مهدویت در قرآن

از امامت‌پدیا
پرش به ناوبری پرش به جستجو

متن این جستار آزمایشی است، امید می رود در آینده نه چندان دور آماده شود.

این مدخل از زیرشاخه‌های مهدویت است. "مهدویت" از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود:
در این باره، تعداد بسیاری از پرسش‌های عمومی و مصداقی مرتبط، وجود دارند که در مدخل مهدویت (پرسش) قابل دسترسی خواهند بود.

مقدمه

در قرآن کریم ۳۲۴ آیه وجود دارد که بر اساس احادیث پیامبر صلى الله عليه وآله وسلم و اهل بیت علیهم السلام با مهدویت مرتبط است و در این مورد کتاب‌ها و مقالات مستقل و غیر مستقل زیادی نگارش یافته است. البته دلالت این آیات و اعتبار روایات ذیل آن‌ها یکسان نیست. بلکه احادیثی که ذیل این آیات نقل شده گاهی به تفسیر آیات و گاهی به تأویل و بطن و گاهی به تطبیق (جری) آیات اشاره دارد. همان طور که این آیات و روایات به موضوعات سیاسی، اقتصادی، نظامی و تاریخی مهدویت اشاره دارد. آینده روشن بشریت در پرتو منجی آخرالزمان از موضوعاتی است که در ادیان الهی مطرح بوده است[۱]. و در اسلام نیز مسأله مهدویت در روایات شیعه و سنی آمده است[۲] و حتی در برخی روایات نام و مشخصات مهدی آل محمد علیهم السلام آمده است[۳]. البته در قرآن کریم به صورت صریح نام "مهدی" (= محمد بن الحسن علیه السلام) نیامده است بلکه نام هیچ کدام از امامان علیهم السلام بیان نشده است. البته حکمت‌هایی برای این مطلب گفته شده از جمله اینکه اولاً قرآن در صدد نام بردن از صحابیان و بستگان پیامبر صلى الله عليه وآله وسلم نبوده است مگر در موارد استثنائی مثل داستان زید[۴] و ابولهب[۵] که برای بیان مطلبی (همچون حکم ازدواج زید و نفرین بر ابولهب) نام آنها ضرورت داشته است. ازاین رو در موارد متعددی، مطالب مربوط به زنان پیامبر و منافقان مشهور در قرآن آمده است ولی نامی از آنها برده نشده است[۶]. و ثانیاً نام بردن افراد، موجب انگیزش حب و بغض‌های متعدد و زمینه‌ساز تحریف قرآن می‌شود. و ثالثاً در برخی احادیث از امام صادق علیه السلام در مورد نام علی و اهل بیت علیهم السلام که در قرآن نیامده است پرسش شد و ایشان به نماز اشاره کردند که حکم آن در قرآن نازل شده ولی از سه یا چهار رکعت بودن آن نامی به میان نیامده است تا خود رسول خدا این قسمت را برای آنان تفسیر شده کند[۷]‌. ولی در احادیث و تفاسیر سیصد و بیست و چهار آیه مرتبط با وجود مقدس امام عصر علیه السلام شمرده شده است[۸] که دلالت‌های آنها یکسان نیست بلکه گاهی تفسیر، تأویل، تطبیق (جری) و ... است و اعتبار احادیث تفسیری آنها نیز یکسان نیست. در این نوشتار برآنیم که این آیات را بیان و دسته‌بندی و شیوه‌های برداشت از آن‌ها را بررسی کنیم. البته در این راستا به روایات ذیل آیات نیز اشاره می‌شود و بعد از بیان فهرست کلی آیات، برخی از مهم‌ترین آیات را در هر دسته بررسی می‌کنیم. در این نوشتار بر آنیم که این آیات را بیان و دسته‌بندی و شیوه‌های برداشت از آن‌ها را بررسی کنیم. البته در این راستا به روایات ذیل آیات نیز اشاره می‌شود و بعد از بیان فهرست کلی آیات، برخی از مهم‌ترین آیات را در هر دسته بررسی می‌کنیم.

