خشوع در قرآن: تفاوت میان نسخه‌ها

{{مدخل مرتبط

| موضوع مرتبط = خشوع

| عنوان مدخل = خشوع

| مداخل مرتبط = [[خشوع در قرآن]] - [[خشوع در حدیث]] - [[خشوع در نهج البلاغه]] - [[خشوع در معارف دعا و زیارات]] - [[خشوع در معارف و سیره علوی]] - [[خشوع در معارف و سیره سجادی]] - [[خشوع در فرهنگ و معارف انقلاب اسلامی]]

| پرسش مرتبط  =

== تنظیم آیات خشوع به ترتیب مصحفی آن ==

== خشوع در [[تفاسیر]] ==

هم‌چنین فی قوله تعالی: {{متن قرآن|فِي صَلَاتِهِمْ خَاشِعُونَ}}، فرموده: یعنی در نمازشان برای [[خدای تعالی]] خضوع ذلّت‌گونه دارند، و گفته‌اند: معنایش آن است که سعی دارند، [[نماز]] را در برابر [[قبله]]، با حالت خضوع و [[ذلّت]] و [[خواری]] برای پروردگارشان به جا آوردند، و گفته‌اند: معنای آن، [[ترس]] و بیم‌دارندگان است، و [[مجاهد]] گفته است: معنایش، [[چشم‌پوشی]] کردن، [[تواضع]]، [[فروتنی]]، و [[وقار]] و آرامی است، و گفته‌اند: نگاه‌کردن [[نمازگزار]] است به موضع سجودش، و [[پیامبر]] {{صل}}، نگاهش را به طرف [[آسمان]] بالا می‌نمود، این [[آیه]] نازل گردید، و پس از آن، پیامبر {{صل}} سرش را فرود آورد و به سجده‌گاهش نظر افکند، و خشوع در نماز، عبارت است از فروتنی با جمیع [[همّت]] برای آن، روی‌گردان بودن از آنچه سوای نماز است تا آنچه را جاری می‌کند از [[تکبیر]] و [[تسبیح]] و [[تحمید]] برای خدای تعالی و [[تلاوت قرآن]]، در آن [[تدبّر]] نماید، و آن، محل خضوع و فروتنی برای [[پروردگار]] است. پس برای آن‌کس که [[رضایت]] او تعالی را طالب است، [[طاعت]] او تعالی وسیله می‌باشد<ref>تبیان، ج۷، ص۳۰۸.</ref>.

نیز فی قوله تعالی: {{متن قرآن|الَّذِينَ هُمْ فِي صَلَاتِهِمْ خَاشِعُونَ}}، فرموده: یعنی خاضعند، و در حالت ذلّت‌گونه و تواضع، چشمانشان را از مواضع سجودشان به بالا نیاندازد و به سمت راست و چپ توجّهی ندارند، و [[روایت]] شده که [[پیامبر]] {{صل}} مردی را دید که در حال [[نماز]] با ریش‌های خود [[بازی]] می‌کند، آن [[حضرت]] فرمود: اگر او دلش تواضع داشت، اعضای [[بدن]] او هم تواضع داشتند، و در این، دلالتی است بر این که خشوع در نماز، هم با [[قلب]] است و هم با اعضا و جوارح، و اما خشوع با [[قلب]] به این است که از هر چه همّ او برای آن است و یا برای متفرعات آن چیز است، فارغ و آسوده باشد؛ پس در [[دل]] او جز [[عبادت]] [[الله]] و [[معبود]]، چیزی نگذرد، و اما خشوع با اعضا و جوارح، به این است که چشم را به پایین بیاندازد و به [[نماز]] اقبال داشته باشد و توجه به غیر آن یا انجام کار [[بیهوده]] را ترک نماید. [[ابن عباس]] فرمود: آنکه در حال نماز، [[خاشع]] و [[متواضع]] است، به کسی که در طرف راست او یا در طرف چپ او است، متوجه نیست، و [[روایت]] است که [[پیامبر خدا]] {{صل}} در حال نماز چشمانش را به سمت بالا، سوی [[آسمان]]، می‌انداخت. [[آیه]] مزبور نازل گردید، پس از آن، [[پیامبر]] {{صل}} سر فرود آورد و چشمش را به [[زمین]] دوخت<ref>مجمع البیان، ج۷، ص۹۹.</ref>.

