اثبات امامت

این مدخل زیرشاخهٔ بحث امامت است. اثبات امامت از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود: اثبات امامت در حدیث - اثبات امامت در کلام اسلامی - اثبات امامت در معارف و سیره رضوی - اثبات امامت در فرهنگ و معارف انقلاب اسلامی - پرسش‌های مرتبط

امامت به معنای ریاست عمومی بر دین و دنیای مردم توسط شخصی پس از پیامبر اکرم(ص) است که خلیفه و جانشین آن حضرت بوده و توسط خدای متعال و با نص الهی برای این جایگاه خطیر انتخاب و تعیین و به وسیله رسول خدا(ص) به مردم معرفی شده است. بر این اساس امام از منظر متکلمان بزرگ شیعه بیشترین قرابت و اشتراک را در اوصاف، شئون و کمالات به رسول خدا(ص) داشته و واجد صفات ویژه عصمت، علم غیب و افضلیت خواهد بود. از این رو لازم است با استناد به ادله‌ای محکم وجوب وجود او پس از پیامبر اکرم(ص) را به عنوان رهبری الهی در کنار قرآن کریم جهت ادامه دادن وظایفپیامبر اکرم(ص)،ثابت نمود.

بر این اساس مراد ما از "اثبات امامت" در اینجا دو چیز است

1. اثبات ضرورت امامت یا وجوب وجود امام پس از پیامبر اکرم(ص)
2. اثبات مصادیق امام یا به عبارت دیگر اثبات امامت امیرالمؤمنین(ع) و سایر امامان معصوم(ع)

در این مدخل به صورت موجز به شرح و توضیح هر دو بخش پرداخته و با استناد به براهین عقلی و ادله نقلی اعم از قرآنی و روایی هم ضرورت وجود امام را به اثبات می‌رسانیم و هم امامت امیرالمؤمنین(ع) را به عنوان خلیفه بلافصل و نخستین امام امت پس از رسول خدا(ص) ثابت می‌نماییم.

روشن است که برخی ادله ما به ویژه براهین عقلی، در هر دو بخش قابل استناد هستند.

1- ضرورت امامت

اثبات ضرورت امامت

در اثبات امور اعتقادی، عقل دارای جایگاه ویژه‌ای است. مسأله ضرورت امامت از این قاعده مستثنی نبوده و ضرورت آن امری عقلی است. عقل به ضرورت امامت، به معنای لزوم و وجوب وجود امام حکم می‌‌کند، به این معنا که بشر همیشه نیازمند امام و رهبر است؛ لذا بر خداوند واجب است شخصی را به عنوان امام و رهبر تعیین کند و این همان ضرورت عقلی است. متکلمان اسلامی]نسبت به ضرورت امامت اتفاق نظر دارند اما در شیوه استدلال بر این ضرورت و نحوه وجوب آن اختلافاتی وجود دارد. گروهی با تکیه بر ادله عقلی، ضرورت امامت را اثبات می‌‌کنند که در ادامه بیان می‌‌شود:

دلایل عقلی

مقالهٔ اصلی: اثبات عقلی ضرورت امامت

دلایل عقلی محض

1. وجوب دفع ضرر از نفس (ضرورت دفع ضررهای بزرگ):
2. اجرای حدود و حفظ نظام اسلامی، (برقراری نظم و حفظ جامعه اسلامی):
   1. جمع آراء بر امور اجتماعی مانند جهاد.
   2. جلوگیری از هرج و مرج اجتماعی.
   3. اجرای حدود الهی.
   4. قضاوت.
3. وجوب دفع اختلاف در جامعه؛
4. وجوب رسیدن جامعه به کمال؛
5. وجوب تنظيم روابط استخدام و تعاون اجتماعی؛
6. قاعده امکان اشرف؛
7. برهان علت غایی.