مفهوم‌شناسی

در این نوشتار چند واژه اساسی وجود دارد که لازم است توضیح داده شود:

  1. قرآن: مقصود کتاب آسمانی مسلمانان است که شامل ۶۲۰۰ آیه دارد و به صورت متواتر از پیامبر صلى الله عليه وآله وسلم به دست ما رسیده و تحریف نشده است و غالباً در عصر کنونی با قرائت حفص از عاصم منتشر می‌شود.
  2. مهدویت: مقصود اعتقاد به منجی است که در آخرالزمان ظهور می‌کند و بشریت را نجات می‌دهد و در ادیان الهی و اسلام مطرح شده است در شیعه با نام محمد بن الحسن علیه السلام و لقب‌هایی مثل "مهدی آل محمد علیهم السلام" به عنوان دوازدهمین امام معصوم علیه السلام مشخص گردیده است.
  3. تفسیر: در اصل به معنای کشف و پرده‌برداری است و در اینجا به کشف معانی کلمات و جمله‌های قرآن و توضیح مقاصد و اهداف آنهاست، به عبارت دیگر تبیین مراد استعمالی آیات قرآن و آشکار کردن مراد جدّی آن بر اساس قواعد ادبیات عرب و اصول عقلائی محاوره است[۹].
  4. تأویل: در اصل به معنای بازگشت‌دادن است و گاهی به معنای توجیه متشابهات، ومعنای خلاف ظاهر لفظ است که به وسیله قرینه حاصل می‌شود[۱۰]. همانطور که گاهی به معنای باطن نیز می‌آید[۱۱].
  5. بطن: در اصل به معنای پوشیده و غیر ظاهر است، و در اینجا مقصود معنایی از قرآن است که از ظاهر کلام بدست نمی‌آید. و گاهی در احادیث بیان شده است[۱۲] و برخی صاحب‌نظران آن را به معنای قاعده کلّی، برگرفته از آیه می‌دانند که به وسیله الغای خصوصیت بدست می‌آید[۱۳].[۱۴]
  6. تطبیق (جری): در اصل به معنای انطباق یک مفهوم عام و کلی بر فرد خاص و جزئی است، مثل وقتی که "انسان" را بر "علی" اطلاق و تطبیق می‌کنیم. از این شیوه در روایات تفسیری استفاده شده (ادامه همین مقاله) و در برخی احادیث نیز بدان اشاره شده است[۱۵] و گاهی از آن با عنوان قاعده "جری و تطبیق" یاد می‌شود[۱۶].
  7. واژه "نزلت": در اصل به معنای نزول آیات قرآن در مورد حادثه یا واقعه خاص است و اغلب در مورد شأن نزول‌های قرآن به کار می‌رود. هر چند که گاهی در مورد قصه‌های گذشته و بیان حکم و تکلیف شرعی دائمی نیز می‌آید[۱۷]. اما در احادیث تفسیری مهدویت در چند معنا به کار می‌رود:
