روح القدس در حدیث: تفاوت میان نسخه‌ها

{{مدخل مرتبط

| موضوع مرتبط = روح القدس

| عنوان مدخل  = روح القدس

| مداخل مرتبط = [[روح القدس در قرآن]] - [[روح القدس در حدیث]] - [[روح القدس در کلام اسلامی]] - [[روح القدس در معارف مهدویت]]

| پرسش مرتبط  = علم معصوم (پرسش)

== روایاتی دربارۀ روح القدس ==

[[روایات]] گوناگونی بیانگر آن است که روح القدس حقیقتی همراه [[اهل بیت]] {{ع}} بوده است که با آن حقایق بسیاری را [[درک]] می‌کرده‌اند. [[محمد بن حسن الصفار]] در کتاب بصائرالدرجات در ضمن شش باب و بیش از ۵۰ [[حدیث]] به این موضوع پرداخته است. در کتاب کافی، بابی وجود دارد با عنوان {{متن حدیث|ذِکرُ الْأَرْوَاحِ الَّتِی فِی الْأَئِمَّةِ}}<ref>کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج ۱، ص ۲۷۲.</ref>، روایات آن بیان می‌کنند که در [[پیامبران]] و اوصیای آنان [[روحی]] به نام [[روح القدس]] قرار داده شده است که به وسیله آن گرفتار [[خواب]] و [[غفلت]] و سرگرمی نمی‌شوند و آنان از این طریق، [[علوم الهی]] را دریافت می‌کنند<ref>ر.ک: [[سید علی هاشمی|هاشمی، سید علی]]، [[قلمرو علم امام از دیدگاه آیات روایات و اصحاب ائمه (پایان‌نامه)|قلمرو علم امام از دیدگاه آیات روایات و اصحاب ائمه]].</ref>. برخی از این روایات عبارت‌اند:

# یکی از اصحاب [[امام صادق]] {{ع}} از ایشان سؤال کرد: "آیا شده است که از چیزی سؤال کنند و [[علم]] آن نزد شما نباشد؟ حضرت فرمودند: "گاه چنین بوده است!" راوی عرض کرد: در این هنگام چه می‌کنید؟ [[امام]] فرمودند "روح القدس به ما تلقین می‌کند"<ref>{{متن حدیث|سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع فَقُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاكَ تُسْأَلُونَ عَنِ الشَّيْ‏ءِ فَلَا يَكُونُ عِنْدَكُمْ عِلْمُهُ فَقَالَ رُبَّمَا كَانَ ذَلِكَ قَالَ قُلْتُ كَيْفَ تَصْنَعُونَ قَالَ تَتَلَقَّانَا بِهِ رُوحُ الْقُدُسِ}}؛ صفار، محمد بن حسن، بصائرالدرجات، ج ۱، ص ۴۵۱.</ref>.<ref>ر.ک: [[محمد باقر تحریری|تحریری، محمد باقر]]، [[جلوه‌های لاهوتی (کتاب)|جلوه‌های لاهوتی]]، ص ۲۱۰؛ [[سید محمد جعفر سبحانی|سبحانی، سید محمد جعفر]]، [[منابع علم امامان شیعه (کتاب)|منابع علم امامان شیعه]]، ص ۱۴۱ ـ ۱۴۴؛ [[قاسم علی شیخ‌زاده|شیخ‌زاده، قاسم علی]]، [[رابطه علم غیب امام حسین و حادثه عاشورا (پایان‌نامه)|رابطه علم غیب امام حسین و حادثه عاشورا]]، ص ۶۴ ـ ۶۵؛ [[محمد حسین نصیری|نصیری، محمد حسین]]، [[گستره علم امام از دیدگاه آیات و روایات (پایان‌نامه)|گستره علم امام از دیدگاه آیات و روایات]].</ref>

# در [[روایت]] دیگری [[امام باقر]] {{ع}} دربارۀ آیه {{متن قرآن|كَذَلِكَ أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ رُوحًا مِنْ أَمْرِنَا مَا كُنْتَ تَدْرِي مَا الْكِتَابُ وَلَا الْإِيمَانُ وَلَكِنْ جَعَلْنَاهُ نُورًا نَهْدِي بِهِ مَنْ نَشَاءُ}}<ref>«و بدین‌گونه ما روحی از امر خویش را به تو وحی کردیم؛ تو نمی‌دانستی کتاب و ایمان چیست ولی ما آن را نوری قرار دادیم که بدان از بندگان خویش هر که را بخواهیم راهنمایی می‌کنیم» سوره شوری، آیه ۵۲.</ref> می‌‌فرماید: "از آن [[زمان]] که [[خداوند]] آن [[روح]] را بر پیامبرش نازل کرد به [[آسمان]] بازنگشت و او در ماست"<ref>{{متن حدیث|كَانَ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ص يُخْبِرُهُ وَ يُسَدِّدُهُ وَ هُوَ مَعَ الْأَئِمَّةِ مِنْ بَعْدَهُ}}؛ صفار، محمد بن حسن، بصائرالدرجات، ج ۱، ص ۴۵۵.</ref>. این تعبیر نشان می‌دهد این [[روح]] که یکی از منابع اصلی [[علم]] و [[دانش]] [[پیامبر]] و [[ائمه معصومین]] {{ع}} بوده غیر از [[جبرییل]] بوده و حقیقتی است در درون وجود آنها که از [[پیامبر]] به [[امام]] و از هر [[امام]] به [[امام]] بعد منتقل شده است.

# [[مفضل بن عمر]] می‌‌گوید: [[امام صادق]] {{ع}} فرمودند: "روح القدس نمی‌خوابد و [[غفلت]] نمی‌کند و [[لهو]] و [[سهو]] و [[خطا]] ندارد و روح القدس ثابت است و [[امام]] به واسطه آن شرق و [[غرب]] و خشکی و دریای [[زمین]] را می‌بیند". عرض کردم: فدایت شوم [[امام]] می‌تواند آنچه را که در [[بغداد]] است با دست بگیرد؟ حضرت فرمودند: «بله تا آنچه را که زیر [[عرش]] است می‌تواند"<ref>{{متن حدیث|رُوحُ الْقُدُسِ لَا يَنَامُ وَ لَا يَغْفُلُ وَ لَا يَلْهُو وَ لَا يَسْهُو وَ الْأَرْبَعَةُ الْأَرْوَاحُ تَنَامُ وَ تَلْهُو وَ تَغْفُلُ وَ تَسْهُوَ وَ رُوحُ الْقُدُسِ ثَابِتٌ يَرَى بِهِ مَا فِي شَرْقِ الْأَرْضِ وَ غَرْبِهَا وَ بَرِّهَا وَ بَحْرِهَا قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاكَ يَتَنَاوَلُ الْإِمَامُ مَا بِبَغْدَادَ بِيَدِهِ قَالَ نَعَمْ وَ مَا دُونَ الْعَرْشِ}}؛ صفار، محمد بن حسن، بصائرالدرجات، ج ۱، ص ۴۵۴.</ref>.<ref>ر.ک: [[محمد بیابانی اسکوئی|بیابانی اسکوئی، محمد]]، [[امامت ۵ (کتاب)|امامت]]، ص ۱۳۷ ـ ۱۴۰؛ [[حسن مهدی‌فر|مهدی‌فر، حسن]]، [[علوم اهل بیت ویژگی‌ها ابعاد و مبادی آن (پایان‌نامه)|علوم اهل بیت ویژگی‌ها ابعاد و مبادی آن]]، ص ۱۷۱؛ [[حسین گنجی|گنجی، حسین]]، [[امام‌شناسی ۱ (کتاب)|امام‌شناسی]]، ج ۱، ص ۱۵۵.</ref>

# [[امام صادق]] {{ع}} در [[تفسیر]] آیۀ {{متن قرآن|وَالسَّابِقُونَ السَّابِقُونَ أُولَئِكَ الْمُقَرَّبُونَ}}<ref>«و (سوم) پیشتازان پیشتاز آنانند که نزدیکان (به خداوند) اند» سوره واقعه، آیه ۱۰ ـ ۱۱.</ref> فرمودند: "آنها پیش‌گامان [[رسولان الهی]] و [[بندگان]] خاص خدایند که [[خداوند]] در آنها پنج [[روح]] قرار داده و یکی از آنها روح القدس است که به وسیلۀ آن مطالب را [[درک]] می‌کنند"<ref>{{متن حدیث|فَالسَّابِقُونَ هُمْ رُسُلُ اللَّهِ ع وَ خَاصَّةُ اللَّهِ مِنْ‏ خَلْقِهِ جَعَلَ فِيهِمْ خَمْسَةَ أَرْوَاحٍ أَيَّدَهُمْ بِرُوحِ الْقُدُسِ فَبِهِ عَرَفُوا الْأَشْيَاءَ}}؛ کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج ۱، ص ۲۷۱.</ref>.<ref>ر.ک: [[سید محمد جعفر سبحانی|سبحانی، سید محمد جعفر]]، [[منابع علم امامان شیعه (کتاب)|منابع علم امامان شیعه]]، ص ۱۴۱ ـ ۱۴۴؛ [[حسن مهدی‌فر|مهدی‌فر، حسن]]، [[علوم اهل بیت ویژگی‌ها ابعاد و مبادی آن (پایان‌نامه)|علوم اهل بیت ویژگی‌ها ابعاد و مبادی آن]]، ص ۱۷۱.</ref>

