حسنه در قرآن: تفاوت میان نسخه‌ها

حَسَنه بر وزن فعله و از ریشه «ح ـ س ـ ن»<ref>الجدول، ج ۲، ص۴۲۰.</ref> به معنای [[نیکی]] و [[زیبایی]] و ضد قبح و [[زشتی]] است<ref>الصحاح، ج ۵، ص۲۰۹۹؛ مجمع البحرین، ج ۱، ص۵۱۴، «حسن».</ref>. [[حسنه]] به معنای نعمتی که [[انسان]] در [[جان]] و تن و حالات [[انسانی]] خویش درمی‌یابد و از آن شادمان می‌شود<ref>مفردات، ص۲۳۵؛ التعاریف، ص۲۷۹، «حسن».</ref>، در مقابل [[سیئه]] است<ref>لسان‌العرب، ص۱۳، ۱۱۶؛ القاموس المحیط، ج ۴، ص۲۱۳؛ تاج العروس، ج ۱۸، ص۱۴۳، «حسن».</ref>. به سخن دیگر، حسنه سودی است<ref>الفروق اللغویه، ص۵۱۸؛ التفسیر الکبیر، ج ۱۰، ص۱۴۶.</ref> که از فراوانی نعمت و فضل الهی به بنده‌اش به دست می‌آید<ref>تاج العروس، ج ۱۸، ص۱۴۳، «حسن».</ref>. لفظ حسنه و مشتقات آن ۲۸ بار در [[قرآن]] آمده و در مصادیق مختلفی، مانند [[توحید]]<ref>مجمع‌البیان، ج ۷، ص۳۷۰؛ تفسیر ثعلبی، ج ۴، ص۲۱۱؛ تفسیر سور آبادی، ج ۳، ص۱۷۹۴.</ref>، مطلق [[کار نیک]]<ref>مجمع‌البیان، ج ۳، ص۷۶؛ تفسیر مراغی، ج ۵، ص۴۳؛ تفسیر سمرقندی، ج ۱، ص۳۰۳.</ref>، نقطه مقابل سیئه (فعل [[شر]])<ref>تفسیر قمی، ج ۲، ص۱۳۱؛ تفسیر قرطبی، ج ۱۵، ص۳۶۱؛ اطیب البیان، ج ۲، ص۳۷۸.</ref> و [[پیروزی]]<ref>التبیان، ج ۳، ص۲۶۵؛ تفسیر قرطبی، ج ۱۰، ص۱۰۷؛ متشابه القرآن، ج ۱، ص۱۹۴.</ref> به کار رفته‌اند.

هرگاه حسنه به عبد نسبت داده شود، [[عبادات]] و [[طاعات]] و هرگونه کار نیکش مراد است؛ ولی اسنادش به [[خدا]]، در [[دنیا]] به معنای اعطای [[نعمت]] و فضل و [[رحمت]] اوست و در [[آخرت]] به معنای اعطای [[پاداش]]<ref>معجم لغة الفقهاء، ص۱۸۰؛ اطیب البیان، ج ۲، ص۳۷۸.</ref>. حسنه خدا را در دنیا دربردارنده گسترش [[رزق]] و [[آسایش]] [[زندگی]] و در آخرت، شامل [[خشنودی خدا]] و [[بهشت]] دانسته‌اند<ref>جوامع‌الجامع، ج ۳، ص۴۵۰؛ البرهان، ج ۱، ص۴۳۴.</ref>. بر این اساس، [[آیات]] حسنه از جهت مفهومی به دو دسته حسنه [[الهی]] و انسان قسمت می‌شوند و خود حسنه خدا نیز به [[دنیایی]] و [[آخرتی]] دسته‌بندی می‌گردد و حسنه انسان نیز در دو بخش کلی [[باور]] [[نیک]] و [[کردار نیک]] بخش‌پذیر است<ref>[[زهرا محمودی|محمودی]] و [[زینب بهرامی|بهرامی]]، [[حسنه (مقاله)|مقاله «حسنه»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۱ (کتاب)| دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۱]]، ص ۴۸.</ref>.