دلایل نقلی

مقالهٔ اصلی: اثبات نقلی ضرورت امامت

ادله روایی

در کنار ادله قرآنی، ضرورت امامت، را می‌‌توان از برخی روایات به دست آورد:

2- اثبات امامت امیرالمؤمنین

گاهی مراد از اثبات امامت، اثبات امامت نخستین امام و خلیفه بلافصل رسول خدا(ص) است. متکلمان شیعه امامت امیرالمؤمنین را با استناد به دو دلیل کلی نقلی و عقلی به اثبات رسانده‌اند. ادله عقلی مشتمل بر آیات قرآن کریم و روایات اهل نبوی(ص) است و عمده دلیل عقلی در این خصوص نیز دلیل افضلیت است که به حکم عقلی لزوم تقدیم فاضل بر مفضول ضمیمه شده و امامت شخص فاضل را نتیجه می‌دهد. در این بخش به بیان مهمترین ادله نقلی و عقلی امامت آن حضرت می‌پردازیم.

ادله نقلی

ادله نقلی خود مشتمل بر ادله قرآنی و ادله روایی است.

ادله قرآنی

آیات بسیاری به صورت مستقیم یا غیر مستقیم یا با واسطه بر امامت امیرالمؤمنین(ع) دلالت دارند؛ برخی از این آیات همچون آیات غدیر و ولایت، بدون واسطه، امامت آن حضرت را ثابت می‌نمایند و برخی دیگر همچون آیات لیلة المبیت، آیات ابتدایی سوره انسان و... مشتمل بر بیان فضیلتی منحصر بفرد برای آن حضرت هستند و افضلیت آن حضرت را بر دیگران بیان می‌دارند که به ضمیمه حکم عقلی و قانون مورد قبول عقلای عالم مبنی بر لزوم تقدیم شخص افضل بر مفضول و قبح تقدیم مفضول بر فاضل،امامت آن حضرت را به اثبات می‌رسانند. برخی آیات نیز دلالت بر عصمت یا علم غیب آن حضرت دارند و از آنجا که این صفات از شرایط و صفات لازم در امام است، می‌توان از این طریق نیز امامت آن حضرت را اثبات نمود.

حال با عنایت به کثرت آیات مرتبط با این بحث، در اینجا تنها به ذکر مهمترین آیات اثبات امامت آن حضرت می‌پردازیم.

آیه مباهله

﴿فَمَنْ حَاجَّكَ فِيهِ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعَالَوْا نَدْعُ أَبْنَاءَنَا وَأَبْنَاءَكُمْ وَنِسَاءَنَا وَنِسَاءَكُمْ وَأَنْفُسَنَا وَأَنْفُسَكُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَى الْكَاذِبِينَ﴾ ۶۱ سورۀ آل عمران است

براساس آیۀ مباهله امامت امیرالمؤمنین(ع) از دو طریق قابل اثبات است:

1. عموم مماثلت (یگانگی): بنابر دلالت آیه، علی(ع) نَفْس پیامبر(ص) است و بنابر مقتضای آیه، مماثلت در همۀ فضایل و اتحاد در حقیقت است، مگر آنجایی که دلیل خاصّی باشد همانند نبوّت و چون پیامبر(ص)، ولی امّت و حاکم جامعۀ اسلامی بودند بنابراین علی(ع) نیز ولی امّت و حاکم جامۀ اسلامی است. خدای متعال او را نفس حضرت محمّد(ص) دانسته است و منظور تساوی و برابر بودن است و شخص برابر با کامل‌‎ترین انسان‎ها و اولی‎ترین آنها به تصرّف در واقع کامل‎ترین و اولی‎ترین به تصرّف است. پس او نیز مانند رسول خدا، کامل‎ترین ولایت در تصرّف را دارد.
2. افضلیت: بنا بر دلالت آیه علی(ع) از همۀ صحابه افضل است و به حکم عقل، امامت باید به دست افضل باشد بنابراین امامت باید به دست حضرت علی(ع) باشد.

آیه ولایت

مقالهٔ اصلی: امامت امام علی

﴿إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ﴾، آیه 55 سوره مائده است. این آیه یکی از روشن‌ترین دلایل امامت بلافصل علی(ع) است: زیرا واژ‌‌‎ۀ‎ "ولی" اگر چه در لغت معانی یا کاربردهای گوناگونی دارد مانند: رب، مالک، سید، منعم، معتق، محب، ناصر و متصرف در امور دیگران، ولی به دلایل عقلی و نقلی و نیز به اجماع مسلمانان غیر از سه معنای اخیر قطعاً مقصود نیست و از سه معنای اخیر تنها آخرین معنا می‌‎تواند در این آیه مقصود باشد.