# همچنین [[ابابصیر]] از [[امام صادق]] {{ع}} دربارۀ آیه {{متن قرآن|وَكَذَلِكَ أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ رُوحًا مِنْ أَمْرِنَا}}<ref>«و بدین‌گونه ما روحی از امر خویش را به تو وحی کردیم» سوره شوری، آیه ۵۲.</ref> سؤال کرد، [[امام]] فرمودند: "[[روح]] آفریده‌ای است که به [[خدا]] قسم از [[جبرئیل]] و [[میکائیل]] بزرگ‌تر است. او همراه [[رسول خدا]] {{صل}} بوده و به او از [[عوالم]] مختلف خبر می‌داده و او را [[تأیید]] و تصدیق می‌کرده است. اکنون همان [[روح]] با [[ائمۀ اطهار]] است و به آنها خبر می‌دهد و آنها را [[تأیید]] و تصدیق می‌کند"<ref>{{متن حدیث|خَلْقٌ مِنْ خَلْقِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ أَعْظَمُ مِنْ جَبْرَئِيلَ وَ مِيكَائِيلَ كَانَ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ص يُخْبِرُهُ وَ يُسَدِّدُهُ وَ هُوَ مَعَ الْأَئِمَّةِ مِنْ بَعْدِهِ}}؛ کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج ۱، ص ۲۷۳.</ref>.<ref>ر.ک: [[سید محمد جعفر سبحانی|سبحانی، سید محمد جعفر]]، [[منابع علم امامان شیعه (کتاب)|منابع علم امامان شیعه]]، ص ۱۴۱ ـ ۱۴۴؛ [[سید مجتبی حسینی|حسینی، سید مجتبی]]، [[مقامات اولیاء (کتاب)|مقامات اولیاء]]، ص ۳۶؛ [[محمد زمان رستمی|رستمی، محمد زمان]]، [[طاهره آل‌بویه|آل‌بویه، طاهره]]، [[علم امام ۲ (کتاب)|علم امام]]؛ [[حسن مهدی‌فر|مهدی‌فر، حسن]]، [[علوم اهل بیت ویژگی‌ها ابعاد و مبادی آن (پایان‌نامه)|علوم اهل بیت ویژگی‌ها ابعاد و مبادی آن]]، ص ۱۷۱.</ref>

# [[ابوحمزه]] [[نقل]] می‌کند: از [[امام صادق]] {{ع}} درباره علمشان پرسیدم که آیا آن را همچون [[علوم]] دیگر افراد از دهان [[مردم]] فرا می‌گیرند یا در کتابی است که در نزد آنان است و آن را می‌خوانند و علومی را می‌آموزند؟ [[امام]] {{ع}} فرمودند: "مسأله از آنچه می‌پنداری بالاتر و مهم‌تر است! آیا [[آیه قرآن]] را نشنیده‌ای که می‌فرماید: «ای [[پیامبر]] ما بودیم که "[[روح]]" را که از امر ماست به سویت فرستادیم و تو پیش از آن نسبت به کتاب و [[ایمان]] چیزی نمی‌دانستی؟»<ref>سورۀ شوری، آیۀ ۵۲</ref> (...) پس آن هنگام که [[خداوند]] [[روح]] را به سوی [[پیامبر]] فرستاد، از طریق آن [[آگاهی]] و فهم کسب نمود و این [[روح]] امری است که [[خداوند]] به هرکس که مشیت‌اش تعلق گیرد اعطا می‌نماید و هرگاه به بنده‌ای اعطا نفرماید، او را فهم و [[آگاهی]] [[تعلیم]] دهد"<ref>{{متن حدیث|سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الْعِلْمِ أَ هُو عِلْمٌ يَتَعَلَّمُهُ الْعَالِمُ مِنْ أَفْوَاهِ الرِّجَالِ أَمْ فِي الْكِتَابِ عِنْدَكُمْ تَقْرَءُونَهُ فَتَعْلَمُونَ مِنْهُ قَالَ الْأَمْرُ أَعْظَمُ مِنْ ذَلِكَ وَ أَوْجَبُ أَ مَا سَمِعْتَ قَوْلَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ- وَ كَذلِكَ أَوْحَيْنا إِلَيْكَ رُوحاً مِنْ أَمْرِنا ما كُنْتَ تَدْرِي مَا الْكِتابُ وَ لَا الْإِيمانُ ثُمَّ قَالَ أَيَّ شَيْ‏ءٍ يَقُولُ أَصْحَابُكُمْ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَ يُقِرُّونَ أَنَّهُ كَانَ فِي حَالٍ لَا يَدْرِي مَا الْكِتَابُ وَ لَا الْإِيمَانُ فَقُلْتُ لَا أَدْرِي جُعِلْتُ فِدَاكَ مَا يَقُولُونَ فَقَالَ لِي بَلَى قَدْ كَانَ فِي حَالٍ لَا يَدْرِي مَا الْكِتَابُ وَ لَا الْإِيمَانُ حَتَّى بَعَثَ اللَّهُ تَعَالَى الرُّوحَ الَّتِي ذُكِرَ فِي الْكِتَابِ فَلَمَّا أَوْحَاهَا إِلَيْهِ عَلَّمَ بِهَا الْعِلْمَ وَ الْفَهْمَ وَ هِيَ الرُّوحُ الَّتِي يُعْطِيهَا اللَّهُ تَعَالَى مَنْ شَاءَ فَإِذَا أَعْطَاهَا عَبْداً عَلَّمَهُ الْفَهْمَ}}؛ کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج ١، ص ٢٧٣، ح ۵.</ref>.<ref>ر.ک: [[محسن غرویان|غرویان، محسن]]، [[سید محمد حسین میرباقری|میرباقری، سید محمد حسین]]، [[محمد رضا غلامی|غلامی، محمد رضا]]، [[بحثی مبسوط در آموزش عقاید (کتاب)|بحثی مبسوط در آموزش عقاید]]، ص ۴۳؛ [[محمد تقی شاکر|شاکر، محمد تقی]]، [[منابع علم امام در قرآن و روایات (پایان‌نامه)|منابع علم امام در قرآن و روایات]]، ص ۱۹؛ [[محمد نظیر عرفانی|عرفانی، محمد نظیر]]، [[بررسی علم غیب معصومان در تفاسیر فریقین (پایان‌نامه)|بررسی علم غیب معصومان در تفاسیر فریقین]]، ص ۱۹۲؛ [[محمد زمان رستمی|رستمی، محمد زمان]]، [[طاهره آل‌بویه|آل‌بویه، طاهره]]، [[علم امام ۲ (کتاب)|علم امام]]؛ [[زهرةالسادات میرترابی حسینی|میرترابی حسینی، زهرةالسادات]]، [[علم لدنی در قرآن و حدیث (پایان‌نامه)|علم لدنی در قرآن و حدیث]]، ص ۷۴.</ref>

# [[مفضل بن عمر]] از [[امام صادق]] {{ع}} از [[علم امام]] نسبت به آنچه در اقطار [[زمین]] است، در حالی که [[امام]] در میان [[خانه]] است و پرده هم جلو او افتاده پرسید. [[امام]] {{ع}} فرمود: "ای [[مفضل]] به [[راستی]] [[خداوند]] در [[پیامبر]] {{صل}} پنج [[روح]] نهاده، [[روح]] [[حیات]]، [[روح]] [[توانایی]]، [[روح]] [[شهوت]]، [[روح]] [[ایمان]] و روح القدس که به وسیلۀ آن تحمل [[نبوت]] کند و چون [[پیامبر]] در گذرد، روح القدس از او منتقل شود و متعلق به [[امام]] گردد. روح القدس نه بخوابد، نه [[غفلت]] کند، نه به [[بازی]] سرگرم شود، نه به خود ببالد و مغرور شود، نه [[فریب]] خورد و نه دست‌خوشِ [[دروغ]] گردد، ولی آن چهار [[روح]] دیگر بخوابند، [[غفلت]] کنند، به [[بازی]] سرگرم شوند، بر خود ببالند و [[فریب]] خورند و [[امام]] همه چیز را با روح القدس [[درک]] می‌کند"<ref>{{متن حدیث|سَأَلْتُهُ عَنْ عِلْمِ الْإِمَامِ بِمَا فِي أَقْطَارِ الْأَرْضِ وَ هُوَ فِي بَيْتِهِ مُرْخًى عَلَيْهِ سِتْرُهُ فَقَالَ يَا مُفَضَّلُ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى جَعَلَ فِي النَّبِيِّ ص خَمْسَةَ أَرْوَاحٍ رُوحَ الْحَيَاةِ فَبِهِ دَبَّ وَ دَرَجَ وَ رُوحَ الْقُوَّةِ فَبِهِ نَهَضَ وَ جَاهَدَ وَ رُوحَ الشَّهْوَةِ فَبِهِ أَكَلَ وَ شَرِبَ وَ أَتَى النِّسَاءَ مِنَ الْحَلَالِ وَ رُوحَ الْإِيمَانِ فَبِهِ آمَنَ وَ عَدَلَ- وَ رُوحَ الْقُدُسِ فَبِهِ حَمَلَ النُّبُوَّةَ فَإِذَا قُبِضَ النَّبِيُّ ص انْتَقَلَ رُوحُ الْقُدُسِ «۱» فَصَارَ إِلَى الْإِمَامِ وَ رُوحُ الْقُدُسِ لَا يَنَامُ وَ لَا يَغْفُلُ وَ لَا يَلْهُو وَ لَا يَزْهُو وَ الْأَرْبَعَةُ الْأَرْوَاحِ تَنَامُ وَ تَغْفُلُ وَ تَزْهُو وَ تَلْهُو وَ رُوحُ الْقُدُسِ كَانَ يَرَى بِهِ}}؛ کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج ۱، ص ۲۷۲.</ref>.<ref>ر.ک: [[محمد زمان رستمی|رستمی، محمد زمان]]، [[طاهره آل‌بویه|آل‌بویه، طاهره]]، [[علم امام ۲ (کتاب)|علم امام]]؛ [[محمد بیابانی اسکوئی|بیابانی اسکوئی، محمد]]، [[امامت ۵ (کتاب)|امامت]]، ص ۱۳۷ ـ ۱۴۰.</ref>