== مصادیق [[حسنه]] ==

=== حسنه [[انسان]] ===

[[آیات]] بسیاری، گاه به صراحت و گاه برپایه روایات تفسیری یا اقوال [[مفسران]]، به مصادیقی از [[حسنات]] انسان در هر دو دسته [[باورها]] و [[اعمال نیک]] اشاره دارند: مفسران، حسنه در [[آیه]] {{متن قرآن|مَن جَآءَ بِٱلْحَسَنَةِ فَلَهُۥ خَيْرٌۭ مِّنْهَا وَهُم مِّن فَزَعٍۢ يَوْمَئِذٍ ءَامِنُونَ}}<ref>«آنان که کار نیک آورند (پاداشی) بهتر از آن خواهند داشت و آنان در آن روز از هر بیمی در امانند» سوره نمل، آیه ۸۹.</ref>؛ نیز {{متن قرآن|مَن جَآءَ بِٱلْحَسَنَةِ فَلَهُۥ خَيْرٌۭ مِّنْهَا وَمَن جَآءَ بِٱلسَّيِّئَةِ فَلَا يُجْزَى ٱلَّذِينَ عَمِلُوا۟ ٱلسَّيِّـَٔاتِ إِلَّا مَا كَانُوا۟ يَعْمَلُونَ}}<ref>«هر کس کار نیک آورد، به از آن او راست و هر کس کردار زشت آورد (بداند) کسانی که کارهای بد انجام داده‌اند جز (برابر) آنچه می‌کرده‌اند کیفر داده نمی‌شوند» سوره قصص، آیه ۸۴.</ref> را که همراه آوردن آن در [[آخرت]]، سبب [[ایمنی]] از [[هراس]] [[روز قیامت]] است، به [[توحید]]<ref>تفسیر قرطبی، ج ۱۴، ص۲۴۵؛ کشف الاسرار، ج ۷، ص۲۶۲.</ref>، [[ایمان]]<ref>مجمع البیان، ج ۷، ص۳۷۰ - ۳۷۱؛ روض الجنان، ج ۱۵، ص۸۴.</ref>، [[عمل نیک]]<ref>المیزان، ج ۱۶، ص۸۲؛ التحریر و التنویر، ج ۱۹، ص۳۲۲.</ref>، انجام دادن [[واجبات]]<ref>تفسیر قرطبی، ج ۱۴، ص۲۴۵.</ref> و اتصاف به یکی از [[صفات خدایی]]<ref>تفسیر ابن عربی، ج ۲، ص۱۱۳.</ref> [[تفسیر]] کرده و [[روایات]] [[شیعی]] نیز حسنه در آیه یادشده را بر [[اعتقاد]] به [[ولایت امام علی]]{{ع}} که مصداق بارز باورهای درست است، تطبیق داده‌اند<ref>تفسیر قمی، ج ۲، ص۱۳۱؛ مستدرک سفینة البحار، ج ۲، ص۲۹۱.</ref>؛ همچنین [[دوستی]] و [[مودّت اهل بیت]] که لازمِ آن، [[اعتقاد به امامت]] و [[ولایت]] است، با توجه به سیاق آیات از مصادیق حسنه شمرده شده است: {{متن قرآن|ذَٰلِكَ ٱلَّذِى يُبَشِّرُ ٱللَّهُ عِبَادَهُ ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ وَعَمِلُوا۟ ٱلصَّـٰلِحَـٰتِ قُل لَّآ أَسْـَٔلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلَّا ٱلْمَوَدَّةَ فِى ٱلْقُرْبَىٰ وَمَن يَقْتَرِفْ حَسَنَةًۭ نَّزِدْ لَهُۥ فِيهَا حُسْنًا إِنَّ ٱللَّهَ غَفُورٌۭ شَكُورٌ}}<ref>«این همان است که خداوند (آن را) به بندگانی از خویش که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده‌اند مژده می‌دهد بگو: برای این (رسالت) از شما مزدی نمی‌خواهم جز دوستداری خویشاوندان (خود) را و هر کس کاری نیک انجام دهد برای او در آن پاداشی نیک بیفزاییم که خداوند آمرزنده‌ای سپاس‌پذیر است» سوره شوری، آیه ۲۳.</ref><ref>جوامع الجامع، ج ۴، ص۴۸؛ الدرالمنثور، ج ۶، ص۷؛ روح‌المعانی، ج ۱۳، ص۳۳.</ref> مفهوم [[حسنه]] به اطلاق خود، شامل همه [[اعمال نیک]] می‌شود؛ اما گاه به قرینه [[آیات]] یا روایات تفسیری، برخی [[کارهای نیک]] مشخص از آیات حسنه برداشت شده‌اند. در [[آیه]] ۱۱۴ [[هود]] پس از [[فرمان]] به اقامه نماز، از [[حسنات]] به عوامل نابودی [[سیئات]] یاد شده است: {{متن قرآن|وَأَقِمِ ٱلصَّلَوٰةَ طَرَفَىِ ٱلنَّهَارِ وَزُلَفًۭا مِّنَ ٱلَّيْلِ إِنَّ ٱلْحَسَنَـٰتِ يُذْهِبْنَ ٱلسَّيِّـَٔاتِ ذَٰلِكَ ذِكْرَىٰ لِلذَّٰكِرِينَ}}<ref>«و نماز را در دو سوی روز و ساعتی از آغاز شب بپا دار؛ بی‌گمان نیکی‌ها بدی‌ها را می‌زدایند؛ این یادکردی برای یادآوران است» سوره هود، آیه ۱۱۴.</ref>. در [[تفسیر]] چگونگی تأثیر [[نماز]] در ریشه کنی [[زشتی‌ها]] گفته شده است که نماز [[انسان]] را از انجام دادن کارهای زشت باز می‌دارد و آثار گناه را از میان می‌برد<ref>تفسیر مقاتل، ج ۲، ص۳۰۰؛ تفسیر قمی، ج ۱، ص۳۳۸.</ref>. برخی [[روایات]] نیز این آیه را تنها درباره نماز شب دانسته‌اند که آثار [[گناهان]] [[روز]] را برمی‌دارد<ref>علل الشرائع، ج ۲، ص۳۶۳.</ref>. انجام دادن [[طاعت]]<ref>التبیان، ج ۹، ص۱۵۹؛ تفسیر ثعلبی، ج ۸، ص۳۱۴.</ref> و [[اعمال]] خشنودساز [[خدا]]<ref>المیزان، ج ۱۸، ص۴۸.</ref> نیز مصداق حسنه در آیه {{متن قرآن|وَمَن يَقْتَرِفْ حَسَنَةًۭ نَّزِدْ لَهُۥ فِيهَا حُسْنًا}}<ref> سوره شوری، آیه ۲۳.</ref> دانسته شده است، چنان که پاسخ دادن بدی دیگران با کارهای خوب از مصادیق دیگر حسنه ستوده است: {{متن قرآن|وَيَدْرَءُونَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ}}<ref>سوره رعد، آیه ۲۲.</ref><ref>الوجوه و النظائر، ج ۱، ص۲۵۷؛ روض‌الجنان، ج ۱۱، ص۲۱۵.</ref>.<ref>[[زهرا محمودی|محمودی]] و [[زینب بهرامی|بهرامی]]، [[حسنه (مقاله)|مقاله «حسنه»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۱ (کتاب)| دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۱]]، ص ۴۹.</ref>