    1. گاهی به معنای تطبیق یک آیه خاص بر غیر شأن نزول آن به کار می‌رود، یعنی در حدیث، آیه‌ای را بر یکی از مسائل مهدویت تطبیق می‌کند و از تعبیر "نزلت" استفاده می‌کند. مثال: آیه ﴿أَمَّن يُجِيبُ الْمُضْطَرَّ إِذَا دَعَاهُ وَيَكْشِفُ السُّوءَ وَيَجْعَلُكُمْ خُلَفَاء الأَرْضِ أَإِلَهٌ مَّعَ اللَّهِ قَلِيلا مَّا تَذَكَّرُونَ[۱۸]؛ "بلکه آیا (معبودان شما بهترند یا) کسى که درمانده را، به هنگامى که او را مى‌خواند، اجابت مى‌کند و (گرفتارى) بد را برطرف مى‌سازد و شما را جانشینان (خود یا گذشتگان در) زمین قرار مى‌دهد؟! آیا معبودى با خداست؟! چه اندک متذکر مى‌شوید". در حدیثی از امام باقر علیه السلام نقل شده که فرمودند: "نَزَلَتْ فِي الْقَائِمِ..."[۱۹] در حالی که آیه فوق مطلق است و شامل هر فرد مضطّر می‌شود ولی در روایت بر یکی از مصادیق کامل یا مصداق اکمل آن تطبیق شده است.
    2. گاهی تعبیر نزلت به معنای تأویل و بطن آیه به کار می‌رود. مثال: آیه ﴿قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَصْبَحَ مَاؤُكُمْ غَوْرًا فَمَن يَأْتِيكُم بِمَاء مَّعِينٍ[۲۰]؛ "بگو: آیا به نظر شما، اگر آب (سرزمین) شما [در زمین‌] فرو رود، پس چه کسى آب روانى براى شما مى‌آورد؟!" در حدیثی از امام باقر علیه السلام حکایت شده که فرمودند: "هَذِهِ نَزَلَتْ فِي الْقَائِمِ يَقُولُ: إِنْ أَصْبَحَ إِمَامُكُمْ غَائِباً عَنْكُمْ لَا تَدْرُونَ أَيْنَ هُوَ فَمَنْ يَأْتِيكُمْ بِإِمَامٍ ظَاهِرٍ يَأْتِيكُمْ بِأَخْبَارِ السَّمَاءِ وَ الْأَرْضِ وَ حَلَالِ اللَّهِ جَلَّ وَ عَزَّ وَ حَرَامِهِ؟ ثُمَّ قَالَ علیه السلام: وَ اللَّهِ مَا جَاءَ تَأْوِيلُ هَذِهِ الْآيَةِ وَ لَا بُدَّ أَنْ يَجِي‏ءَ تَأْوِيلُهَا"[۲۱]. در حالی که ذیل حدیث سخن از تأویل (و بطن) آیه می‌گوید اما در صدر حدیث تعبیر "نزلت" به کار رفته است. پس مقصود از نزول در اینجا بیان بطن و تأویل آیه فوق است[۲۲].
    3. واژه "نزلت" گاهی هم به معنای تفسیر آیه می‌آید همان طور که در مورد آیه ۵۵ / نور ﴿وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُم فِي الأَرْضِ؛ "خدا به کسانى از شما که ایمان آورده و [کارهاى‌] شایسته انجام داده‌اند، وعده داده است که قطعاً آنان را در زمین جانشین خواهد کرد"، از امام صادق علیه السلام نقل شده که فرمودند: "نَزَلَتْ فِي الْقَائِمِ وَ أَصْحَابِهِ"[۲۳] که با توجه به عدم تحقق این آیه تاکنون تنها تفسیر آیه مربوط به امام عصر علیه السلام و یاران ایشان است.