هم‌چنین فی قوله تعالی: {{متن قرآن|الَّذِينَ هُمْ فِي صَلَاتِهِمْ خَاشِعُونَ}}. فرموده: خشوع، تأثر خاصی است از ناحیه [[مقهور]] در برابر [[قاهر]] به گونه‌ای که با توجّه‌نمودن به او، از غیرش [[بریده]] شود، و ظاهر این است که آن، از صفات قلب است. پس از آن، به نوعی از [[عنایت]]، به اعضا یا به غیر آنها نسبت داده شده، مانند: قول [[پیامبر]] {{صل}} بنا بر آنچه [[روایت]] شده که آن بزرگوار درباره کسی که در [[نماز]] با ریش خود [[بازی]] می‌کرد، فرمود: اگر [[دل]] او خشوع داشت، اعضایش هم خشوع داشتند، و قوله تعالی: {{متن قرآن|وَخَشَعَتِ الْأَصْوَاتُ لِلرَّحْمَنِ}}. خشوع با این معنا، جامع جمیع معانی است که خشوع را بدان [[تفسیر]] نموده‌اند، مانند قول بعضی که گفته‌اند: آن، [[ترس]] و [[آرامش]] اعضا است، و قول دیگر آنکه خشوع، فرو انداختن چشم و [[فروتنی]] و [[تواضع]]، با سر به زیر افکندن، با توجه‌نکردن به سمت راست و چپ، یا موقعیت را بزرگ و مهم دانستن و منتهای سعی و کو شش را به کار بستن، یا تذلّل و غیر آن است<ref>المیزان، ج۱۵، ص۴.</ref>.

همین‌طور فی قوله تعالی: {{متن قرآن|الَّذِينَ هُمْ فِي صَلَاتِهِمْ خَاشِعُونَ}}، فرموده: آنها کسانی هستند که در نمازشان خاشعند. در [[تفسیر]] آن چنین می‌فرماید: خاشعون، از ماده خُشُوع به معنای حالت [[تواضع]] و [[ادب]] جسمی و [[روحی]] است که در برابر شخص بزرگ یا [[حقیقت]] مهمی در [[انسان]] پیدا می‌شود و آثارش در [[بدن]] ظاهر می‌گردد، و در اینجا [[قرآن]] اقامه [[صلوة]] ([[خواندن نماز]]) را [[نشانه]] [[مؤمنان]] نمی‌شمارد، بلکه تنوع در [[نماز]] را از ویژگی‌های آنان می‌شمرد؛ اشاره به اینکه نماز آنها الفاظ و حرکاتی بی‌روح و فاقد معنا نیست؛ بلکه به هنگام نماز آن‌چنان حالت توجه به [[پروردگار]] در آنها پیدا می‌شود که از غیر او جدا می‌گردند و به او می‌پیوندند؛ چنان [[غرق]] حالت [[تفکر]] و حضور و [[راز و نیاز]] با پروردگار می‌شوند که بر تمام وجودشان اثر می‌گذارد؛ خود را ذره‌ای می‌بینند در برابر وجودی بی‌پایان، و قطره‌ای در برابر اقیانوس بیکران. لحظات این نماز، هر کدام برای او درسی است از [[خودسازی]] و [[تربیت]] [[انسانی]]، و وسیله‌ای است برای [[تهذیب روح]] و [[جان]]. در [[حدیثی]] می‌خوانیم که: [[پیامبر]] {{صل}} مردی را دید که در حال نماز با ریش خود [[بازی]] می‌کند، فرمود: {{متن حدیث|أَمَا إِنَّهُ‏ لَوْ خَشَعَ‏ قَلْبُهُ‏ لَخَشَعَتْ جَوَارِحُهُ}}: اگر او در قلبش خُشُوع بود، اعضای بدنش نیز [[خاشع]] می‌شد؛ اشاره به اینکه خُشُوع، یک حالت درونی است که در برون اثر می‌گذارد، و [[پیشوایان]] بزرگ [[اسلام]] آن‌چنان خُشُوعی در حالت نماز داشتند که به کلی از ما سوی [[اللّه]] [[بیگانه]] می‌شدند، تا آنجا که در حدیثی می‌خوانیم: [[پیامبر اسلام]] {{صل}} گاه به هنگام نماز به [[آسمان]] نظر می‌کرد، اما هنگامی‌که [[آیه]] فوق نازل شد، دگر سر بر نمی‌داشت و دائماً به [[زمین]] نگاه می‌کرد<ref>تفسیر نمونه، ج۱۴، ص۱۹۴ – ۱۹۵.</ref>.