خدای [[مهربان]] خاستگاه همه حسنات و خیر و [[نیکی]] در ذات اوست<ref>التبیان، ج ۳، ص۲۶۶؛ چهل حدیث، ص۶۰۰.</ref>، از این رو حسنات را در این [[جهان]] به رسم [[نعمت]]، [[رحمت]] یا [[پاداش]] در [[اختیار]] همگان می‌نهد؛ اما [[حسنات]] [[آخرتی]] را که [[خشنودی]] او و [[بهشت]] برین است<ref>تفسیر قرطبی، ج ۵، ص۲۸۵؛ البرهان، ج ۱، ص۴۳۴؛ اطیب البیان، ج ۲، ص۳۷۸ - ۳۷۹.</ref>، تنها در اختیار [[مؤمنان]] می‌گذارد و [[بندگان]] [[مؤمن]] از او [[حسنه]] [[دنیا]] و [[آخرت]] را با هم می‌خواهند: {{متن قرآن|وَمِنْهُم مَّن يَقُولُ رَبَّنَآ ءَاتِنَا فِى ٱلدُّنْيَا حَسَنَةًۭ وَفِى ٱلْـَٔاخِرَةِ حَسَنَةًۭ وَقِنَا عَذَابَ ٱلنَّارِ}}<ref>«و از ایشان کسانی هستند که می‌گویند: پروردگارا! در این جهان به ما نکویی بخش و در جهان واپسین هم نکویی ده و ما را از عذاب آتش نگاه دار» سوره بقره، آیه ۲۰۱.</ref>.<ref>[[زهرا محمودی|محمودی]] و [[زینب بهرامی|بهرامی]]، [[حسنه (مقاله)|مقاله «حسنه»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۱ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۱۱، ص ۴۹.</ref>