برخی از دلایل این مطلب عبارت‎‎اند از:

1. حصر إِنَّمَا: ﴿إِنَّمَا﴾ از ادات حصر است و بر ولایتی خاص که به خداوند اختصاص دارد و با اذن او برای دیگران نیز ثابت می‌شود دلالت می‌‌کند.
2. کلمه ولی به معنای سرپرستی و صاحب اختیار است: اگر چه واژۀ "ولی" بر معانی یا مصادیق متعددی اطلاق شده است، ولی هرگاه واژۀ "ولی" بدون قرینه به کار رود مراد از آن مالک امر بودن خواهد بود، به ویژه اگر به کسی اسناد داده شود که دارای شأن رهبری و فرمانروایی است؛ حال با توجه به اینکه ولایت در مورد خدا و رسول(ص) به معنای مالک امر بودن است و از طرفی ﴿الَّذِينَ آمَنُوا﴾ بر خداوند یا پیامبر(ص) عطف شده و حکم آنها یکی است؛ لذا ولایت در مورد مؤمنانی که در آیه توصیف شده‌‎اند نیز به معنای مالکیت امر تدبیر (امامت) خواهد بود.
3. مراد از ﴿الَّذِينَ آمَنُوا﴾ حضرت علی(ع) است: عبارت ﴿الَّذِينَ آمَنُوا﴾ هرچند همۀ مؤمنان را شامل می‌‎‎شود ولی به قرینه شأن نزول آیه، مقصود از آن تنها بعضی از مؤمنان است؛ زیرا برای آنان صفت ویژه‎ ـ اقامۀ نماز و دادن زکات در حال رکوع ـ بیان شده که شأن نزول آن صرفا دربارۀ امیرالمومنین (ع) است.

در روایات متعدد نیز از شیعه و اهل سنت وارد شده است که آیه فوق درباره حضرت علی نازل شده است. چنانکه امام باقر(ع) فرمودند: «خداوند پیامبرش را به ولایت امام علی(ع) فرمان داد و آیه دربارۀ او نازل شد: ﴿إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ﴾..

آیات غدیر

آیات غدیر یعنی آیاتی که در روز غدیر نازل شده و مرتبط با مسأله امامت و ولایت امام امیرالمؤمنین(ع) هستند که عبارتند از آیه تبلیغ، آیه اکمال دین و آیه سأل سائل.

1- آیه تبلیغ

﴿يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ﴾ از جمله آیاتی است که با سه مقدمه بر امامت امیرالمومنین(ع) دلالت می‌کند:

1. مقدمه اول: علمای شیعه در نزول این آیه در غدیر خم وحدت نظر دارند. در بین اهل سنت نیز بسیاری بر این باورند که این آیه در غدیر خم نازل شده است.
2. مقدمه دوم: استدلال شیعه این است که رسول خدا(ص) در خطبه غدیر، جمله «من كنت مولاه فهذا علي مولاه» را فرموده‌اند. خطبه غدیریه رسول خدا(ص) از همان زمان صدور مورد توجه مسلمانان و در عصر تدوین مورد توجه مورخان، محدثان و مفسران بوده است و همه کسانی که این خطبه را نقل کرده‌اند، صدور این جمله را از رسول خدا(ص) نوشته‌اند.
3. مقدمه سوم: هر چند بسیاری از نویسندگان اهل سنت، اصرار دارند که واژه «مولی» را در اینجا به معنای دوست و یار و یاور تفسیر کنند؛ با این حال کلمه «مولی» در این حدیث با توجه به قرائن و شواهد متعدد به معنای «اولی به تصرف بودن» یا همان ولایت داشتن است.. از این رو این آیه با استناد به این حدیث بر خلافت و ولایت بلافصل امام علی (ع) دلالت دارد.

2-آیه اکمال دین

﴿...الْيَوْمَ يَئِسَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ دِينِكُمْ فَلَا تَخْشَوْهُمْ وَاخْشَوْنِ الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلَامَ دِينًا فَمَنِ اضْطُرَّ فِي مَخْمَصَةٍ غَيْرَ مُتَجَانِفٍ لِإِثْمٍ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ﴾. یکی دیگر از ادله امامت امیرالمومنین (ع) است.