نیز فی قوله تعالی: {{متن قرآن|أَلَمْ يَأْنِ لِلَّذِينَ آمَنُوا أَنْ تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِكْرِ اللَّهِ وَمَا نَزَلَ مِنَ الْحَقِّ وَلَا يَكُونُوا كَالَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلُ فَطَالَ عَلَيْهِمُ الْأَمَدُ فَقَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ فَاسِقُونَ}}، فرموده: آیا وقت آن نرسیده است که دل‌های افراد با [[ایمان]]، در برابر [[ذکر خدا]] و آنچه از [[حق]] نازل شده است، [[خاشع]] گردد و همانند کسانی نباشند که در گذشته، [[کتاب آسمانی]] به آنها داده شد (مانند [[یهود]] و [[نصاری]])، سپس در میان آنها و [[پیامبران]] فاصله افتاد، عمرهای طولانی یافتند و [[خدا]] را فراموش کردند و قلب‌های آنها [[قساوت]] پیدا کرد و بسیاری از آنها [[فاسق]] و [[گنهکار]] بودند. {{متن قرآن|تَخْشَعَ}}، از ماده خشوع، به معنای حالت [[تواضع]] و [[ادب]] جسمی و [[روحی]] است که در برابر [[حقیقت]] مهم یا شخص بزرگی به [[انسان]] دست می‌دهد. روشن است یاد [[خداوند]] اگر در عمق [[جان]] قرار گیرد، و هم‌چنین شنیدن آیاتی که بر [[پیامبر]] {{صل}} نازل شده است، هر گاه به [[درستی]] [[تدبر]] شود، باید مایه خشوع گردد، ولی [[قرآن]] گروهی از [[مؤمنان]] را در اینجا سخت ملامت می‌کند که چرا در برابر این امور، خاشع نمی‌شوند؟ و چرا هم چون بسیاری از [[امت‌های پیشین]]، گرفتار [[غفلت]] و بی‌خبری شده‌اند؟ همان غفلتی که نتیجه آن، قساوت [[دل]]، و همان قساوتی که ثمره آن، [[فسق]] و [[گناه]] است. آیا تنها به [[ادعای ایمان]] قناعت‌کردن و از کنار این مسایل مهم به [[سادگی]] گذشتن و تن به [[زندگی]] مرفه سپردن، در ناز و [[نعمت]] زیستن، و پیوسته مشغول [[عیش و نوش]] بودن، با [[ایمان]] سازگار است<ref>تفسیر نمونه، ج۲۳، ص۳۴۱.</ref>.

== خشوع در [[تفاسیر]] [[روایی]] ==

# در [[کتاب کافی]]، [[علی بن ابراهیم]] با اسنادش از [[حلبی]]، و او از [[ابی‌عبدالله]]، [[امام صادق]] {{ع}} [[روایت]] کند که آن [[حضرت]] فرمود: {{متن حدیث|اذا کنت فی صلاتک، فعلیک بالخُشُوع و الاقبال علی صلوتک؛ فان الله تعالی یقول}}: {{متن قرآن|الَّذِينَ هُمْ فِي صَلَاتِهِمْ خَاشِعُونَ}}؛ یعنی چون در حال [[نماز خواندن]] باشی، پس همانا بر تو لازم است که خشوع کنی و به نمازت توجه داشته باشی؛ که [[خدای تعالی]] می‌فرماید: {{متن قرآن| الَّذِينَ هُمْ فِي صَلَاتِهِمْ خَاشِعُونَ}}<ref>نورالثقلین، ج۳، ص۵۲۸.</ref>.