این حسنه، موارد مختلفی از فضل و نعمت خدا به [[بشر]] را فرامی‌گیرد. دسته‌ای از [[آیات]] به شکلی عام، هرگونه [[نعمت]] و رخداد خوبی را حسنه نامیده و تأکید می‌کنند که همه پیشامدهای خوب از پیش خداست: {{متن قرآن|مَا أَصَابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّهِ}}<ref>«(ای آدمی!) هر نیکی به تو رسد از خداوند است و هر بدی به تو رسد از خود توست. و (ای محمّد!) ما تو را برای مردم، پیامبر فرستاده‌ایم و خداوند، (شما را) گواه بس» سوره نساء، آیه ۷۹.</ref><ref>تفسیر سور آبادی، ج ۱، ص۴۴۴؛ تفسیر ثعلبی، ج ۳، ص۳۴۷.</ref> و پاره دیگری به قرینه سیاق یا روایات تفسیری، نوع مشخصی از پیشامدهای خوب را حسنه می‌خوانند؛ برای نمونه نعمت [[پیروزی]] [[مسلمانان]] در [[جنگ]] با [[کافران]] از مصادیق حسنه است: {{متن قرآن|إِنْ تَمْسَسْكُمْ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ}}<ref>سوره آل عمران، آیه ۱۲۰.</ref>،<ref>التفسیر الکبیر، ج ۱۰، ص۱۴۵؛ المیزان، ج ۵، ص۸.</ref> چنان که [[روزی نیکو]]، پیروزی و ماندگاری نام نیک: {{متن قرآن|لَنُبَوِّئَنَّهُمْ فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً}}<ref> سوره نحل، آیه ۴۱.</ref><ref>تفسیر قرطبی، ج ۱۰، ص۱۰۷؛ التفسیر الکبیر، ج ۲۰، ص۲۰۹.</ref>. و رفع هر گونه ناگواری در [[زندگی]]: {{متن قرآن|ثُمَّ بَدَّلْنَا مَكَانَ السَّيِّئَةِ الْحَسَنَةَ}}<ref>سوره اعراف، آیه ۹۵.</ref>حسنه در این [[آیه]]، رفع دشواری‌های زندگی و ظهور آسانی و فراوانی نعمت دانسته شده است<ref>تفسیر ثعلبی، ج ۴، ص۲۶۴؛ مجمع‌البیان، ج ۴، ص۶۹۵.</ref>. این موارد، یادکرد [[حسنه]] با [[هدف]] بیان شیوه‌های [[آزمایش الهی]] بوده و شامل حسناتی می‌شود که کاربرد دوگانه خوب یا بد در [[زندگی]] دارند؛ مانند [[رفاه]]<ref>جامع‌البیان، ج ۹، ص۷۱؛ التبیان، ۵، ص۲۰.</ref>، [[امنیت]]، [[قدرت]]<ref>تفسیر قمی، ج ۱، ص۲۴۶.</ref> و سلامتی جسم<ref>تفسیر سور آبادی، ج ۲، ص۸۱۳؛ جوامع الجامع، ج ۱، ص۴۷۵؛ المحرر الوجیز، ج ۲، ص۴۶۰.</ref>. در دسته دیگری از [[آیات]]، حسنه، [[پاداش]] [[نیکی‌ها]] یا [[الطاف]] خاص [[خدا]] به [[بندگان]] ویژه‌اش خوانده و تنها شامل نعمت‌های [[معنوی]] می‌شود که کاربرد بد درباره آنها [[گمان]] نمی‌رود؛ یا نعمت‌های مادی‌ای که از روی پاداش ـ نه [[آزمایش]] ـ داده می‌شوند؛ مانند سلامت روح و نفس که از مصادیق حسنه در [[آیه]] ۱۰ زمر: {{متن قرآن|قُلْ يَـٰعِبَادِ ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ ٱتَّقُوا۟ رَبَّكُمْ لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا۟ فِى هَـٰذِهِ ٱلدُّنْيَا حَسَنَةٌۭ وَأَرْضُ ٱللَّهِ وَٰسِعَةٌ إِنَّمَا يُوَفَّى ٱلصَّـٰبِرُونَ أَجْرَهُم بِغَيْرِ حِسَابٍۢ}}<ref>«بگو: ای بندگان من که ایمان آورده‌اید، از پروردگارتان پروا کنید! برای کسانی که در این جهان، نیکی ورزند نیکی خواهد بود و زمین خداوند پهناور است؛ جز این نیست که پاداش شکیبایان را بی‌شمار، تمام دهند» سوره زمر، آیه ۱۰.</ref>؛ نیز {{متن قرآن|وَقِيلَ لِلَّذِينَ ٱتَّقَوْا۟ مَاذَآ أَنزَلَ رَبُّكُمْ قَالُوا۟ خَيْرًۭا لِّلَّذِينَ أَحْسَنُوا۟ فِى هَـٰذِهِ ٱلدُّنْيَا حَسَنَةٌۭ وَلَدَارُ ٱلْـَٔاخِرَةِ خَيْرٌۭ وَلَنِعْمَ دَارُ ٱلْمُتَّقِينَ}}<ref>«و به پرهیزگاران می‌گویند: پروردگارتان چه فرو فرستاده است؟ می‌گویند نکویی را؛ برای آنان که در این جهان نیکی ورزیده‌اند (پاداش)، نیکی است و به یقین سرای واپسین بهتر است و سرای پرهیزگاران نیکوست!» سوره نحل، آیه ۳۰.</ref> شمرده شده است<ref>جامع‌البیان، ج ۲۳، ص۱۳۰؛ مجمع البیان، ج ۸، ص۷۶۷؛ المیزان، ج ۱۷، ص۲۴۳.</ref>، چنان که [[علم]]، [[عبادت]] و کلمه [[توحید]] از مصادیق [[حسنات]] معنوی یاد شده‌اند<ref>جامع‌البیان، ج ۲، ص۱۷۵؛ تفسیر سمعانی، ج ۴، ص۱۱۸.</ref>. در نمونه دیگری از همین دسته به اعطای حسنه به ابراهیم{{ع}} اشاره شده است: {{متن قرآن|إِنَّ إِبْرَاهِيمَ كَانَ أُمَّةً قَانِتًا لِلَّهِ حَنِيفًا وَلَمْ يَكُ مِنَ الْمُشْرِكِينَ * وَآتَيْنَاهُ فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَإِنَّهُ فِي الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ}}<ref>«به راستی ابراهیم (به تنهایی) امتی فروتن برای خداوند و درست‌آیین بود و از مشرکان نبود * و به او در این جهان نیکی دادیم و او در جهان واپسین از شایستگان است» سوره نحل، آیه ۱۲۰-۱۲۲.</ref> که به استناد سیاق آیه [[حسنه]] در این موارد تنها شامل [[الطاف]] خاص [[خدا]] به [[بندگان]] برگزیده‌اش می‌شود، از این رو [[مفسران]]، مصادیقی نظیر یاد [[نیک]] ابراهیم{{ع}} در [[جهان]] یا ابراز [[محبت]] [[پیروان ادیان]] به ابراهیم{{ع}} را ذیل عنوان حسنه در این [[آیه]] شمرده‌اند<ref>مجمع‌البیان، ج ۶، ص۶۰۳؛ زاد المسیر، ج ۲، ص۵۹۲.</ref>. برخورداری از برخی صفات نیک [[اخلاقی]] نیز نعمتی [[الهی]] و از مصادیق حسنه الهی است: {{متن قرآن|وَمِنْهُم مَّن يَقُولُ رَبَّنَآ ءَاتِنَا فِى ٱلدُّنْيَا حَسَنَةًۭ وَفِى ٱلْـَٔاخِرَةِ حَسَنَةًۭ وَقِنَا عَذَابَ ٱلنَّارِ}}<ref>«و از ایشان کسانی هستند که می‌گویند: پروردگارا! در این جهان به ما نکویی بخش و در جهان واپسین هم نکویی ده و ما را از عذاب آتش نگاه دار» سوره بقره، آیه ۲۰۱.</ref><ref>الکافی، ج ۵، ص۷۱؛ کنزالدقائق، ج ۲، ص۲۹۷.</ref> در برخی [[روایات]]، حسنه [[دنیایی]] بر [[همسر]] خوب هم تطبیق شده است<ref>مجمع البیان، ج ۲، ص۵۳۰؛ الصافی، ج ۱، ص۲۳۷.</ref>. افزون بر این، چیزهایی مانند فرزند [[صالح]] نیز از مصادیق حسنات الهی مذکور در [[قرآن]] شمرده شده‌اند<ref>التفسیر الکبیر، ج ۵، ص۳۳۷.</ref>.<ref>[[زهرا محمودی|محمودی]] و [[زینب بهرامی|بهرامی]]، [[حسنه (مقاله)|مقاله «حسنه»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۱ (کتاب)| دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۱]]، ص ۵۰.</ref>