پیشینه

در مورد آیات مهدویت در قرآن نخست در منابع تفسیری و حدیثی شیعه و اهل سنت مطالبی آمده است از جمله از تفاسیر اهل سنت تفسیر قرآن کریم ابن کثیر[۲۴](۷۷۴ ق) و از شیعه تفسیر مجمع البیان، طبرسی (۵۴۸ ق) و تفسیر عیاشی (۳۲۰ ق) و تفسیر نور الثقلین عروس حویزی (۱۱۱۲ ق) و تفسیر البرهان محدث بحرانی (۱۱۰۷ ق) و تفسیر صافی فیض کاشانی (۱۰۹۱ ق) و تفسیر المیزان علامه محمد حسین طباطبایی (۱۴۰۲ ق) و تفسیر نمونه، ناصر مکارم (معاصر) و تفسیر قرآن مهر، محمد علی رضایی اصفهانی و... جلد سیزدهم بحارالانوار علامه مجلسی (م ۱۱۱۱ ق) و... مطالبی بیان شده است سپس کتاب‌ها و مقالات مستقل متعدد در این مورد نگارش یافته است از جمله:

  1. المحجة فیما نزل فی القائم الحجه، سید هاشم بحرانی (۱۱۰۷ ق)، ترجمه: سیمای حضرت مهدی در قرآن، مهدی حائری قزوینی، تهران، ۱۳۷۴، آفاق. (۱۲۰ آیه را به ترتیب نزول جمع کرده و روایات آنها.)
  2. معجم احادیث الامام المهدی علیه السلام، مؤسسة المعارف الاسلامیه، الجزء السابع، الآیات المفسر. (تحت اشراف شیخ علی کورانی، ۱۴۱۱ ق، جامع‌ترین کتاب در این زمینه است که بیش از ۳۰۰ آیه را جمع کرده ولی آیه ۱۸ سوره محمد صلى الله عليه وآله وسلم را ذکر نکرده است.
  3. موسوعة المصطفی و العترة المهدی المنتظر، حسین شاکری، نشر الهادی، ۱۴۲۰.
  4. سیمای امام زمان در آیینه قرآن،‌ علی اکبر مهدی پور.
  5. الامام المهدی فی القرآن و السنة،‌ سعید ابومعاشر، ۱۴۲۲ ق، آستان قدس. (آیات مهدویت را طبق سوره‌ها تا آخر قرآن با روایات آورده است.)
  6. امام مهدی از دیدگاه قرآن و عترت و علائم بعد از ظهور، محمد باقر مجلسی (۱۰۳۷)، قم، قلم، ترجمه علی دوانی. (گزیده کتاب مهدی موعود -جلد ۱۳ بحار- است)
  7. المهدی فی القرآن (موعود قرآن)، سید صادق حسینی شیرازی، مؤسسه امام مهدی علیه السلام، تهران، ۱۳۶۰ هـ . فارسی و عربی. (۱۹۰ آیه در مورد امام عصر علیه السلام از منابع اهل سنت)
  8. حکومت جهانی حضرت مهدی از دیدگاه قرآن و عترت، محمود شریعت‌زاده خراسانی، ۱۳۷۹، فارسی، دارالصادقین. (مجموعه آیات قرآن درباره مهدی علیه السلام با روایات آمده است.)
  9. ملاحم القرآن، ابراهیم انصاری زنجانی، ۱۴۰۰ ق، عربی، چاپ مؤلف. (پیش‌گویی‌هایی قرآن در مورد نشانه‌های ظهور و روایات)
  10. طریق الی المهدی المنتظر، سید ایوب، بیروت/الغدیر، ۱۹۹۸ م، عربی. (آینده و ظهور مهدی و اخبار غیبی قرآن در این مورد)
  11. سوره و العصر، حضر امام زمان است،‌ عباس راسخی نجفی، قیام قم / ۱۳۷۲ فارسی.
  12. المهدی الموعود فی القرآن الکریم، محمد حسین رضوی، دارالهادی، ۲۰۰۱ عربی.
  13. مصلح مقتدر الهی کیست؟، سید علی اکبر شعفی، ۱۳۴۲، اصفهان.
  14. پور پنهان در افق قرآن حضرت مهدی علیه السلام، جعفر شیخ الاسلامی، تهران، یکان، ۱۳۷۸ش.
  15. غریب غیب در قرآن، محمد حسین صفا خواه، تهران، آمه.
  16. اثبات مهدویت از دیدگاه قرآن، علی صفئی کاشانی، ۱۳۷۶، تهران، مفید.
  17. القرآن یتحدث عن الامام المهدی علیه السلام، مهدی حسن علاء الدین، دارالاسلامیه، بیروت.
  18. ثورة المواطنین للمهدی علیه السلام، مهدی حمد فتلاوی، ‌۱۹۹۳م، دارالبلاغه، بیروت. (بشارت‌های قرآنی و نبوی در مورد انقلاب مهدی علیه السلام)
  19. مهدی در قرآن، رضا فیروز، ۱۳۷۸، تمعرآن، رایحه.
  20. مهدویت از نظر قرآن و عترت، خیرالله مردانی، تهران، آیین جعفری، ۱۴۰۱.
  21. چهل حدیث در پرتو چهل آیه در فضایل حضرت ولی عصر علیه السلام، مسجد جمکران، تهران،‌ وزارت ارشاد، ۱۳۷۸. (چهل آیه و روایات مربوطه)
  22. سیمای مهدویت در قرآن، محمد جواد مولوی نیا، قم، امام عصر علیه السلام، ۱۳۸۱.
  23. الآیات الباهره فی بقیة‌ العترة الطاهره او تفسیر آیات القرآن فی المهدی صاحب الزمان علیه السلام، تهران، بعثت، ۱۴۰۲ ق، سید داود میر صابری.
  24. مهدی در قرآن،‌ محمد عابدین زاده، بنیاد تهران. (۴۰ آیه)
  25. سیمای نورانی امام زمان در قرآن و نهج البلاغه، ‌عباس کمساری.
  26. سیمای حضرت مهدی در قرآن، سید جواد رضوی، چاپ موعود.
  27. جلد ۱۳ بحارالانوار، علامه مجلسی (م ۱۱۱۱ ق) که به فارسی نیز ترجمه شده، و بسیاری از آیات و روایات مهدویت را جمع آوری کرده است.