# در [[حدیثی]] از [[امام صادق]] {{ع}} سؤال شد که [[پیامبر]] {{صل}} وقتی [[امیرمؤمنان]] {{ع}} را به [[یمن]] فرستاد تا میان آنها [[قضاوت]] کند، آن حضرت دربارۀ قضاوت‌های خویش می‌فرماید: "با هیچ قضیه‌ای مواجه نشدم جز اینکه به [[حکم داود]] و [[حکم]] [[رسول خدا]] {{صل}} دربارۀ آن [[قضاوت]] کردم". سؤال این است، این مدعا در حالی که [[قرآن]] کاملا نازل نشده بود، چگونه ممکن است؟ چگونه این امر ممکن است در حالی که همه [[قرآن]] نازل نشده بود و [[رسول خدا]] {{صل}} کنار او نبود؟ فرمود: "روح القدس به او می‌رساند"<ref>{{متن حدیث|عَنْ عَلِيِّ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ عَنْ أَبِيهِ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع جُعِلْتُ فِدَاكَ إِنَّ النَّاس‏ يَزْعُمُونَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص وَجَّهَ عَلِيّاً ع إِلَى الْيَمَنِ لِيَقْضِيَ بَيْنَهُمْ فَقَالَ عَلِيٌّ فَمَا وَرَدَتْ عَلَيَّ قَضِيَّةٌ إِلَّا حَكَمْتُ فِيهَا بِحُكْمِ اللَّهِ وَ حُكْمِ رَسُولِهِ ص فَقَالَ صَدَقُوا قُلْتُ وَ كَيْفَ ذَاكَ وَ لَمْ يَكُنْ أُنْزِلَ الْقُرْآنُ كُلُّهُ وَ قَدْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ص غَائِباً عَنْهُ فَقَالَ تَتَلَقَّاهُ بِهِ رُوحُ الْقُدُسِ}}؛ صفار، محمد بن حسن، بصائرالدرجات، ج ۱، ص ۴۵۲.</ref>.<ref>ر.ک: [[محمد بیابانی اسکوئی|بیابانی اسکوئی، محمد]]، [[امامت ۵ (کتاب)|امامت]]، ص ۱۳۷ ـ ۱۴۰؛ [[اصغر غلامی|غلامی، اصغر]]، [[آفاق علم امام در الکافی (مقاله)|آفاق علم امام در الکافی]].</ref>

# [[امام صادق]] {{ع}} در پاسخ به سؤال [[عمار ساباطی]] که پرسید: اگر شما [[حکومت]] می‌‌یافتید چگونه [[حکم]] می‌کردید؟ فرمودند: "به [[حکم خدا]] و [[حکم]] [[داوود]] [[حکم]] می‌کنیم و چون موضوعی به ما مراجعه شود که [[حکم]] آن نزد ما حاضر نباشد، روح القدس به ما [[القا]] می‌کند"<ref>{{متن حدیث|قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع فَبِمَا تَحْكُمُونَ إِذَا حَكَمْتُمْ فَقَالَ بِحُكْمِ اللَّهِ وَ حُكْمِ دَاوُدَ وَ حُكْمِ مُحَمَّدٍ ص فَإِذَا وَرَدَ عَلَيْنَا مَا لَيْسَ فِي كِتَابِ عَلِيٍّ ع تَلَقَّانَا بِهِ رُوحُ الْقُدُسِ وَ أَلْهَمَنَا اللَّهُ إِلْهَاما}}؛ مجلسی، محمد باقر، ج ۲۵، ص ۵۶.</ref>.<ref>ر.ک: [[محمد زمان رستمی|رستمی، محمد زمان]]، [[طاهره آل‌بویه|آل‌بویه، طاهره]]، [[علم امام ۲ (کتاب)|علم امام]].</ref>

# [[امام صادق]] {{ع}} فرمودند: "روح القدس مخصوص [[رسول خدا]] {{صل}} و [[امامان]] {{ع}} است"<ref>{{متن حدیث|وَ هُوَ خَاصٌّ لِرَسُولِ اللَّهِ ص وَ الْأَئِمَّةِ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ}}؛ مجلسی، محمد باقر، بحارالانوار، ج ۲۰، ص ۴۷.</ref>.

# [[امیرالمؤمنین]] {{ع}} دربارۀ این [[روح‌القدس]] در [[خطبه قاصعه]] می‌فرماید: "از همان لحظه‌ای که [[پیامبر اکرم]] {{صل}} را از شیر گرفتند، [[خداوند]] بزرگ‌ترین فرشتۀ خود را [[مأمور]] تربیت پیامبر اکرم کرد تا شب و [[روز]] راه‌های [[بزرگواری]] و [[راستی]] و نیکوترین [[اخلاق]] [[جهان]] [[راهنمایی]] کند"<ref>نهج البلاغه، خ ۱۹۲.</ref>.<ref>ر.ک: [[حسین گنجی|گنجی، حسین]]، [[امام‌شناسی ۱ (کتاب)|امام‌شناسی]]، ج ۱، ص ۱۵۵.</ref>

# [[امام باقر]] {{ع}} در روایتی فرمودند: {{متن حدیث|إِنَ‏ اللَّهَ‏ خَلَقَ‏ الْأَنْبِیَاءَ وَ الْأَئِمَّةَ عَلَی‏ خَمْسَةِ أَرْوَاحٍ‏ رُوحِ الْقُوَّةِ وَ رُوحِ الْإِیمَانِ وَ رُوحِ الْحَیَاةِ وَ رُوحِ الشَّهْوَةِ وَ رُوحِ الْقُدُسِ فَرُوحُ الْقُدُسِ مِنَ اللَّهِ وَ سَائِرُ هَذِهِ الْأَرْوَاحِ یُصِیبُهَا الْحَدَثَانِ فَرُوحُ الْقُدُسِ لَا یَلْهُو وَ لَا یَتَغَیَّرُ وَ لَا یَلْعَبُ وَ بِرُوحِ الْقُدُسِ عَلِمُوا یَا جَابِرُ مَا دُونَ الْعَرْشِ إِلَی مَا تَحْتَ الثَّرَی}}<ref>صفار، محمد بن حسن، بصائر الدرجات، ج ۱، ص ۴۵۴، ح ۱۲.</ref>.<ref>ر.ک: [[محمد باقر تحریری|تحریری، محمد باقر]]، [[جلوه‌های لاهوتی (کتاب)|جلوه‌های لاهوتی]]، ص ۲۱۰؛ [[محمد زمان رستمی|رستمی، محمد زمان]]، [[طاهره آل‌بویه|آل‌بویه، طاهره]]، [[علم امام ۲ (کتاب)|علم امام]]؛ [[محمد بیابانی اسکوئی|بیابانی اسکوئی، محمد]]، [[امامت ۵ (کتاب)|امامت]]، ص ۱۳۷ ـ ۱۴۰؛ [[منصف علی مطهری|مطهری، منصف علی]]، [[علم ائمه از نظر عقل و نقل (پایان‌نامه)|علم ائمه از نظر عقل و نقل]].</ref>