=== حسنه [[آخرتی]] ===

[[حسنات]] آخرتی، شامل پاداش‌های مختلف خدا به مو ٔ نان است که [[بخشش گناهان]]<ref>جامع‌البیان، ج ۹، ص۵۳؛ مجمع البیان، ج ۴، ص۷۴۷.</ref>، [[ثواب]]، [[کرامت]]<ref>تفسیر سور آبادی، ج ۲، ص۸۱۳؛ روض الجنان، ج ۸، ص۴۲۵.</ref> و دیدار با خدا<ref>بیان السعاده، ج ۲، ص۲۱۰.</ref> مصادیق بارز آن هستند: {{متن قرآن|وَٱكْتُبْ لَنَا فِى هَـٰذِهِ ٱلدُّنْيَا حَسَنَةًۭ وَفِى ٱلْـَٔاخِرَةِ إِنَّا هُدْنَآ إِلَيْكَ قَالَ عَذَابِىٓ أُصِيبُ بِهِۦ مَنْ أَشَآءُ وَرَحْمَتِى وَسِعَتْ كُلَّ شَىْءٍۢ فَسَأَكْتُبُهَا لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ وَيُؤْتُونَ ٱلزَّكَوٰةَ وَٱلَّذِينَ هُم بِـَٔايَـٰتِنَا يُؤْمِنُونَ}}<ref>«و در این جهان و در جهان واپسین برای ما نیکی مقرّر فرما که ما به سوی تو بازگشته‌ایم؛ فرمود: عذابم را به هر کس بخواهم می‌رسانم و بخشایشم همه چیز را فرا می‌گیرد و آن را به زودی برای آنان که پرهیزگاری می‌ورزند و زکات می‌دهند و کسانی که به آیات ما ایمان دارند مقرّر می‌دارم» سوره اعراف، آیه ۱۵۶.</ref>.<ref>[[زهرا محمودی|محمودی]] و [[زینب بهرامی|بهرامی]]، [[حسنه (مقاله)|مقاله «حسنه»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۱ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۱۱، ص ۵۱.</ref>

== عوامل بهره‌مندی از [[حسنه]] [[الهی]] ==

برپایه [[قرآن]]، حسنه [[انسان]] با حسنه [[خدا]] رابطه‌ای متقابل دارند، از این رو خدا با ترغیب بندگانش به انجام دادن [[نیکی‌ها]]، هر حسنه‌ای را زمینه‌ساز برخورداری از حسنه بزرگ‌تر از آن برمی‌شمرد: {{متن قرآن|مَن جَآءَ بِٱلْحَسَنَةِ فَلَهُۥ خَيْرٌۭ مِّنْهَا وَهُم مِّن فَزَعٍۢ يَوْمَئِذٍ ءَامِنُونَ}}<ref>«آنان که کار نیک آورند (پاداشی) بهتر از آن خواهند داشت و آنان در آن روز از هر بیمی در امانند» سوره نمل، آیه ۸۹.</ref>؛ {{متن قرآن|وَقِيلَ لِلَّذِينَ ٱتَّقَوْا۟ مَاذَآ أَنزَلَ رَبُّكُمْ قَالُوا۟ خَيْرًۭا لِّلَّذِينَ أَحْسَنُوا۟ فِى هَـٰذِهِ ٱلدُّنْيَا حَسَنَةٌۭ وَلَدَارُ ٱلْـَٔاخِرَةِ خَيْرٌۭ وَلَنِعْمَ دَارُ ٱلْمُتَّقِينَ}}<ref>«و به پرهیزگاران می‌گویند: پروردگارتان چه فرو فرستاده است؟ می‌گویند نکویی را؛ برای آنان که در این جهان نیکی ورزیده‌اند (پاداش)، نیکی است و به یقین سرای واپسین بهتر است و سرای پرهیزگاران نیکوست!» سوره نحل، آیه ۳۰.</ref>.<ref>مجمع‌البیان، ج ۷، ص۳۷۰؛ روض الجنان، ج ۱۵، ص۸۴؛ تفسیر سور آبادی، ج ۳، ص۱۷۹۴.</ref> در دسته‌ای از [[آیات]] نیز برخی [[حسنات]]، چون [[اعمال نیک]]: {{متن قرآن|قُلْ يَـٰعِبَادِ ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ ٱتَّقُوا۟ رَبَّكُمْ لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا۟ فِى هَـٰذِهِ ٱلدُّنْيَا حَسَنَةٌۭ وَأَرْضُ ٱللَّهِ وَٰسِعَةٌ إِنَّمَا يُوَفَّى ٱلصَّـٰبِرُونَ أَجْرَهُم بِغَيْرِ حِسَابٍۢ}}<ref>«بگو: ای بندگان من که ایمان آورده‌اید، از پروردگارتان پروا کنید! برای کسانی که در این جهان، نیکی ورزند نیکی خواهد بود و زمین خداوند پهناور است؛ جز این نیست که پاداش شکیبایان را بی‌شمار، تمام دهند» سوره زمر، آیه ۱۰.</ref> و [[هجرت]]: {{متن قرآن|وَٱلَّذِينَ هَاجَرُوا۟ فِى ٱللَّهِ مِنۢ بَعْدِ مَا ظُلِمُوا۟ لَنُبَوِّئَنَّهُمْ فِى ٱلدُّنْيَا حَسَنَةًۭ وَلَأَجْرُ ٱلْـَٔاخِرَةِ أَكْبَرُ لَوْ كَانُوا۟ يَعْلَمُونَ}}<ref>«و کسانی را که پس از ستم دیدن در راه خداوند هجرت کردند در این جهان در جایی نیکو جا می‌دهیم و پاداش دنیای واپسین بزرگ‌تر است اگر می‌دانستند» سوره نحل، آیه ۴۱.</ref> عوامل بهره‌مندی از دیگر حسنات الهی شمرده شده‌اند<ref>جامع البیان، ج ۲۳، ص۱۳۰؛ مجمع البیان، ج ۸، ص۷۶۷؛ المیزان، ج ۱۷، ص۲۴۳.</ref>؛ مانند [[دعا]] و [[نیایش]]: {{متن قرآن|وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ * أُولَئِكَ لَهُمْ نَصِيبٌ مِمَّا كَسَبُوا وَاللَّهُ سَرِيعُ الْحِسَابِ}}<ref>«و از ایشان کسانی هستند که می‌گویند: پروردگارا! در این جهان به ما نکویی بخش و در جهان واپسین هم نکویی ده و ما را از عذاب آتش نگاه دار * آنان از آنچه به دست آورده‌اند بهره‌ای دارند و خداوند حسابرسی سریع است» سوره بقره، آیه ۲۰۱-۲۰۲.</ref><ref>معانی الاخبار، ص۱۷۴؛ الکافی، ج ۵، ص۷۱؛ سبل السلام، ج ۴، ص۲۲۲ - ۲۲۳.</ref>.<ref>[[زهرا محمودی|محمودی]] و [[زینب بهرامی|بهرامی]]، [[حسنه (مقاله)|مقاله «حسنه»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۱ (کتاب)| دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۱]]، ص ۵۱.</ref>