# در [[اصول کافی]] با اسنادش تا [[مسمع بن عبد الملک]]، از ابی‌عبدالله، امام صادق {{ع}} روایت کند که آن حضرت فرموده: {{متن حدیث|قَالَ رَسُولُ اللَّهِ {{صل}}:‏ مَا زَادَ خُشُوعُ‏ الْجَسَدِ عَلَى‏ مَا فِي الْقَلْبِ فَهُوَ عِنْدَنَا نِفَاقٌ}}؛ یعنی [[پیامبر خدا]] {{صل}} فرمود: هرچه خشوع [[بدن]] بر [[خشوع قلب]] زیادتر باشد، آن زیادی در نزد ما [[نفاق]] است<ref>نورالثقلین، ج۳، ص۵۲۸، ح۱۰؛ برهان، ص۷۱۸.</ref>.

# در تفسیر [[علی ابن ابراهیم]] فی قوله: {{متن قرآن|الَّذِينَ هُمْ فِي صَلَاتِهِمْ خَاشِعُونَ}}، فرموده: از هر چه نارواست، [[چشم‌پوشی]] کن و به [[نماز]] توجه داشته باش<ref>نورالثقلین، ج۳، ص۵۲۸، ح۱۰؛ برهان، ص۷۱۸.</ref>.

# در [[مجمع البیان]]، فی قوله تعالی: {{متن قرآن|الَّذِينَ هُمْ فِي صَلَاتِهِمْ خَاشِعُونَ}}، فرمود: [[روایت]] شده که [[پیامبر]] {{صل}} مردی را دید که در حال به‌جا آوردن [[نماز]]، با ریشش [[بازی]] می‌کند، پس آن [[حضرت]] فرمود: {{متن حدیث|أَمَا إِنَّهُ‏ لَوْ خَشَعَ‏ قَلْبُهُ‏ لَخَشَعَتْ جَوَارِحُهُ}}؛ یعنی اگر [[قلب]] و [[دل]] او [[خاشع]] بود، اعضای [[بدن]] و جوارحش خاشع بود<ref>نورالثقلین، ج۳، ص۵۲۸، ح۱۱.</ref>.

# روایت شده که پیامبر {{صل}} در حال نماز چشمانش را به طرف [[آسمان]] بلند می‌کرد. پس [[آیه]] مزبور نازل شد و پیامبر سرش را به زیر آورد و به [[زمین]] نگاه کرد<ref>نورالثقلین، ج۳، ص۵۲۸، ح۱۲.</ref>.

# در [[کتاب خصال]]، از [[امیر المؤمنین]]، [[علی]] {{ع}} است که: {{متن حدیث|لیخشع الرجل فی صلوته؛ فانه من خشع قلبه لله عزوجل، خشعت جوارحه، فلایعبث بشیء}}؛ یعنی باید [[آدمی]] در نمازش خاشع باشد. پس همانا هر کس از روی خشوع قلبش برای [[خدای عزوجل]] خشوع ورزد، اعضای بدنش هم خاشع شود، پس با چیزی بازی نکند<ref>نورالثقلین، ج۳، ص۵۲۸، ح۱۳.</ref>.

# ابن‌جریر و [[ابن ابی‌حاتم]] از [[حسن]] درباره قوله: {{متن قرآن|الَّذِينَ هُمْ فِي صَلَاتِهِمْ خَاشِعُونَ}}، [[اخراج]] نمودند که گفت: {{عربی|کان خُشُوعهم فی قلوبهم، فغضوا بذلک ابصارهم و خفضوا لذلک الجناح}}؛ یعنی خشوع آنان در قلب‌های آنان است. پس به واسطه آن، چشم‌هایشان را فرو پوشند و به واسطه آن، [[فروتنی]] و [[ملایمت]] کنند<ref>در المنثور، ج۵، ص۳.</ref>.