# [[امام صادق]] {{ع}} فرمودند: {{متن حدیث|فِی الْأَنْبِیَاءِ وَ الْأَوْصِیَاءِ خَمْسَةُ أَرْوَاحٍ رُوحُ الْبَدَنِ وَ رُوحُ الْقُدُسِ وَ رُوحُ الْقُوَّةِ وَ رُوحُ الشَّهْوَةِ وَ رُوحُ الْإِیمَانِ‏ وَ فِی الْمُؤْمِنِینَ أَرْبَعَةُ أَرْوَاحٍ أَفْقَدُهَا رُوحُ الْقُدُسِ وَ رُوحُ الْبَدَنِ وَ رُوحُ الشَّهْوَةِ وَ رُوحُ الْإِیمَانِ وَ فِی الْکُفَّارِ ثَلَاثَةُ أَرْوَاحٍ رُوحُ الْبَدَنِ وَ رُوحُ الْقُوَّةِ وَ رُوحُ الشَّهْوَةِ ثُمَّ قَالَ رُوحُ‏ الْإِیمَانِ‏ یُلَازِمُ‏ الْجَسَدَ مَا لَمْ‏ یَعْمَلْ‏ بِکَبِیرَةٍ فَإِذَا عَمِلَ بِکَبِیرَةٍ فَارَقَهُ الرُّوحُ وَ رُوحُ الْقُدُسِ مَنْ سَکَنَ فِیهِ فَإِنَّهُ لَا یَعْمَلُ بِکَبِیرَةٍ أَبَداً}}<ref>صفار، محمد بن حسن، بصائرالدرجات، ج ۱، ص ۴۴۷.</ref>.<ref>ر.ک: [[محمد باقر تحریری|تحریری، محمد باقر]]، [[جلوه‌های لاهوتی (کتاب)|جلوه‌های لاهوتی]]، ص ۲۱۰؛ [[محمد تقی شاکر|شاکر، محمد تقی]]، [[منابع علم امام در قرآن و روایات (پایان‌نامه)|منابع علم امام در قرآن و روایات]]، ص ۱۹.</ref>

== ویژگی [[روح القدس]] در [[روایات]] ==

# [[اهل بیت]] {{ع}} به سبب [[زندگی]] عادی نمی‌خواهند همواره از [[روح القدس]] و بُعد عالی روحشان استفاده کنند بلکه هنگامی که لازم باشد به آن اشراف پیدا کنند، آن را به کار گرفته و از آن استفاده می‌کنند و این [[حقیقت]] مشترک است بین ایشان و [[رسول خدا]] {{صل}} است.

# در تفاوت [[روح]] الایمان و [[روح القدس]] که در [[روایات]] بدان اشاره شده بود گفته شده است: [[روح]] [[ایمان]] تا هنگامی که [[گناه کبیره]] انجام ندهد با بدن ملازم است و زمانی که [[گناه]] کبیره‌ای انجام داد، از بدن مفارقت "[[غیبت]]" می‌کند، اما کسی که [[روح القدس]] در او قرار گیرد هرگز [[گناه کبیره]] انجام نمی‌دهد<ref>ر.ک: [[محمد باقر تحریری|تحریری، محمد باقر]]، [[جلوه‌های لاهوتی (کتاب)|جلوه‌های لاهوتی]]، ص ۲۱۰.</ref>.

# برخی از [[روایات]] دلالت دارد [[امام]] وقتی به [[امامت]] می‌رسد حامل [[روح القدس]] می‌شود ولی از برخی دیگر استفاده می‌شود پیش از [[امامت]] هم دارای چنین "[[روحی]]" است مانند [[روایت]] فرستاده شدن [[امیرالمؤمنین]] {{ع}} به [[یمن]].

# این [[روح]] همواره همراه [[امام]] هست و از او [[غایب]] نمی‌شود، زیرا تعبیر به عدم [[غفلت]] و عدم [[سهو]] و نسیان که در [[روایات]] ذکر شده بود را [[امام]] به واسطۀ آن پیدا می‌کند<ref>ر.ک: [[محمد بیابانی اسکوئی|بیابانی اسکوئی، محمد]]، [[امامت ۵ (کتاب)|امامت]]، ص ۱۳۷ ـ ۱۴۰؛ [[اصغر غلامی|غلامی، اصغر]]، [[آفاق علم امام در الکافی (مقاله)|آفاق علم امام در الکافی]].</ref>.

# در برخی از [[روایات]] آمده بود [[روح القدس]] بزرگتر از [[جبرئیل]] و [[میکائیل]] بوده و از جنس [[فرشتگان]] نیست زیرا با توجه به [[سوره قدر]] که [[روح]] به [[ملائکه]] عطف شده ثابت می‌گردد، [[روح القدس]] از [[ملائکه]] نیست زیرا عطف مقتضی مغایرات است.

# [[امامان]] {{ع}} بسیاری از [[علوم]] شگفت‌انگیز خود را از طریق [[روح القدس]] به‌دست می‌آورده‌اند<ref>ر.ک: [[قاسم علی شیخ‌زاده|شیخ‌زاده، قاسم علی]]، [[رابطه علم غیب امام حسین و حادثه عاشورا (پایان‌نامه)|رابطه علم غیب امام حسین و حادثه عاشورا]]، ص ۶۴ ـ ۶۵.</ref>.

== ماهیت [[روح القدس]] ==

در [[روایات]] از روح القدس بسیار یاد شده است. ظاهر برخی از این روایات، این نکته را به ذهن می‌رساند که روح القدس مرتبه‌ای از [[روح]] [[پیامبران]] و اوصیای آنان است. روایاتی که از [[ارواح]] پنج گانه در پیامبران و اوصیای آنان سخن می‌رانند، این گونه‌اند. در مقابل، چنان که اشاره شد، ظاهر برخی [[آیات]] این نکته را می‌رساند که روح القدس همان [[جبرئیل]] {{ع}} است. روایاتی نیز [[ظهور]] در این مطلب دارند که روح القدس [[حضرت جبرئیل]] {{ع}} یا موجود مستقل دیگری است. بررسی این مطلب، بحثی مهم است که نتیجه گیری‌های ما به آن وابسته است. برای بررسی این موضوع، ابتدا شواهد هریک از این دو برداشت را مطرح می‌کنیم؛ سپس به ارزیابی و جمع‌بندی آنها می‌پردازیم.

=== روح القدس؛ مرتبه‌ای از روح پیامبران و اوصیای آنان ===

برای [[تأیید]] این برداشت، ممکن است بر اساس شواهدی [[استدلال]] شود که روح القدس مرتبه‌ای از روح پیامبران و اوصیای آنان و منشأ دریافت [[علوم الهی]] توسط ایشان {{ع}} است. بنا بر این دیدگاه، روح القدس موجود مستقلی نیست؛ بلکه مرتبه‌ای از روح [[برگزیدگان خداوند]] است که به دلیل قداستش، روح القدس نامیده می‌شود و [[توانایی]] ارتباط با عالم ملکوت و دریافت علوم الهی را دارد. ناگفته نماند که بیان این شواهد، به معنای پذیرش دلالت و اعتبار یکایک آنها نیست؛ بلکه کوشیده ایم تمام شواهدی را که امکان استدلال به آنها وجود دارد، بیاوریم؛ سپس در پایان به [[داوری]] بپردازیم. مهم‌ترین این شواهد عبارت‌اند از:

۱. روایاتی که بیان می‌کنند در پیامبران و اوصیای آنان پنج روح است: روح القدس؛ روح ایمان؛ روح [[زندگی]]؛ روح قوت و روح [[شهوت]]<ref>ر.ک: محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۱، ص۶۷۷-۶۸۰ و ج۳، ص۶۹۵. در این کتاب، چهار روایت در این موضوع نقل شده که سند روایت اول، صحيح است. همچنین ر.ک: محمد بن حسن صفار، بصائر الدرجات، ص۴۵۰-۴۴۶ و ۴۰۴. در این صفحات، هشت روایت در این موضوع نقل شده است که فقط روایت اول آن سند صحیح دارد.</ref>. در این [[روایات]] بیان شده است که [[پیامبران]] با [[روح القدس]] به [[مقام نبوت]] می‌رسند و از امور [[آگاهی]] می‌یابند. بنا بر این روایات، در انسان‌های دیگر سه یا چهار [[روح]] است. ([[مؤمنان]] روح ایمان دارند؛ اما [[کفار]] ندارند). این محتوا، از [[اميرالمؤمنین]]، [[امام باقر]] و [[امام صادق]] {{ع}} نقل شده است<ref>ر.ک: محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۱، ص۶۷۷-۶۸۰ و ج۳، ص۶۹۵. در این کتاب، چهار روایت در این موضوع نقل شده که سند روایت اول، صحيح است. همچنین ر.ک: محمد بن حسن صفار، بصائر الدرجات، ص۴۵۰-۴۴۶ و ۴۰۴. در این صفحات، هشت روایت در این موضوع نقل شده است که فقط روایت اول آن سند صحیح دارد.</ref>.

٢. با توجه به اینکه بیش از یک روح در خود نمی‌یابیم و [[هویت]] [[روحی]] [[انسان‌ها]] مرکب نیست<ref>ر.ک: عبدالله جوادی آملی، تسنیم، تحقیق احمد قدسی، ج۵، ص۴۷۵. فیلسوفان عشاء و ملاصدرا در حکمت متعالیه همین دیدگاه را پذیرفته‌اند. ر.ک: غلامرضا فیاضی، علم النفس فلسفی، تحقيق محمد تقی يوسفی، ص۸۰-۹۶.</ref>، ظاهر این [[روایت]] نیز این خواهد بود که روح القدس مرتبه‌ای از روح پیامبران با اوصیای آنان است؛ چنان که روح ایمان، قوت، [[شهوت]] و [[زندگی]] نیز [[ارواح]] متعددی در وجود انسان‌ها نیستند؛ بلکه مراتبی از روح آنان به شمار می‌آیند. همچنین وقتی گفته می‌شود نفس اماره، لوامه و مطمئنه، مراتبی از نفس و [[روح انسان]] مقصود است؛ نه بیان نفس‌های متعددی برای یک [[انسان]]. [[ظهور]] این روایات، مهم‌ترین دلیل برای دیدگاه اول است.