== آثار [[حسنه]] ==

[[کارهای نیک]] و نیز درخواست [[توفیق]] انجام دادن آنها از [[خدا]]، آثاری فردی و [[اجتماعی]] در [[دنیا]] و [[آخرت]] دارند: جلب [[محبت]] دیگران از آثار [[دنیایی]] آنهاست: {{متن قرآن|وَلَا تَسْتَوِى ٱلْحَسَنَةُ وَلَا ٱلسَّيِّئَةُ ٱدْفَعْ بِٱلَّتِى هِىَ أَحْسَنُ فَإِذَا ٱلَّذِى بَيْنَكَ وَبَيْنَهُۥ عَدَٰوَةٌۭ كَأَنَّهُۥ وَلِىٌّ حَمِيمٌۭ}}<ref>«نیکی با بدی برابر نیست؛ به بهترین شیوه (دیگران را از چالش با خود) باز دار، ناگاه آن کس که میان تو و او دشمنی است چون دوستی مهربان می‌گردد» سوره فصّلت، آیه ۳۴.</ref> دفع کردن بدی‌ها با خصلتی مقابل آن، مانند دفع [[جهل]] با [[حلم]] و [[صبر]]، [[رفتار]] بد با [[رفتاری]] [[نیکو]] و... و کوتاه سخن، دفع بدی‌ها به بهترین شکل، ثمره‌اش جلب محبت دیگران، حتی [[دشمنان]]، و تبدیل آنان به [[دوستی]] [[مهربان]] است<ref>المیزان، ج ۱۷، ص۳۹۱.</ref>. در بیان آثار [[آخرتی]] حسنه نیز افزون بر عناوین عامی چون دریافت [[پاداش]] و ورود به [[بهشت]]، از موارد خاصی مانند در [[امان]] بودن از [[وحشت]] [[روز قیامت]]<ref>{{متن قرآن|مَن جَآءَ بِٱلْحَسَنَةِ فَلَهُۥ خَيْرٌۭ مِّنْهَا وَهُم مِّن فَزَعٍۢ يَوْمَئِذٍ ءَامِنُونَ}} «آنان که کار نیک آورند (پاداشی) بهتر از آن خواهند داشت و آنان در آن روز از هر بیمی در امانند» سوره نمل، آیه ۸۹.</ref>،<ref>تفسیر ثعلبی، ج ۷، ص۲۳۰؛ تفسیر بغوی، ج ۳، ص۵۲۰.</ref> چند برابر بودن [[پاداش]] [[آخرتی]] در برابر ذرّه‌ای [[کار نیک]]<ref>جوامع الجامع، ج ۱، ص۲۵۶؛ مجمع البیان، ج ۳، ص۷۶.</ref> و دریافت پاداشی ۱۰ برابر: {{متن قرآن|مَن جَآءَ بِٱلْحَسَنَةِ فَلَهُۥ عَشْرُ أَمْثَالِهَا وَمَن جَآءَ بِٱلسَّيِّئَةِ فَلَا يُجْزَىٰٓ إِلَّا مِثْلَهَا وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ}}<ref>«کسانی که نیکی آورند ده برابر آن (پاداش) دارند و کسانی که بدی آورند جز همانند آن کیفر نمی‌بینند و به آنان ستم نخواهد شد» سوره انعام، آیه ۱۶۰.</ref><ref>مجمع البیان، ج ۴، ص۶۰۲؛ روض الجنان، ج ۸، ص۱۰۹.</ref> یا پاداشی مضاعف: {{متن قرآن|أُو۟لَـٰٓئِكَ يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُم مَّرَّتَيْنِ بِمَا صَبَرُوا۟ وَيَدْرَءُونَ بِٱلْحَسَنَةِ ٱلسَّيِّئَةَ وَمِمَّا رَزَقْنَـٰهُمْ يُنفِقُونَ}}<ref>«آنانند که پاداششان برای شکیبی که ورزیده‌اند دو بار به آنان داده می‌شود و بدی را با نیکی دور می‌سازند و از آنچه روزیشان کرده‌ایم می‌بخشند» سوره قصص، آیه ۵۴.</ref><ref>کشف الاسرار، ج ۹، ص۲۴.</ref> یاد شده است. بر همین اساس، پاداش آخرتی [[حسنه]] - از آن رو که فعل خداست - بهتر از خود حسنه است<ref>مجمع البیان، ج ۷، ص۳۷۱.</ref> و بهره‌مندی از حسنه آخرتی، [[برتر]] از حسنه [[دنیایی]]<ref>{{متن قرآن|وَقِيلَ لِلَّذِينَ ٱتَّقَوْا۟ مَاذَآ أَنزَلَ رَبُّكُمْ قَالُوا۟ خَيْرًۭا لِّلَّذِينَ أَحْسَنُوا۟ فِى هَـٰذِهِ ٱلدُّنْيَا حَسَنَةٌۭ وَلَدَارُ ٱلْـَٔاخِرَةِ خَيْرٌۭ وَلَنِعْمَ دَارُ ٱلْمُتَّقِينَ}} «و به پرهیزگاران می‌گویند: پروردگارتان چه فرو فرستاده است؟ می‌گویند نکویی را؛ برای آنان که در این جهان نیکی ورزیده‌اند (پاداش)، نیکی است و به یقین سرای واپسین بهتر است و سرای پرهیزگاران نیکوست!» سوره نحل، آیه ۳۰.</ref>.<ref>جامع البیان، ج ۱۴، ص۶۹؛ الکشاف، ج ۲، ص۶۰۳؛ التفسیر الکبیر، ج ۲۰، ص۲۰۹.</ref>.<ref>[[زهرا محمودی|محمودی]] و [[زینب بهرامی|بهرامی]]، [[حسنه (مقاله)|مقاله «حسنه»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۱ (کتاب)| دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۱]]، ص ۵۲.</ref>