نیز فی قوله تعالی: {{متن قرآن|وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ خَاشِعَةٌ * عَامِلَةٌ نَاصِبَةٌ}}<ref>«رخساره‌هایی در آن روز خاکسارند، * کوشنده رنج کشیده (اما بی‌بهره) اند» سوره غاشیه، آیه ۲-۳.</ref>، روایاتی را [[نقل]] نموده‌اند، از جمله:

# [[محمد یعقوب]] با اسنادش تا محمد، و او از پدرش، از [[ابی عبدالله]]، [[امام صادق]] {{ع}} روایت کند که: به [[امام]] {{ع}} گفتم: {{متن قرآن|هَلْ أَتَاكَ حَدِيثُ الْغَاشِيَةِ}}<ref>«آیا داستان (رستخیز) فراپوشنده به تو رسیده است؟» سوره غاشیه، آیه ۱.</ref>. آن بزرگوار فرمود: {{متن حدیث|يَغْشَاهُمُ الْقَائِمُ‏ بِالسَّيْفِ‏}}؛ یعنی [[قائم آل محمد]] به وسیله [[شمشیر]] بر آنان غالب گردیده و ایشان را فرا می‌گیرد. به آن بزرگوار گفتم: {{متن قرآن|وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ خَاشِعَةٌ}}. آن بزرگوار فرمود: {{متن حدیث|خاشعة لا تطیق الامتناع}}؛ یعنی آن‌چنان [[ذلیل]] خواهند شد که توان سرپیچی‌کردن ندارند. به آن بزرگوار گفتم: {{متن قرآن|عَامِلَةٌ}}. آن [[حضرت]] فرمود: {{متن حدیث| عَمِلَتْ‏ بِغَيْرِ مَا أَنْزَلَ‏ اللَّهُ}}. گفتم: {{متن قرآن|نَاصِبَةٌ}}. آن بزرگوار فرمود: {{متن حدیث|نَصَبَتْ‏ غَيْرَ وُلَاةِ الْأَمْرِ}}؛ غیر از [[والیان امر]] [[منصوب]] به امور شده‌اند. گفتم: {{متن قرآن|تَصْلَى نَارًا حَامِيَةً}}<ref>«به آتشی بسیار سوزان درمی‌آیند،» سوره غاشیه، آیه ۴.</ref>. حضرت فرمود: {{متن حدیث|تَصْلى‏ نَارَ الْحَرْبِ‏ فِي‏ الدُّنْيَا عَلى‏ عَهْدِ الْقَائِمِ، وَ فِي الْآخِرَةِ نَارَ جَهَنَّمَ}}؛ یعنی در [[دنیا]] در [[عهد]] [[قائم]]، گرفتار [[آتش]] [[جنگ]] باشند، و در [[آخرت]] گرفتار آتش سوزان [[جهنم]] شوند<ref>برهان، ص۱۱۸۶؛ نورالثقلین، ج۵، ص۵۶۳، ح۳.</ref>.

== [[تدبّر]] در [[آیات]] خشوع ==

=== معانی و مفاهیم خشوع به ترتیب [[آیات]] [[مصحف]] ===

==== معنا و مفهوم اول خشوع ====

==== معنا و مفهوم دوم خشوع ====

==== معنا و مفهوم سوم خشوع ====

خفیف و ملایم‌بودن صدا در محضر [[پیامبر]] {{صل}}، [[آزمایش الهی]] از [[تقوای قلب]] (و یا [[خشیت]] [[دل]]) است: {{متن قرآن|إِنَّ الَّذِينَ يَغُضُّونَ أَصْوَاتَهُمْ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ أُولَئِكَ الَّذِينَ امْتَحَنَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ لِلتَّقْوَى لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ عَظِيمٌ}}<ref>«بی‌گمان خداوند دل‌های کسانی که صدایشان را نزد فرستاده خداوند فرو می‌دارند، برای پرهیزگاری آزموده است؛ آنان آمرزش و پاداشی سترگ خواهند داشت» سوره حجرات، آیه ۳.</ref>.<ref>[[عبدالنبی امامی|امامی، عبدالنبی]]، [[فرهنگ قرآن ج۱ (کتاب)|فرهنگ قرآن ج۱]]، ص ۶۹۳.</ref>