٣. در این روایات، شواهد دیگری نیز وجود دارد که این تفسير را [[تأیید]] می‌کنند. در برخی از این روایات آمده است: {{متن حدیث|رُوحُ الْقُدُسِ مَنْ سَكَنَ فِيهِ فَإِنَّهُ لَا يَعْمَلُ بِكَبِيرَةٍ أَبَداً}}<ref>محمد بن حسن صفار، بصائر الدرجات، ص۴۴۷.</ref>؛ «هر کسی که روح القدس در او قرار گیرد، هرگز مرتکب کبیره‌ای نمی‌شود». تعبير «ساکن شدن» ظهور در آن دارد که [[روح القدس]] در وجود او قرار می‌گیرد و بخشی از [[روح]] او می‌شود. همچنین در این [[روایات]] آمده است که روح القدس نمی‌خوابد؛ [[غافل]] نمی‌شود؛ سرگرم نمی‌گردد و [[متکبر]] و [[خودپسند]] نمی‌شود؛ ولی چهار روح دیگر می‌خوابند؛ غافل می‌شوند؛ خود پسند می‌شوند؛ سرگرم می‌گردند؛ و به وسیله روح القدس دیده می‌شود ([[علم]] حاصل می‌گردد)<ref>ر.ک: محمد بن حسن صفار، بصائر الدرجات، ص۴۵۴؛ محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۱، ص۶۸۰.</ref>. این مطلب توسط روایاتی که بیان می‌کنند چشم [[امام]] می‌خوابد، اما [[قلب]] او نمی‌خوابد و او پشت سر خود را می‌بیند، همان گونه که جلوی خود را می‌بیند، [[تأیید]] می‌شود<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۲، ص۲۹۷: {{متن حدیث|تَنَامُ عَيْنَاهُ وَ لَا يَنَامُ قَلْبُهُ... وَ يَرَى مِنْ خَلْفِهِ كَمَا يَرَى مِنْ أَمَامِهِ...}}.</ref>. مقصود از قلب امام، همان روح اوست و این شباهت، تأیید کننده روایات [[ارواح]] پنج گانه و یگانگی روح القدس با روح [[پیامبران]] و اوصیای آنان است.

۴. در روایتی آمده است که با [[رحلت پیامبر]] {{صل}}، روح القدس از آن حضرت به [[جانشین]] و امام پس از ایشان منتقل شد: {{متن حدیث|فَإِذَا قُبِضَ النَّبِيُّ {{صل}} انْتَقَلَ رُوحُ الْقُدُسِ فَصَارَ فِي الْإِمَامِ}}<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۱، ص۱۸۰؛ محمد بن حسن صفار، بصائر الدرجات، ص۴۵۴.</ref>. مقصود از روح القدس در این [[روایت]]، نمی‌تواند فرشته‌ای مستقل باشد؛ زیرا سخن از انتقال است. این روایت نیز [[ظهور]] در این دارد که با رحلت پیامبر {{صل}}، مرتبه‌ای از کمال روحی که با آن حضرت بود، به امام بعد از ایشان منتقل شد و آن امام [[حجت خدا]] و بهره مند از [[علوم ویژه]] شدند<ref>البته این ظهور، چندان قوی نیست؛ بلکه ممکن است دلالت آن بر دیدگاه مخالف، روشن‌تر باشد.</ref>.

۵. در روایتی از امیرالمؤمنين {{ع}} نقل شده است که [[خداوند]] دو روح [[آفریده]] است: روح القدس و «روح من امره»؛ و هیچ [[پیامبر]] یا فرشته‌ای نیست، مگر آنکه خداوند یکی از این دو روح را در او دمیده است<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۲، ص۲۹۹-۲۳۰؛ {{متن حدیث|مَا مِنْ نَبِيٍّ وَ لَا مَلَكٍ مِنْ بَعْدِهِ جَبَلَهُ إِلَّا نَفَخَ فِيهِ مِنْ إِحْدَى الرُّوحَيْنِ...}}؛ همچنین ر.ک: محمد بن حسن صفار، بصائر الدرجات، ص۴۴۶. سند این روایت، صحیح است.</ref>. در ادامه همین [[روایت]]، از [[امام کاظم]] {{ع}} نقل شده که در [[ائمه]] {{عم}} هر دو [[روح]] قرار گرفته است. این روایت بیان می‌کند که [[روح القدس]] در [[پیامبران]] و ائمه {{عم}} دمیده شده است؛ که ظاهر این تعبیر (دمیده شدن) آن است که روح القدس موجودی جدا از آنان نیست؛ بلکه همانند روح خود ایشان، بخشی از وجود آنان است.

۶. در روایتی دیگر، در [[تفسیر آیه]] {{متن قرآن|تَنَزَّلُ الْمَلَائِكَةُ وَالرُّوحُ}}<ref>«فرشتگان و روح (الامین) در آن، با اذن پروردگارشان برای هر کاری فرود می‌آیند» سوره قدر، آیه ۴.</ref> نقل شده است که [[امام صادق]] {{ع}} فرمودند: {{متن حدیث|الرُّوحُ رُوحُ الْقُدُسِ وَ هُوَ فِي فَاطِمَةَ}}<ref>على استر آبادی، تأويل الآيات الظاهرة في فضائل العترة الطاهرة، ص۷۹۱-۷۹۲؛ همچنین ر.ک: فرات بن ابراهيم فرات کوفی، تفسیر فرات الكوفي، ص۵۸۱-۵۸۲.</ref>؛ مقصود از روح (در این [[آیه]])، روح القدس است و آن در [[فاطمه]] {{ع}} است. تعبیر روح القدس در فاطمه {{ع}} نیز [[ظهور]] در آن دارد که روح القدس بخشی از وجود آن حضرت است؛ زیرا اگر موجود مستقلی می‌بود، [[امام]] باید می‌فرمودند: امع فاطمه»؛ با فاطمه، نه در فاطمه {{ع}}.

۷. در روایتی دیگر از [[امام باقر]] {{ع}}، [[پیامبر اعظم]] {{صل}} و [[اهل]] بیتش {{ع}}، نخستین [[مخلوقات]] [[خداوند]] معرفی شده‌اند که در آن حالت، شبحهای [[نورانی]] بودند و فقط یک روح آنان را [[تأیید]] می‌کرده و آن، روح القدس بوده است: {{متن حدیث|أَبْدَانٌ نُورَانِيَّةٌ بِلَا أَرْوَاحٍ وَ كَانَ مُؤَيَّداً بِرُوحٍ وَاحِدَةٍ وَ هِيَ رُوحُ الْقُدُسِ فَبِهِ كَانَ يَعْبُدُ اللَّهَ وَ عِتْرَتُهُ}}<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۲، ص۴۴۳.</ref>؛ یک [[تفسیر]] برای این روایت این است که در آن عالم، بدنهای آنان انواری بوده است و [[روحی]] جز روح القدس نداشتند و با آن، [[خدا]] را [[عبادت]] می‌کردند. آن [[جهان]]، عالم مادیات و [[تکلیف]] نبوده است. از همین روی، [[ارواح]] پنج گانه دیگر، مانند [[روح]] [[شهوت]] و قوت، نبوده و بدنهای [[نورانی]] آنان تنها مؤید به [[روح القدس]] بوده است<ref>ر.ک: عبدالله جوادی آملی، تسنیم، تحقیق احمد قدسی، ج۵، ص۴۷۳-۴۷۴.</ref>. با این [[تفسیر]]، این [[روایت]] را نیز می‌توان مؤید این دیدگاه دانست که روح القدس، مرتبه‌ای از [[تقدس]] و کمال روحی آنان است.

۹. در برخی روایات، از [[همراهی]] همیشگی روح القدس با پیامبران و اوصیای آنان خبر داده شده است: {{متن حدیث|لَا يُفَارِقُهُمْ رُوحُ الْقُدُسِ وَ لَا يُفَارِقُونَهُ‌}}<ref>محمد بن على صدوق، علل الشرایع، ج۱، ص۱۲۳-۱۲۴؛ همچنین ر.ک: محمد بن حسن صفار، بصائر الدرجات، ص۴۶۳.</ref>. این تفسير از روح القدس، با [[حضرت جبرئیل]] {{ع}} هماهنگی ندارد؛ زیرا حضرت جبرئیل {{ع}} همواره نزد [[اهل بیت]] {{ع}} نبوده است. بنابراین می‌توان آن را شاهدی بر محتوای روایات ارواح پنج گانه دانست. البته این تفسیر، با همراهی همیشگی موجودی مستقل (غير از حضرت جبرئیل) با [[ائمه]] {{عم}} منافات ندارد و از همین روی، شاهدی [[قوی]] به شمار نمی‌آید<ref>[[سید علی هاشمی (زاده ۱۳۵۲)|هاشمی، سید علی]]، [[ماهیت علم امام بررسی تاریخی و کلامی (کتاب)|ماهیت علم امام بررسی تاریخی و کلامی]] ص۲۱۰.</ref>.

