}}: وَ اللَّهِ مَا جَاءَ تَأْوِيلُ هَذِهِ الْآيَةِ وَ لَا بُدَّ أَنْ يَجِيءَ تَأْوِيلُهَا"}}<ref>«...اين آيه درباره امام قائم {{ع}} نازل شده است مىفرمايد: اگر امامتان از شما غائب شود و ندانيد كه او كجاست، چه كسى امام ظاهرى براى شما خواهد آورد؟ تا اخبار آسمان و زمين و حلال و حرام خداى تعالى را براى شما بياورد، سپس فرمود: به خدا سوگند تأويل اين آيه هنوز نيامده است و ناگزير بايد بيايد»؛ کمال الدین، ج ۱، ص ۳۲۵ و غیبة طوسی، ص ۱۵۸ و بحارالانوار، ج ۵۱، ص ۵۲.</ref>. در حالی که ذیل حدیث سخن از تأویل (و بطن) آیه میگوید اما در صدر حدیث تعبیر "نزلت" به کار رفته است. پس مقصود از نزول در اینجا بیان بطن و تأویل آیه فوق است<ref>در مورد بطن و تأویل آیات مهدویت در ادامه مقاله مطالبی بیان خواهد شد.</ref>.
| |
| ## واژه "نزلت" گاهی هم به معنای تفسیر آیه میآید همان طور که در مورد آیه ۵۵ / نور {{متن قرآن|وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُم فِي الأَرْضِ}}؛ "خدا به کسانى از شما که ایمان آورده و [کارهاى] شایسته انجام دادهاند، وعده داده است که قطعاً آنان را در زمین جانشین خواهد کرد"، از [[امام صادق]] {{ع}} نقل شده که فرمودند: {{عربی|"نَزَلَتْ فِي الْقَائِمِ وَ أَصْحَابِهِ"}}<ref>غیبة نعمانی، ص ۲۴۷.</ref> که با توجه به عدم تحقق این آیه تاکنون تنها تفسیر آیه مربوط به [[امام مهدی|امام عصر]] {{ع}} و یاران ایشان است<ref>[[فرهنگ شیعه (کتاب)|فرهنگ شیعه]]، ص 438.</ref>.
| |
|
| |
|
| == پیشینه == | | == پیشینه == |
| در مورد آیات [[مهدویت]] در [[قرآن]] نخست در منابع تفسیری و حدیثی [[شیعه]] و [[اهل سنت]] مطالبی آمده است از جمله از تفاسیر [[اهل سنت]] تفسیر [[قرآن کریم]] [[ابن کثیر]]<ref>ر. ک: تفسیر قرآن کریم، ج ۲، ص ۶۱۵ و ...</ref> و از [[شیعه]] تفسیر [[مجمع البیان]]، [[فضل بن حسن طبرسی|طبرسی]] و [[تفسیر عیاشی]] و [[تفسیر نور الثقلین]] [[عبدعلی بن جمعه حویزی|عروس حویزی]] و [[تفسیر البرهان]] [[سید هاشم بحرانی|محدث بحرانی]] و [[تفسیر صافی]] [[فیض کاشانی]] و [[تفسیر المیزان]] [[علامه طباطبایی|علامه محمد حسین طباطبایی]] و [[تفسیر نمونه]]، [[ناصر مکارم شیرازی|ناصر مکارم]] و [[تفسیر قرآن مهر]]، [[محمد علی رضایی اصفهانی]] و... جلد سیزدهم [[بحارالانوار]] [[علامه مجلسی]] و... مطالبی بیان شده است سپس کتابها و مقالات مستقل متعدد در این مورد نگارش یافته است از جمله: | | در مورد آیات [[مهدویت]] در [[قرآن]] نخست در منابع تفسیری و حدیثی [[شیعه]] و [[اهل سنت]] مطالبی آمده است از جمله از تفاسیر [[اهل سنت]] تفسیر [[قرآن کریم]] [[ابن کثیر]]<ref>ر. ک: تفسیر قرآن کریم، ج ۲، ص ۶۱۵ و ...</ref> و از [[شیعه]] تفسیر [[مجمع البیان]]، [[فضل بن حسن طبرسی|طبرسی]] و [[تفسیر عیاشی]] و [[تفسیر نور الثقلین]] [[عبدعلی بن جمعه حویزی|عروس حویزی]] و [[تفسیر البرهان]] [[سید هاشم بحرانی|محدث بحرانی]] و [[تفسیر صافی]] [[فیض کاشانی]] و [[تفسیر المیزان]] [[علامه طباطبایی|علامه محمد حسین طباطبایی]] و [[تفسیر نمونه]]، [[ناصر مکارم شیرازی|ناصر مکارم]] و [[تفسیر قرآن مهر]]، [[محمد علی رضایی اصفهانی]] و... جلد سیزدهم [[بحارالانوار]] [[علامه مجلسی]] و... مطالبی بیان شده است سپس کتابها و مقالات مستقل متعدد در این مورد نگارش یافته است از جمله: |
|
| |
| # [[المحجة فیما نزل فی القائم الحجه (کتاب)|المحجة فیما نزل فی القائم الحجه]]، [[سید هاشم بحرانی]] (۱۱۰۷ ق)، ترجمه: [[سیمای حضرت مهدی در قرآن (کتاب)|سیمای حضرت مهدی در قرآن]]، [[مهدی حائری قزوینی]]، تهران، ۱۳۷۴، آفاق. (۱۲۰ آیه را به ترتیب نزول جمع کرده و روایات آنها.) | | # [[المحجة فیما نزل فی القائم الحجه (کتاب)|المحجة فیما نزل فی القائم الحجه]]، [[سید هاشم بحرانی]] (۱۱۰۷ ق)، ترجمه: [[سیمای حضرت مهدی در قرآن (کتاب)|سیمای حضرت مهدی در قرآن]]، [[مهدی حائری قزوینی]]، تهران، ۱۳۷۴، آفاق. (۱۲۰ آیه را به ترتیب نزول جمع کرده و روایات آنها.) |
| # [[معجم احادیث الامام المهدی (کتاب)|معجم احادیث الامام المهدی]] {{ع}}، مؤسسة المعارف الاسلامیه، الجزء السابع، الآیات المفسر. (تحت اشراف شیخ [[علی کورانی]]، ۱۴۱۱ ق، جامعترین کتاب در این زمینه است که بیش از ۳۰۰ آیه را جمع کرده ولی آیه ۱۸ سوره محمد {{صل}} را ذکر نکرده است. | | # [[معجم احادیث الامام المهدی (کتاب)|معجم احادیث الامام المهدی]] {{ع}}، مؤسسة المعارف الاسلامیه، الجزء السابع، الآیات المفسر. (تحت اشراف شیخ [[علی کورانی]]، ۱۴۱۱ ق، جامعترین کتاب در این زمینه است که بیش از ۳۰۰ آیه را جمع کرده ولی آیه ۱۸ سوره محمد {{صل}} را ذکر نکرده است. |