==== معنا و مفهوم چهارم خشوع ====

# خاشعین، کسانی هستند که به [[ملاقات]] آثار [[قدرت]] [[خدای تعالی]] در قیامت و بازگشت به سوی او [[اطمینان]] دارند، و به آنان امر شده که در برخورد با [[مشکلات]]، از [[صبر]] و نماز کمک بگیرند: {{متن قرآن|وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلَاةِ وَإِنَّهَا لَكَبِيرَةٌ إِلَّا عَلَى الْخَاشِعِينَ * الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلَاقُو رَبِّهِمْ وَأَنَّهُمْ إِلَيْهِ رَاجِعُونَ}}<ref>«از شکیبایی و نماز یاری بجویید و بی‌گمان این کار جز بر فروتنان دشوار است * همان کسان که می‌دانند به لقای پروردگارشان خواهند رسید و به سوی او باز می‌گردند “ سوره بقره، آیه ۴۵.</ref> {{متن قرآن|الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلَاقُو رَبِّهِمْ وَأَنَّهُمْ إِلَيْهِ رَاجِعُونَ}}<ref>«همان کسان که می‌دانند به لقای پروردگارشان خواهند رسید و به سوی او باز می‌گردند» سوره بقره، آیه ۴۶.</ref>

# [[پیامبر]] {{صل}} و [[امام علی]] {{ع}} هنگام برخورد با [[مشکلات]]، از [[نماز]] (و [[روزه]]) [[استعانت]] می‌کردند. [[شیخ طایفه]] [[طوسی]] در [[تفسیر تبیان]]، و [[شیخ طبرسی]] در [[مجمع البیان]] فرموده‌اند: {{متن حدیث|و کان النبی {{صل}} اذا احزنه امر، استعان بالصلاة و الصوم}}؛ یعنی چون امری پیامبر {{صل}} را [[غمگین]] و محزون می‌ساخت، آن [[حضرت]] از نماز و روزه استعانت می‌جست<ref>تبیان، ج۱، ص۲۰۲؛ مجمع البیان. ج۱، ص۹۹.</ref>. و در [[کتاب کافی]] از [[امام صادق]] {{ع}} می‌خوانیم که: {{متن حدیث|کان علی {{ع}} اذا اهاله امر فزع، قام الی الصلوة، ثم تلا هذه الایة: {{متن قرآن|اسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلَاةِ}}<ref>«از شکیبایی و نماز یاری بجویید» سوره بقره، آیه ۴۵.</ref>}}؛ یعنی هنگامی‌که مشکل مهمی برای [[علی]] {{ع}} پیش می‌آمد، او به نماز برمی‌خاست، و سپس این [[آیه]] را [[تلاوت]] می‌فرمود: {{متن قرآن|اسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلَاةِ}}<ref>تفسیر نمونه، ج۱، ص۲۱۹.</ref>.

# امام صادق {{ع}} فرمود: با خواندن دو رکعت نماز از [[خدا]] بخواهید، همّ و [[غم]] شما برطرف گردد، {{متن حدیث|و روی عن الصادق أنه قال: ما یمنع احدهم اذا دخل علیه غم من غموم الدنیا. ان یتوضا ثم یدخل المسجد فیرکع رکعتین یدعو الله فیها؟ أما سمعت الله تعالی یقول}}: {{متن قرآن|اسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلَاةِ}}: و از امام صادق [[روایت]] شده که فرمود: چه چیز منع می‌کند یکی از آنان را، آن گاه که غمی از غم‌های [[دنیا]] به او وارد می‌شود، [[وضو]] گرفته و سپس داخل در [[مسجد]] گردد و دو رکعت نماز به جا آورد و در آن غم خدا را بخواند؟ مگر نشنیده‌ای که [[خدای تعالی]] می‌فرماید: {{متن قرآن|اسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلَاةِ}}<ref>تبیان، ج۱، ص۱۰۰.</ref>؟<ref>[[عبدالنبی امامی|امامی، عبدالنبی]]، [[فرهنگ قرآن ج۱ (کتاب)|فرهنگ قرآن ج۱]]، ص ۶۹۳.</ref>