پانویس

Icon4.png با کلیک بر فلش ↑ به محل متن مرتبط با این پانویس منتقل می‌شوید:  

  1. ر.ک: کتاب مقدس، مزامیر، مزمور ۳۷، ش ۹ ـ ۱۸ و مزمور ۹۶، ش ۱۰ ـ ۱۳ و نیز ملحقات عهد جدید، نامه دوم به پولوس، باب سوم و نیز در کتاب مقدس هندوها اوپانیشادها، ص ۷۳۷ و نیز در زرتشتی‌ها کتاب جاماسب نامه ۱۲۱.
  2. ر.ک: بحارالانوار، مجلسی، ج ۱۳.
  3. ر.ک: منتخب الاثر، صافی گلپایگانی.
  4. احزاب / ۳۷.
  5. مسد/ ۱.
  6. نک: سوره تحریم، سوره منافقین ، و ...
  7. وافی، ج۲، باب ۳۰، (ما نص الله و رسوله علیهم).
  8. ر.ک: ادامه همین نوشتار.
  9. در مورد تفسیر معانی لغوی و اصطلاحی متعددی بیان شده است. در اینجا سخن لغویین و برخی ارباب تفسیر و صاحب‌نظران بیان شد. نک: راغب اصفهانی، مفردات؛ طباطبائی، المیزان، ج ۱، ص ۴؛ سیوطی، الاتقان، ج ۲، ص ۱۹۲؛ طبرسی، مجمع البیان، ج ۱، ص ۱۳؛ نگارنده منطق تفسیر قرآن، ص ۲۳ و درآمدی بر تفسیر علمی قرآن، ص ۳۵ـ ۳۹ و روش‌شناسی تفسیر قرآن بابایی و دیگران.
  10. برای واژة تأویل بیش از ده معنای استعمالی بیان شده است که در اینجا دو معنایی که در متن مقصود ماست بیان شد. نک: مفردات، راغب اصهفانی، ماده اول، ‌مجمع‌البیان، ‌ج۳، ص۱۳، الاتقان فی ‌علوم القرآن، سیوطی، ج۲، ص۱۹۲، التفسیر والمفسرون، دکتر ذهبی، ج۱، ص۱۳، التمهید فی علوم ‌القرآن، محمد‌هادی معرفت، ج۳،ص۲۸.
  11. التمهیدفی‌علوم‌آلقران، محمدهادی معرفت، ج۳،ص۲۸ والتفسیر والمفسرون،همو،ج۱،ص۲۱.
  12. بحارالانوار، مجلسی، ج۹۲، ص۹۷.
  13. معرفت، محمدهادی، التفسیر الاثری الجامع، ج۱، ص۳۰ و التفسیر والمفسرون، همو، ج۱، ص۲۱.
  14. البته برای واژه "بطن" ‌معانی دیگر نیز بیان شده است ولی ما در اینجا معنایی را بیان کردیم که در متن مقصود ماست. نک: المیزان، ج۳، ص۴۴ـ۶۵، و شاکر‌، محمد کاظم‌، مبانی و روش‌های تفسیری‌، مبحث بطن و منطق تفسیر قرآن (۱) مبحث بطن، از نگارنده.
  15. "عن الباقر علیه السلام: ظَهْرُهُ تَنْزِيلُهُ وَ بَطْنُهُ تَأْوِيلُهُ مِنْهُ مَا قَدْ مَضَى وَ مِنْهُ مَا لَمْ يَكُنْ يَجْرِي كَمَا يَجْرِي الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ" (بحارالانوار، مجلسی، ج۹۲، ص۹۷).
  16. طباطبایی، محمد حسین، المیزان، ج ۱، ‌ص۴۱.
  17. ر.ک: التمهید فی علوم القرآن، ج ۱، ص ۲۵۴ و البرهان، ج ۱، ص ۳۱ و ۳۲.
  18. نمل/ ۶۲.
  19. غیبة نعمانی، ص ۳۲۸ و بحارالانوار، ج ۵۲، ص ۳۶۹.
  20. ملک / ۳۰.
  21. «...اين آيه درباره امام قائم علیه السلام نازل شده است مى‏فرمايد: اگر امامتان از شما غائب شود و ندانيد كه او كجاست، چه كسى امام ظاهرى براى شما خواهد آورد؟ تا اخبار آسمان و زمين و حلال و حرام خداى تعالى را براى شما بياورد، سپس فرمود: به خدا سوگند تأويل اين آيه هنوز نيامده است و ناگزير بايد بيايد»؛ کمال الدین، ج ۱، ص ۳۲۵ و غیبة طوسی، ص ۱۵۸ و بحارالانوار، ج ۵۱، ص ۵۲.
  22. در مورد بطن و تأویل آیات مهدویت در ادامه مقاله مطالبی بیان خواهد شد.
  23. غیبة نعمانی، ص ۲۴۷.
  24. ر.ک: تفسیر قرآن کریم، ج ۲، ص ۶۱۵ و ...