از آنجا که هر مکتب، هر اندازه اندیشه‌های قوی و الهی داشته باشد، به تنهایی نمی‌تواند خودش را حفظ کند، بلکه باید یک پاسدار حقیقی به نام رهبر در آن جامعه وجود داشته باشد که با معرفت و ایمان والای خود، حافظ و بیان کنندۀ احکام دین باشد و بعد از رسول خدا (ص) در صورتی که حضرت جانشینی بعد از خودش مشخص نکند نه تنها بیان احکام به صورت تام و کامل بیان نمی‌شود، بلکه تمام دین به سمت نابودی پیش خواهد رفت. باید رهبر و امامی وجود داشته باشد که نگذارد جریان دینی به سمت انحطاط و تباهی کشیده شود. در واقع نقش رهبری در دین، مانند نقش ستون فقرات در بدن است که بدون آن، جز پوسته‌ای از دین ظاهر نخواهد شد. بنابراین این صفات عظیمی که در آیه وجود دارد قطعاً بر اساس امر کلیدی و مهمی بنا شده که (با توجه به نزول آیه در روز غدیر) تنها فرضیۀ موجود در روزهای آخر عمر پیامبر (ص) همان مسئلۀ امامت و ولایت امیرالمؤمنین (ع) بوده است.

3-آیه سأل سائل

﴿سَأَلَ سَائِلٌ بِعَذَابٍ وَاقِعٍ. لِلْكَافِرِينَ لَيْسَ لَهُ دَافِعٌ﴾، یکی از آیات نازل شده پیرامون واقعه غدیر خم و امامت و ولایت امام امیرالمؤمنین(ع)، مفسران فریقین شأن نزول این آیه را بر اساس روایاتی چند، پس از واقعه غدیر و آن هنگام که شخصی در این خصوص به رسول خدا(ص) اعتراض کرده و در مورد الهی بودن یا شخصی بودن انتصاب امیرالمؤمنین(ع) به منصب امامت پرسید و در صورت الهی بودن آن درخواست عذاب بر خود را نمود، دانسته‌اند چه اینکه بلافاصله پس از این درخواست، عذابی متناسب با خواست آن شخص بر وی نازل شده و او را به درک واصل نمود. از این رو دلالت این آیه بر امامت امیرالمؤمنین(ع) روشن است..

آیه علم الکتاب

آیه: ﴿وَيَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُواْ لَسْتَ مُرْسَلاً قُلْ كَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ وَمَنْ عِندَهُ عِلْمُ الْكِتَابِ﴾ از جمله آیات امامت امیرالمومنین(ع) است. این آیه دو ویژگی مهم و منحصر به فرد را برای امیرالمؤمنین(ع) بیان کرده است که به واسطه هر کدام می‌توان افضلیت و برتری آن حضرت را ثابت نمود.

1. شاهد بودن آن حضرت بر رسالت و نبوت رسول خدا(ص)
2. عالم بودن به تمام قرآن کریم

در هر دو مورد غیر از امیرالمؤمنین(ع) هیچ یک از صحابه و تابعین را نمی‌توان یافت که چنین ادعایی کرده باشند. علاوه بر اینها از اینکه خدای متعال شهادت آن حضرت بر رسالت پیامبر اکرم(ص) را در کنار شهادت خود قرار داده و این آیه را در شأن آن حضرت نازل کرده نیز می‌توان بر بزرگی مقام و جایگاه والای امیرالمؤمنین(ع) استفاده کرد و آن را دلیل دیگری بر افضلیت آن حضرت به شمار آورد.

پس از اثبات افضلیت و برتری امیرالمؤمنین (ع)، بر اساس بنای عقلا و به حکم عقلا در دوران امر میان امامت شخص فاضل و امامت شخض مفضول (پایین‌تر)، شخض فاضل و برتر مقدم خواهد بود و امامتش ثابت مب‌گردد. بر این اساس امامت امام علی(ع) از این آیه قابل اثبات است.

ادله روایی

احادیث معیت

1. حدیث علی مع القرآن
2. حدیث مع الحق

3- اثبات امامت سایر امامان(ع)

دلیل عام

ادله نقلی

ادله روایی

حدیث لوح جابر

دلیل خاص

1. نص امام قبل بر امام بعد
2. معجزه