==== معنا و مفهوم پنجم خشوع ====

==== معنا و مفهوم ششم خشوع ====

==== معنا و مفهوم هفتم خشوع ====

# و اگر [[قرآن]] بر کوهی نازل می‌شد، مسلّماً ملاحظه می‌کردی که آن از [[خشیت]] [[خدای تعالی]] در حال [[خضوع]]، شکاف می‌خورد: {{متن قرآن|لَوْ أَنْزَلْنَا هَذَا الْقُرْآنَ عَلَى جَبَلٍ لَرَأَيْتَهُ خَاشِعًا مُتَصَدِّعًا مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ وَتِلْكَ الْأَمْثَالُ نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ}}<ref>«اگر این قرآن را بر کوهی فرو می‌فرستادیم آن را از بیم خداوند فروتن و فروپاشیده می‌دیدی و این مثل‌ها را برای مردم می‌زنیم باشد که بیندیشند» سوره حشر، آیه ۲۱.</ref>.<ref>[[عبدالنبی امامی|امامی، عبدالنبی]]، [[فرهنگ قرآن ج۱ (کتاب)|فرهنگ قرآن ج۱]]، ص ۶۹۶.</ref>

==== معنا و مفهوم هشتم خشوع ====

# چهره‌هایی سفید و [[نورانی]] است، و آنان (که [[مؤمنین]] [[اهل]] [[دعوت به خیر]] و [[امر به معروف و نهی از منکر]] هستند) در [[رحمت]] [[خدای تعالی]] [[جاودانه]] خواهند بود، و چهره‌هایی سیاه و تاریک است، و آنان کافرانی (اهل [[نفاق]] و [[تفرقه‌افکنی]]) هستند که بعد از ایمانشان [[کفر]] ورزیدند. آنان در آن روز، [[عذاب]] را در برابر کفرورزی‌شان باید بچشند: {{متن قرآن|يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ وَتَسْوَدُّ وُجُوهٌ فَأَمَّا الَّذِينَ اسْوَدَّتْ وُجُوهُهُمْ أَكَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمَانِكُمْ فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ * وَأَمَّا الَّذِينَ ابْيَضَّتْ وُجُوهُهُمْ فَفِي رَحْمَةِ اللَّهِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ}}<ref>«روزی که چهره‌هایی سپید و چهره‌هایی سیاه می‌گردد؛ امّا (به) آنان که سیه‌رویند (می‌گویند:) آیا پس از ایمان آوردنتان کفر ورزیدید؟ اینک برای کفری که ورزیده بودید عذاب را بچشید * و امّا آنان که سپیدرویند در (بهشت) بخشایش خداوند به سر می‌برند، آنان در آن جاودانند» سوره آل عمران، آیه ۱۰۶-۱۰۷.</ref>.

# و در آن روز که قیامت است، چهره‌ها در برابر [[عظمت]] و کبریایی [[حیّ]] قیوم، ذلیل و [[خاضع]] است، و کسی که [[ظلم]] و ستمی را حمل نموده، از [[پاداش الهی]] [[ناامید]] می‌باشد: {{متن قرآن|وَعَنَتِ الْوُجُوهُ لِلْحَيِّ الْقَيُّومِ وَقَدْ خَابَ مَنْ حَمَلَ ظُلْمًا}}<ref>«چهره‌ها در برابر (خداوند) زنده بسیار پایدار فروتن می‌شود و هر کس (بار) ستمی بر دوش دارد نومید می‌گردد» سوره طه، آیه ۱۱۱.</ref>..