== آیات حسنه و سیره پیامبر اکرم {{صل}} ==

هر [[نعمت]] خوش آیند و شاد کننده را که به [[انسان]] می‌رسد، حسنه گویند و [[سیئه]] ضد آن است و شامل [[نعمت]] [[دنیا]] و [[آخرت]] هر دو است. در [[قرآن]] این کلمه ۱۶ بار استعمال شده و [[فرهنگ]] خاصی را بر آن بار کرده است. در این مدخل منظور آن دسته از آیاتی است که [[پاداش]] [[پیروی]] [[پیامبر]] را تعیین می‌کند و مفهوم خاصی از نیکویی [[معنوی]] را برای آنان نوید می‌دهد. یا در بحث [[الگو]] گرفتن، [[سخن]] از [[اسوه حسنه]] از [[پیامبر]] و یا معیار [[الگوگیری]] حسنه معین شده است. چنانکه [[پیامبر]] در دعاهای امضایی خود در مقابل کسانی که تنها طالب [[دنیا]] هستند، خواستار حسنه می‌شود: {{متن قرآن|رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً}}<ref>«و از ایشان کسانی هستند که می‌گویند: پروردگارا! در این جهان به ما نکویی بخش و در جهان واپسین هم نکویی ده و ما را از عذاب آتش نگاه دار» سوره بقره، آیه ۲۰۱.</ref>.

# {{متن قرآن|لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ لِمَنْ كَانَ يَرْجُو اللَّهَ وَالْيَوْمَ الْآخِرَ وَذَكَرَ اللَّهَ كَثِيرًا}}<ref>«بی‌گمان فرستاده خداوند برای شما نمونه‌ای نیکوست، برای آن کس (از شما) که به خداوند و به روز بازپسین امید دارد و خداوند را بسیار یاد می‌کند» سوره احزاب، آیه ۲۱.</ref>.

# {{متن قرآن|وَاكْتُبْ لَنَا فِي هَذِهِ الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ إِنَّا هُدْنَا إِلَيْكَ قَالَ عَذَابِي أُصِيبُ بِهِ مَنْ أَشَاءُ وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ فَسَأَكْتُبُهَا لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَالَّذِينَ هُمْ بِآيَاتِنَا يُؤْمِنُونَ * الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الْأُمِّيَّ}}<ref>«و در این جهان و در جهان واپسین برای ما نیکی مقرّر فرما که ما به سوی تو بازگشته‌ایم؛ فرمود: عذابم را به هر کس بخواهم می‌رسانم و بخشایشم همه چیز را فرا می‌گیرد و آن را به زودی برای آنان که پرهیزگاری می‌ورزند و زکات می‌دهند و کسانی که به آیات ما ایمان دارن * همان کسان که از فرستاده پیام‌آور درس ناخوانده پیروی می‌کنند، همان که (نام) او را نزد خویش در تورات و انجیل نوشته می‌یابند؛ آنان را به نیکی فرمان می‌دهد و از بدی باز می‌دارد و چیزهای پاکیزه را بر آنان حلال و چیزهای ناپاک را بر آنان حرام می‌گرداند و بار» سوره اعراف، آیه ۱۵۶-۱۵۷.</ref>.

# {{متن قرآن|إِن تُصِبْهُمْ حَسَنَةٌ يَقُولُواْ هَذِهِ مِنْ عِندِ اللَّهِ وَإِن تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَقُولُواْ هَذِهِ مِنْ عِندِكَ قُلْ كُلٌّ مِّنْ عِندِ اللَّهِ فَمَا لِهَؤُلاء الْقَوْمِ لاَ يَكَادُونَ يَفْقَهُونَ حَدِيثًا * مَّا أَصَابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّهِ وَمَا أَصَابَكَ مِن سَيِّئَةٍ فَمِن نَّفْسِكَ وَأَرْسَلْنَاكَ لِلنَّاسِ رَسُولاً وَكَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا}}<ref>«هر کجا باشید اگر چه در کاخهای بسیار محکم، شما را مرگ فرا رسد. و آنان را اگر خوشی و نعمتی فرا رسد گویند: این از جانب خداست، و اگر زحمتی پیش آید گویند: این از جانب توست! بگو: همه از جانب خدا است. چرا این قوم (جاهل) از فهم هر سخن دورند؟!* (ای آدمی!) هر نیکی به تو رسد از خداوند است و هر بدی به تو رسد از خود توست. و (ای محمّد!) ما تو را برای مردم، پیامبر فرستاده‌ایم و خداوند، (شما را) گواه بس» سوره نساء، آیه ۷۸-۷۹.</ref>.