=== [[روح القدس]]؛ موجودی مستقل از [[ائمه]] {{عم}} ===

در مقابل، شواهدی نیز بر [[استقلال]] روح القدس از [[پیامبران]] و ائمه {{عم}} دلالت دارند. مهم‌ترین این شواهد را می‌توان این گونه برشمرد:

۱. چنان که گفته شد، ظاهر آیاتی که از روح القدس یاد کرده است، این مطلب را می‌رساند که روح القدس مخلوقی مستقل است. نسبت دادن [[نزول قرآن]] به روح القدس و [[حضرت جبرئیل]] {{ع}}<ref>{{متن قرآن|قُلْ نَزَّلَهُ رُوحُ الْقُدُسِ مِنْ رَبِّكَ}} «بگو: آن را روح القدس از نزد پروردگارت، راستین فرو فرستاده است تا مؤمنان را استوار بدارد و برای مسلمانان رهنمود و مژده‌ای باشد» سوره نحل، آیه ۱۰۲؛ {{متن قرآن|قُلْ مَنْ كَانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلَى قَلْبِكَ بِإِذْنِ اللَّهِ}} «بگو: هر که دشمن جبرئیل است (آگاه باشد که) بی‌گمان او، آن (قرآن) را بر دلت با اذن خداوند فرو فرستاده است در حالی که آنچه را پیش از آن بوده است راست می‌شمارد و رهنمود و نویدی برای مؤمنان است» سوره بقره، آیه ۹۷.</ref>، [[تأیید]] کننده آن است که مقصود از روح القدس در [[آیه]] یادشده، همان جبرئیل {{ع}} است. در روایتی، روح القدس جبرئیل {{ع}} معرفی شده است. {{متن حدیث|هُوَ جَبْرَئِيلُ وَ الْقُدُسُ الطَّاهِرُ}}<ref>علی بن ابراهیم قمی، تفسیر قمی، ج۱، ص۳۹۰.</ref>. در برخی [[تفاسیر]] نیز روح القدس در این [[آیه شریفه]] به حضرت جبرئیل {{ع}} [[تفسیر]] شده است<ref>ر.ک: علی بن ابراهیم قمی، محمد بن حسن طوسی، التبيان في تفسير القرآن، ج۶، ص۴۲۶؛ فضل بن حسن طبرسی، مجمع البيان في تفسير القرآن، ج۶، ص۵۹۵؛ ملا محسن فیض کاشانی، تفسير الصافی، ج۳، ص۱۵۶.</ref>. ظاهر تعبير تأیید [[حضرت عیسی]] {{ع}} به روح القدس نیز تمایز او را از حضرت عیسی {{ع}} می‌رساند<ref>.{{متن قرآن|وَأَيَّدْنَاهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ}} «و او را با روح القدس نیرومند کردیم» سوره بقره، آیه ۸۷؛ همچنین ر.ک: مائده، ۱۱۰.</ref>.

۲۔ [[روایات]] متعددی بیانگر آن‌اند که اگر ائمه {{عم}} [[آگاهی]] از مطلبی را [[اراده]] کنند، [[روح القدس]] آن [[دانش]] را برای ایشان می‌آورد: {{متن حدیث|فَإِذَا وَرَدَ عَلَيْنَا شَيْ‌ءٌ لَيْسَ عِنْدَنَا تَلَقَّانَا بِهِ رُوحُ الْقُدُسِ‌}}<ref>محمد بن حسن صفار، بصائر الدرجات، ص۴۵۱-۴۵۴. روایات این باب، مستفیض‌اند. همچنين ر.ک: محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۲، ص۳۲۳-۳۲۵.</ref>؛ ظاهر این تعبیر که روح القدس مطالبی را برای [[ائمه]] {{عم}} می‌آورد، جدایی بین ائمه {{عم}} و این [[روح]] را می‌رساند.

٣. در روایتی دیگر، [[سخن گفتن]] روح القدس با ائمه {{عم}} بیان شده است: {{متن حدیث|إِنَّ الْأَوْصِيَاءَ مُحَدَّثُونَ يُحَدِّثُهُمْ رُوحُ الْقُدُسِ وَ لَا يَرَوْنَهُ‌}}<ref>محمد بن حسن صفار، بصائر الدرجات، ص۴۵۳.</ref>؛ «[[اوصیا]] ([[امامان]]) محدث‌اند و روح القدس با آنان سخن می‌گوید؛ ولی ایشان او را نمی‌بینند». این تعبیر نیز به روشنی دلالت دارد که روح القدس موجودی مستقل و جدا از ائمه {{عم}} است که با آنان سخن می‌گوید.

۴. در روایاتی نقل شده است که روح القدس افرادی غیر از [[پیامبران]]، مانند [[حسان بن ثابت]] و [[کمیت بن زیاد]] را نیز در اشعارشان [[تأیید]] کرده است<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۱۵، ص۲۵۲:{{متن حدیث|... لَكَ مَا قَالَ رَسُولُ اللَّهِ {{صل}} لِحَسَّانَ بْنِ ثَابِتٍ لَنْ يَزَالَ مَعَكَ رُوحُ الْقُدُسِ مَا ذَبَبْتَ عَنَّا}}؛ محمد بن عمر کشی، رجال الكشی، تحقیق حسن مصطفوی، ص۲۰۷.</ref>. این [[اخبار]] نیز تأییدکننده آن است که روح القدس موجودی مستقل از پیامبران و ائمه {{عم}} است؛ زیرا اگر روح القدس را مرتبه‌ای از روح افراد بدانیم، این مطلب - بنا بر [[روایات]] دسته بیشین - درباره روح پیامبران و اوصیای آنان درست است؛ نه افراد عادی، مانند [[حسان]] و کمیت.

۵. در بیان [[ادله]] بخش پیشین، این [[روایت]] نقل شد که در [[تفسیر آیه]] تنزل الملائكة و الروح، از [[امام صادق]] {{ع}} نقل شده است که فرمودند: {{متن حدیث|الرُّوحُ رُوحُ الْقُدُسِ وَ هُوَ فِي فَاطِمَةَ}}<ref>على استر آبادی، تأويل الآيات الظاهرة في فضائل العترة الطاهرة، ص۷۹۱-۷۹۲؛ همچنین ر.ک: فرات بن ابراهيم فرات کوفی، تفسیر فرات الكوفي، ص۵۸۱-۵۸۲.</ref>؛ «مقصود از روح (در این [[آیه]]) روح القدس است و آن در [[فاطمه]] {{ع}} است». اگر چه تعبير «در [[فاطمه]] {{ع}}» [[ظهور]] در آن دارد که [[روح القدس]] بخشی از وجود آن حضرت است، اما نزول آن در [[شب قدر]]، مخالف این ظهور است و نشان می‌دهد که روح القدس موجوی مستقل از آن حضرت است؛ به ویژه اینکه می‌دانیم نزول فرشتگان و [[روح]]، هر سال در شب قدر تکرار می‌شود<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۱، ص۶۱۳: {{متن حدیث|إِنَّ لَيْلَةَ الْقَدْرِ فِي كُلِّ سَنَةٍ}}.</ref>.

۶. در برخی [[روایات]]، از [[روحی]] [[مقدس]] و بزرگ‌تر از [[جبرئیل]] و [[میکائیل]] {{ع}}، سخن به میان آمده و در برخی از آنها این روح، روح القدس معرفی شده است<ref>على بن ابراهیم قمی، تفسیر قمی، ج۲، ص۲۷۹: {{متن حدیث|رُوحُ الْقُدُسِ هِيَ الَّتِي قَالَ الصَّادِقُ {{ع}} فِي قَوْلِهِ {{متن قرآن|وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي}} قَالَ‌: هُوَ مَلَكٌ أَعْظَمُ مِنْ جَبْرَئِيلَ وَ مِيكَائِيلَ كَانَ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ {{صل}} وَ هُوَ مَعَ الْأَئِمَّةِ}}؛ محمد بن علی صدوق، عیون أخبار الرضا {{ع}}، ج۲، ص۲۰۰: {{متن حدیث|إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ قَدْ أَيَّدَنَا بِرُوحٍ مِنْهُ مُقَدَّسَةٍ مُطَهَّرَةٍ لَيْسَتْ بِمَلَكٍ لَمْ تَكُنْ مَعَ أَحَدٍ مِمَّنْ مَضَى إِلَّا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ {{صل}} وَ هِيَ مَعَ الْأَئِمَّةِ مِنَّا تُسَدِّدُهُمْ وَ تُوَفِّقُهُمْ}}.</ref>. ظاهر روایات این مجموعه، تمایز این روح از خود [[ائمه]] {{عم}} است. این گونه شواهد، [[تأیید]] کننده آن‌اند که روح القدس، موجودی مستقل از خود ائمه {{عم}} است.<ref>[[سید علی هاشمی (زاده ۱۳۵۲)|هاشمی، سید علی]]، [[ماهیت علم امام بررسی تاریخی و کلامی (کتاب)|ماهیت علم امام بررسی تاریخی و کلامی]] ص۲۱۴.</ref>

=== [[امداد]] روحی مقدس و بزرگتر از جبرئیل و میکائیل {{ع}} ===

از جمله روایاتی که با بحث امداد [[علمی]] ائمه {{عم}} و روح القدس گره خورده، روایاتی است که از روحی بزرگ‌تر از جبرئیل و میکائیل {{ع}} سخن می‌گویند. این روایات را نیز نقل و بررسی می‌کنیم تا در پایان به نتیجه‌ای دقیق‌تر درباره ماهیت [[ارواح]] مقدس تأیید کننده ائمه {{عم}} دست یابیم.