# آن روز (که قیامت است)، چهره‌هایی شاداب و خوشحال است که تنها به (رحمت) پروردگارشان نظاره دارند، و چهره‌هایی [[عبوس]] و محزون است. آنان [[گمان]] نزدیک به [[یقین]] دارند که عذاب کمرشکنی در مورد آنان انجام‌شدنی است: {{متن قرآن|وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ نَاضِرَةٌ * إِلَى رَبِّهَا نَاظِرَةٌ * وَوُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ بَاسِرَةٌ * تَظُنُّ أَنْ يُفْعَلَ بِهَا فَاقِرَةٌ}}<ref>«چهره‌هایی در آن روز شاداب است، * (که) به (پاداش و نعمت) پروردگارش می‌نگرد * و چهره‌هایی در آن روز، گرفته است * می‌داند کاری کمرشکن با او خواهند کرد» سوره قیامه، آیه ۲۲-۲۵.</ref>.

# آن [[روز]] (که [[قیامت]] است)، چهره‌هایی گشاده، خندان و مسرور است. و در آن روز چهره‌هایی که صاحبان [[عقاید]] و [[اعمال]] [[فاسد]] بوده‌اند، بر آنها گرد و غبار نشستند. و [[دود]] و [[تاریکی]] آنها را پوشانیده است: {{متن قرآن|وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ مُسْفِرَةٌ * ضَاحِكَةٌ مُسْتَبْشِرَةٌ * وَوُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ عَلَيْهَا غَبَرَةٌ * تَرْهَقُهَا قَتَرَةٌ * أُولَئِكَ هُمُ الْكَفَرَةُ الْفَجَرَةُ}}<ref>«چهره‌هایی در آن روز تابان است، * خندان و شادان است * و چهره‌هایی (دیگر) که در آن روز، بر آنها غباری (نشسته) است * تیرگی آن را فرو می‌پوشاند * آنان همان کافران بدکارند» سوره عبس، آیه ۳۸-۴۲.</ref>.

# و آن روز (که قیامت است)، چهره‌هایی از فرط [[نعمت]]، شاداب و [[نورانی]] است، و صاحبان آن چهره‌ها از تلاشی که داشته‌اند، راضی‌اند، و آنان در بهشت‌های عالی‌ای که هیچ سخن لغوی را در آن نمی‌شنوی، جای دارند. در آن بهشت‌ها، چشمه‌سارها جاری است. تخت‌های بلندی در آن قرار دارد، و در آنها قدح‌هایی نهاده‌اند، و متکاهایی را مرتب نموده و فرش‌هایی را گسترانیده‌اند: {{متن قرآن|وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ نَاعِمَةٌ * لِسَعْيِهَا رَاضِيَةٌ * فِي جَنَّةٍ عَالِيَةٍ * لَا تَسْمَعُ فِيهَا لَاغِيَةً * فِيهَا عَيْنٌ جَارِيَةٌ * فِيهَا سُرُرٌ مَرْفُوعَةٌ * وَأَكْوَابٌ مَوْضُوعَةٌ * وَنَمَارِقُ مَصْفُوفَةٌ * وَزَرَابِيُّ مَبْثُوثَةٌ}}<ref>«رخساره‌هایی (هم) در آن روز شادابند، * از تلاش (های) خود خرسند (ند) * در بهشتی فرازین * در آن سخنی یاوه نمی‌شنوند * در آن چشمه‌هایی روان است * تخت‌هایی بر فراز نهاده، در آن است * و جام‌هایی در دسترس * و ناز بالش‌هایی ردیف شده * و زیراندازهای فاخری گسترده» سوره غاشیه، آیه ۸-۱۶.</ref>.<ref>[[عبدالنبی امامی|امامی، عبدالنبی]]، [[فرهنگ قرآن ج۱ (کتاب)|فرهنگ قرآن ج۱]]، ص ۶۹۷.</ref>

==[[نرمی]] و [[ذلّت]] [[قلبی]] در برابر خدای [[قاهر]]==

 

 

 

 

 

 

 

== منابع ==

== پانویس ==