# {{متن قرآن|قُلْ يَا عِبَادِ الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا رَبَّكُمْ لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا فِي هَذِهِ الدُّنْيَا حَسَنَةٌ وَأَرْضُ اللَّهِ وَاسِعَةٌ إِنَّمَا يُوَفَّى الصَّابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَيْرِ حِسَابٍ}}<ref>«بگو: ای بندگان من که ایمان آورده‌اید، از پروردگارتان پروا کنید! برای کسانی که در این جهان، نیکی ورزند نیکی خواهد بود و زمین خداوند پهناور است؛ جز این نیست که پاداش شکیبایان را بی‌شمار، تمام دهند» سوره زمر، آیه ۱۰.</ref>.

درآیات فوق این موضوعات مطرح گردیده است:  

# [[پیامبر]] [[الگو]] و أسوه‌ای [[نیکو]] برای [[مردم]] از طرف [[خداوند]] اعلام گردیده است {{متن قرآن|لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ}}<ref>«بی‌گمان فرستاده خداوند برای شما نمونه‌ای نیکوست، برای آن کس (از شما) که به خداوند و به روز بازپسین امید دارد و خداوند را بسیار یاد می‌کند» سوره احزاب، آیه ۲۱.</ref>.

# [[پیروی]] از پیامبراسلام موجب نیل به حسنه و [[نیکی]] در [[دنیا]] می‌شود {{متن قرآن|اكْتُبْ لَنَا فِي هَذِهِ الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ إِنَّا هُدْنَا إِلَيْكَ قَالَ عَذَابِي أُصِيبُ بِهِ مَنْ أَشَاءُ وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ فَسَأَكْتُبُهَا لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَالَّذِينَ هُمْ بِآيَاتِنَا يُؤْمِنُونَ}}<ref>«و در این جهان و در جهان واپسین برای ما نیکی مقرّر فرما که ما به سوی تو بازگشته‌ایم؛ فرمود: عذابم را به هر کس بخواهم می‌رسانم و بخشایشم همه چیز را فرا می‌گیرد و آن را به زودی برای آنان که پرهیزگاری می‌ورزند و زکات می‌دهند و کسانی که به آیات ما ایمان دارن» سوره اعراف، آیه ۱۵۶.</ref>.

# [[خداوند]]، منشأحسنه ـ [[نیکی]] ـ و [[پیامبر]] منشأ [[سیئه]] - بدی - از دیدگاه برخی [[منافقان]]، [[یهود]] و [[مسلمانان]] صدر اسلام {{متن قرآن|إِنْ تُصِبْهُمْ حَسَنَةٌ يَقُولُوا هَذِهِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَقُولُوا هَذِهِ مِنْ عِنْدِكَ}}<ref>«هر جا باشید هر چند در دژهای استوار، مرگ شما را در می‌یابد و اگر نیکی‌یی به ایشان رسد می‌گویند این از سوی خداوند است و اگر بدی‌یی به آنان رسد می‌گویند این از سوی توست بگو همه (چیز) از سوی خداوند است؛ بر سر این گروه چه آمده است که بر آن نیستند تا سخنی را» سوره نساء، آیه ۷۸.</ref>.

# [[خداوند]] به [[پیامبر]] می‌فرماید به [[بندگان]] [[پرهیزکار]] و دارای عمل زیبا و نیکوحسنه - بگو [[خداوند]] پاداشی [[نیکو]] به آنها می‌دهد و [[هجرت]] کنندگان و صبرپیشگان پاداشی بی‌شمار از سوی [[خداوند]] دریافت می‌کنند: {{متن قرآن|قُلْ يَا عِبَادِ الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا رَبَّكُمْ لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا فِي هَذِهِ الدُّنْيَا حَسَنَةٌ وَأَرْضُ اللَّهِ وَاسِعَةٌ إِنَّمَا يُوَفَّى الصَّابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَيْرِ حِسَابٍ}}<ref>«بگو: ای بندگان من که ایمان آورده‌اید، از پروردگارتان پروا کنید! برای کسانی که در این جهان، نیکی ورزند نیکی خواهد بود و زمین خداوند پهناور است؛ جز این نیست که پاداش شکیبایان را بی‌شمار، تمام دهند» سوره زمر، آیه ۱۰.</ref>.<ref>[[محمد جعفر سعیدیان‌فر|سعیدیان‌فر]] و [[سید محمد علی ایازی|ایازی]]، [[فرهنگ‌نامه پیامبر در قرآن کریم ج۱ (کتاب)|فرهنگ‌نامه پیامبر در قرآن کریم ج۱]]، ص ۴۵۴.</ref>

== منابع ==

# [[پرونده:000062.jpg|22px]] [[زهرا محمودی|محمودی]] و [[زینب بهرامی|بهرامی]]، [[حسنه (مقاله)|مقاله «حسنه»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۱ (کتاب)|'''دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۱''']]

# [[پرونده:55210091.jpg|22px]] [[محمد جعفر سعیدیان‌فر|سعیدیان‌فر]] و [[سید محمد علی ایازی|ایازی]]، [[فرهنگ‌نامه پیامبر در قرآن کریم ج۱ (کتاب)|'''فرهنگ‌نامه پیامبر در قرآن کریم ج۱''']]

[[رده:اصطلاحات قرآنی]]