چنان که گفته شد، در روایات متعددی از [[امام باقر]] {{ع}} و به ویژه [[امام صادق]] {{ع}}، از موجودی [[شریف]] و باعظمت یاد شده که [[مأمور]] [[تعلیم]] و [[تأیید]] [[پیامبر اکرم]] {{صل}} و [[ائمه]] {{عم}} است<ref>ر.ک: محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۱، ص۶۸۱-۶۸۳؛ محمد بن حسن صفار، بصائر الدرجات، ص۴۵۵-۴۵۸ و ۴۶۰-۴۶۲. روایات این موضوع، مستفیض‌اند.</ref>. در برخی از این [[روایات]] تصریح شده است که این [[روح]]، از [[فرشتگان]] نیست؛ بلکه موجودی بزرگتر از [[جبرئیل]] و [[میکائیل]] {{ع}} است<ref>احمد بن محمد برقي، المحاسن، ج۲، ص۳۱۵: {{متن حدیث|الرُّوحُ هُوَ أَعْظَمُ مِنْ جَبْرَئِيلَ إِنَّ جَبْرَئِيلَ مِنَ الْمَلَائِكَةِ وَ إِنَّ الرُّوحَ هُوَ خَلْقٌ أَعْظَمُ مِنَ الْمَلَائِكَةِ}}. سند این روایت، موثق است. همچنین ر.ک: محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۲، ص۲۹۰؛ محمد بن حسن صفار، بصائر الدرجات، ص۴۴۲. در روایتی از امیر المؤمنین سه نیز فرشته بودن روح یاد شده در سوره مبارکه قدر، نفی شده است (ر.ک: محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۱، ص۶۸۴). سند این روایت، موثق است.</ref>. البته در روایاتی نیز از فرشتگان معرفی شده است<ref>علی بن ابراهیم قمی، تفسیر قمی، ج۲، ص۲۶؛ محمد بن حسن صفار، بصائر الدرجات، ص۴۶۱: {{متن حدیث|مَلَكٌ أَعْظَمُ مِنْ جَبْرَئِيلَ وَ مِيكَائِيلَ}}. با توجه به روایات مستفيضی که تعبير {{متن حدیث|خَلْقٌ أَعْظَمُ مِنْ جَبْرَئِيلَ وَ مِيكَائِيلَ‌}}؛ در آنها آمده است، و اعتبار سندی روایات مخالف این روایات، به نظر می‌رسد تعبير {{متن حدیث|مَلَكٌ أَعْظَمُ‌...}}، اشتباه راوی با نسخه برداران است. همچنین شباهت زیاد محتوای این چند روایت نشان می‌دهد که گویا اصل آن، یک یا دو روایت بوده است.</ref>. به هر حال، این روح به دلیل قداستش، گاهی [[روح القدس]] نامیده شده است<ref>ر.ک: علی بن ابراهیم قمی، تفسیر قمی، ج۲، ص۲۷۹؛ محمد بن علی صدوق، عیون أخبار الرضا، ج۲، ص۲۰۰.</ref>. البته بر خلاف روح القدسی که در [[پیامبران]] گذشته نیز بوده است<ref>ر.ک: محمد بن حسن صفار، بصائر الدرجات، ص۴۷.</ref>، [[همراهی]] این روح، فقط به [[پیامبر اعظم]] {{صل}} و ائمه {{عم}} اختصاص دارد<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۱، ص۶۸۳: {{متن حدیث|خَلْقٌ أَعْظَمُ مِنْ جَبْرَئِيلَ وَ مِيكَائِيلَ لَمْ يَكُنْ مَعَ أَحَدٍ مِمَّنْ مَضَى غَيْرِ مُحَمَّدٍ {{صل}} وَ هُوَ مَعَ الْأَئِمَّةِ يُوَفِّقُهُمْ وَ يُسَدِّدُهُمْ...}}، سند این روایت، صحیح است.</ref>.

در روایات [[امام باقر]] و [[امام صادق]] {{ع}}، این [[روح]] بر [[روحی]] تطبیق شده که در [[آیه]] شريفه {{متن قرآن|وَكَذَلِكَ أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ رُوحًا مِنْ أَمْرِنَا مَا كُنْتَ تَدْرِي مَا الْكِتَابُ وَلَا الْإِيمَانُ}}<ref>«و بدین‌گونه ما روحی از امر خویش را به تو وحی کردیم؛ تو نمی‌دانستی کتاب و ایمان چیست ولی ما آن را نوری قرار دادیم که بدان از بندگان خویش هر که را بخواهیم راهنمایی می‌کنیم و بی‌گمان تو، به راهی راست راهنمایی می‌کنی» سوره شوری، آیه ۵۲.</ref> به آن اشاره شده است<ref>ر.ک: محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۱، ص۶۸۱-۶۸۴؛ محمد بن حسن صفار، بصائر الدرجات، ص۴۵۸-۴۵۵. روایات این مجموعه، مستفیض‌اند.</ref>. در یکی از این [[روایات]]، از امام صادق {{ع}} نقل شده است که روح در آیه یاد شده مخلوقی از [[مخلوقات]] [[خداوند عزوجل]] و بزرگ‌تر از [[جبرئیل]] و [[میکائیل]] {{ع}}، است که با [[رسول خدا]] {{صل}} بوده و به ایشان خبر می‌داده و ایشان را در رسیدن به [[حقیقت]] امور [[یاری]] رسانده است. آن حضرت، سپس ادامه دادند که این روح بعد از رسول خدا {{صل}} همراه [[ائمه]] {{عم}} است<ref>ر.ک: محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۱، ص۶۸۱؛ محمد بن حسن صفار، بصائر الدرجات، ص۴۵۵. سند این روایت، صحیح است.</ref>.

در تعدادی از روایات [[امام صادق]] {{ع}}، روح در [[آیه شریفه]] {{متن قرآن|يَسْأَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي}}<ref>«از تو درباره روح می‌پرسند بگو روح از امر پروردگار من است و به شما از دانش جز اندکی نداده‌اند» سوره اسراء، آیه ۸۵.</ref>، همانند آیه گذشته، بر مخلوقی بزرگتر از جبرئیل و میکائیل تطبيق شده است که ائمه {{عم}} را در امورشان یاری می‌دهد و به حقیقت رهنمون می‌سازد<ref>ر.ک: محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۱، ص۶۸۲؛ همچنین ر.ک: محمد بن حسن صفار، بصائر الدرجات، {{متن حدیث|باب الروح التی قال الله {{متن قرآن|وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي}}}}، ص۴۶۰. روایات این مجموعه، مستفیض‌اند.</ref>. این معرفی یکسان، نشان می‌دهد مقصود از [[روح]] در این دو [[آیه کریمه]]، یکی است. البته گویا مقصود آن حضرت در این [[تفسیر]]، معرفی یکی از مصادیق روح در [[آیه]] یادشده باشد؛ زیرا این روح مصادیق دیگری نیز دارد؛ چنان که در روایتی از [[امام باقر]] یا [[امام صادق]] {{ع}} (تردید از راوی است) در تفسیر این آیه، روح به [[روحی]] که در جنبندگان و انسان‌هاست، تفسیر شده است<ref>ر.ک: محمد بن مسعود عیاشی، کتاب التفسير، ج۲، ص۳۱۷.</ref>. در روایتی از امام صادق {{ع}} نقل شده است که وقتی امامی به [[مقام امامت]] می‌رسد، [[خداوند]] او را با روحش [[تأیید]] می‌کند و علمش را به او می‌دهد...<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۱، ص۵۰۷: {{متن حدیث|أَيَّدَهُ بِرُوحِهِ وَ آتَاهُ عِلْمَهُ‌...}}؛ سند این روایت، صحیح است.</ref>. به نظر می‌رسد مقصود از این روح، همان روح بزرگتر از [[جبرئیل]] و [[میکائیل]] {{ع}} می‌باشد که مخصوص تأیید و [[راهنمایی]] [[ائمه]] {{عم}} است.

روایاتی که درباره این [[روح مقدس]] سخن می‌گویند، [[ظهور]] در این مطلب دارند که این روح، مستقل از ائمه {{عم}} است. برخی از این شواهد عبارت‌اند از:

۱. تعبیر {{متن حدیث|خَلَقَ أَعْظَمُ مِنْ جَبْرَئِيلَ وَ مِيكَائِيلَ‌}} یا {{متن حدیث|خَلْقٌ أَعْظَمُ مِنَ الْمَلَائِكَةِ}} که در بیشتر این [[روایات]] تکرار شده است، ظهور در [[استقلال]] این موجود [[شریف]] از ائمه {{عم}} دارد؛ زیرا به صراحت آن را موجودی بزرگ‌تر ([[برتر]]) از [[فرشتگان الهی]] معرفی می‌کند. اگر [[امام]] می‌خواست درباره مرتبه‌ای از روح خود سخن بگوید، بیان چنین تعبیر ابهام آمیزی بجا نبود؛ بلکه بهتر بود می‌فرمود: هرگاه مطلبی را ندانیم، به [[قلب]] ما افکنده می‌شود؛ با تعابیری مانند آن؛ اما اینکه مخلوقی برتر از جبرئیل و میکائیل آن را برای ما می‌آورد، ظهور در آن دارد که ائمه از موجودی مستقل از خود خبر می‌دهند؛

۲. افزون بر آن، در برخی از روایاتی که به معرفی این روح پرداخته‌اند، [[ملاقات]] با روح بزرگ‌تر از جبرئیل و میکائیل {{ع}}، در عرض [[الهام]] و [[تحدیث]] بیان شده است<ref>ر.ک: محمد بن حسن صفار، بصائر الدرجات، ص۲۳۱-۲۳۲. روایات ۱، ۴، ۵ و ۷ به صراحت بر این مطلب دلالت دارند. سند روایت ۱، ۴ و ۵، موثق است.</ref>. حال اگر این [[روح]] مرتبه‌ای از وجود خود [[ائمه]] {{عم}} می‌بود، نتیجه وجود چنین [[روحی]] در آنان علومی الهامی بود؛ نه آنکه شیوه‌ای مستقل به شمار آید؛ زیرا چنان که گفته شد، [[الهام]] [[علمی]] است که توسط [[قلب]] و روح دریافت می‌شود؛

٣. در روایتی از [[امام صادق]] {{ع}} آمده است: «همانا از ما کسی است که به طور مستقیم دیدار می‌کند؛ و از ما کسی است که در قلب او چنین و چنان افکنده می‌شود، و از ما کسی است که می‌شنود؛ همان گونه که تمام یک زنجیر در طشتی می‌افتد». چنان که ملاحظه می‌شود، در این [[روایت]] هریک از این شیوه‌ها به گونه‌ای مطرح شده است که نشان می‌دهد هر کدام شیوه‌ای مستقل است. در ادامه این روایت آمده است که راوی پرسید: «چه کسانی دیدار می‌شوند؟» [[امام]] {{ع}} در پاسخ فرمودند: موجودی بزرگتر از [[جبرئیل]] و [[میکائیل]]»<ref>ر.ک: محمد بن حسن صفار، بصائر الدرجات، ص۲۳۱. سند این روایت، موثق است.</ref>.

در این روایت و روایتی دیگر با تعابیر مشابه<ref>ر.ک: محمد بن حسن صفار، بصائر الدرجات، ص۲۳۲، ح۵. سند این روایت نیز موثق است.</ref>، امام صادق {{ع}} از [[ملاقات]] مستقیم ائمه {{عم}} با این مخلوق شريف [[الهی]] خبر داده‌اند که در تمایز آن از ارواح ائمه {{عم}} [[ظهور]] دارد. در روایتی دیگر که سیاقی شبیه به روایت یادشده دارد، از افکنده شدن [[علم]] در قلب امام، شنیدن صدا در گوش، و خطاب قرار گرفتن سخن به میان آمده است<ref>ر.ک: محمد بن حسن صفار، بصائر الدرجات، ص۲۳۱، ح۲؛ محمد بن حسن طوسی، الأمالی، ص۴۰۸.</ref>. با توجه به اینکه «مخاطب قرار گرفتن» در عرض «شنیدن صدا» آمده، روشن است که مقصود از «مخاطب قرار گرفتن» فقط شنیدن صدا نیست؛ بلکه با توجه به سیاق مشترک با روایت پیشین، این روایت نیز بیانگر مشاهده و دیدار موجودی است که همان [[روح]] [[برتر]] از [[جبرئیل]] و [[میکائیل]] {{ع}} است؛

۴. در برخی از [[روایات]] این مجموعه، پس از بیان [[الهام]] و تحديث و مشاهده برخی [[حقایق]] در عالم رؤیا، از آمدن صورتی نزد [[ائمه]] {{عم}}، به عنوان شیوه چهارم یاد شده است: {{متن حدیث|إِنَّ مِنَّا لَمَنْ يَأْتِيهِ صُورَةٌ أَعْظَمُ مِنْ جَبْرَئِيلَ وَ مِيكَائِيلَ‌}}<ref>محمد بن حسن صفار، بصائر الدرجات، ص۲۳۲. سند این روایت، موثق است.</ref>؛ «از ما کسانی هستند که صورتی بزرگ‌تر از جبرئیل و میکائیل نزد ایشان می‌آید». جای تردید نیست که این توصیف، به همان روح اشاره دارد. این تعبیر نیز [[ظهور]] روشنی دارد که این موجود، مستقل از روح خود ائمه {{عم}} است؛

۵. در روایتی، مشابه این محتوا با تعابیر دیگری نقل شده است. در این [[روایت]]، پس از آنکه [[امام صادق]] {{ع}} روش‌های مختلف دریافت علومشان را بیان کردند، راوی از [[امام]] پرسید: {{متن حدیث|مَنِ الَّذِي يَأْتِيكُمْ بِذَلِكَ‌}}؟ «چه کسی این [[علوم]] را برای شما می‌آورد؟ و آن حضرت پاسخ دادند: مخلوقی برتر از جبرئیل و میکائیل<ref>محمد بن حسن صفار، بصائر الدرجات، ص۲۳۲: {{متن حدیث|مَنِ الَّذِي يَأْتِيكُمْ بِذَلِكَ قَالَ خَلْقٌ أَعْظَمُ مِنْ جَبْرَئِيلَ وَ مِيكَائِيلَ}}. سند این روایت، موثق است. همچنین ر.ک: محمد بن حسن صفار، بصائر الدرجات، ص۲۳۳-۲۳۶.</ref>. تعبير آوردن علوم که به این روح نسبت داده شده است نیز ظهور در [[استقلال]] آن دارد؛

۶. در روایتی دیگر، از امام صادق {{ع}} نقل شده است [[روحی]] که در [[شب قدر]] نازل می‌شود، مخلوقی بزرگ‌تر از جبرئیل و میکائیل است. در ادامه این روایت، آن حضرت این روح را با توجه به ظاهر [[آیه]] {{متن قرآن|تَنَزَّلُ الْمَلَائِكَةُ وَالرُّوحُ}}، غیر از [[فرشتگان]] معرفی کردند<ref>ر.ک: محمد بن حسن صفار، بصائر الدرجات، ص۴۴۲؛ محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۲، ص۲۹۰؛ احمد بن محمد برقی، المحاسن، ج۲، ص۳۱۵.</ref>. تعبیر نزول فرشتگان و روح در شب قدر بر ائمه {{عم}}، یکی بودن این روح را با روح [[پیامبر]] {{صل}} یا ائمه {{عم}} [[نفی]] می‌کند؛ زیرا اگر «[[روح]]» مرتبه‌ای از روح أمام باشد، تعبیر نزول آن در [[شب قدر]] درست نیست؛

۷. برخی [[روایات]] یادشده، این روح را [[فرشته]] معرفی می‌کنند؛ که بر فرض [[درستی]] محتوای آن، مؤید دیگری بر [[استقلال]] این روح از ارواح ائمه {{عم}} است<ref>علی بن ابراهیم قمی، تفسیر قمی، ج۲، ص۲۶؛ محمد بن حسن صفار، بصائر الدرجات، ص۴۶۱: {{متن حدیث|مَلَكٌ أَعْظَمُ مِنْ جَبْرَئِيلَ وَ مِيكَائِيلَ‌}}.</ref>.<ref>[[سید علی هاشمی (زاده ۱۳۵۲)|هاشمی، سید علی]]، [[ماهیت علم امام بررسی تاریخی و کلامی (کتاب)|ماهیت علم امام بررسی تاریخی و کلامی]] ص۲۱۶.</ref>

 

# [[پرونده:11499.jpg|22px]] [[محسن غرویان|غرویان، محسن]]، [[سید محمد حسین میرباقری|میرباقری، سید محمد حسین]]، [[محمد رضا غلامی|غلامی، محمد رضا]]، '''[[بحثی مبسوط در آموزش عقاید (کتاب)|بحثی مبسوط در آموزش عقاید]]'''.

# [[پرونده:علم غیب از نگاه عقل و وحی.png|22px]] [[محمد حسن نادم|نادم، محمد حسن]]، [[علم غیب از نگاه عقل و وحی (کتاب)|'''علم غیب از نگاه عقل و وحی''']]

# [[پرونده:94713801.jpg|22px]] [[سید محمد جواد بنی‌سعید لنگرودی|بنی‌سعید لنگرودی، سید محمد جواد]]، [[شرب مدام در تبیین علم امام (کتاب)|'''شرب مدام در تبیین علم امام''']]