رکوع در قرآن: تفاوت میان نسخه‌ها

| عنوان مدخل  = رکوع

| مداخل مرتبط = [[رکوع در قرآن]]

| پرسش مرتبط  =  

 

== مقدمه ==

بدون تردید [[رکوع]] پیش از [[اسلام]] سابقه داشته و یکی از حالات [[کرنش]] در برابر [[پروردگار]] بوده است: {{متن قرآن|يَا مَرْيَمُ اقْنُتِي لِرَبِّكِ وَاسْجُدِي وَارْكَعِي مَعَ الرَّاكِعِينَ}}<ref>«ای مریم! پروردگارت را به فروتنی فرمان بر و سجده کن و با نمازگزاران نماز بگزار» سوره آل عمران، آیه ۴۳.</ref> جدای از [[نماز]] این عمل انجام می‌شده: {{متن قرآن|وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ وَارْكَعُوا مَعَ الرَّاكِعِينَ}}<ref>«و نماز را برپا دارید و زکات بدهید و با نمازگزاران نماز بگزارید» سوره بقره، آیه ۴۳.</ref>و از [[آیات]] بسیار استفاده می‌شود که [[پیامبران پیشین]] از این صورت خضوعی برای [[عبادت]] استفاده می‌کرده‌اند. {{متن قرآن|وَإِذْ بَوَّأْنَا لِإِبْرَاهِيمَ مَكَانَ الْبَيْتِ أَنْ لَا تُشْرِكْ بِي شَيْئًا وَطَهِّرْ بَيْتِيَ لِلطَّائِفِينَ وَالْقَائِمِينَ وَالرُّكَّعِ السُّجُودِ}}<ref>«و (یاد کن) آنگاه را که ابراهیم را در خانه (کعبه) مستقر ساختیم (و گفتیم) که هیچ چیز را شریک من قرار مده و خانه مرا برای طواف‌کنندگان و قیام‌کنندگان و رکوع‌کنندگان سجده‌گزار پاکیزه بدار!» سوره حج، آیه ۲۶.</ref> این هیئت [[عبادی]] در [[نماز]] تعبیه شده، و به اصطلاح [[فقها]] از ارکان [[نماز]] شده است. اما [[جایگاه]] آن جدا از [[نماز]] یکی از اوصاف [[پیروان]] [[پیامبر]] شناخته شده است. {{متن قرآن|التَّائِبُونَ الْعَابِدُونَ الْحَامِدُونَ السَّائِحُونَ الرَّاكِعُونَ السَّاجِدُونَ الْآمِرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّاهُونَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَالْحَافِظُونَ لِحُدُودِ اللَّهِ وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ}}<ref>«آنان توبه‌کنندگان، پرستشگران، ستایشگران، رهپویان، نمازگزاران، سجده‌کنندگان، فرمان دهندگان به کار شایسته و بازدارندگان از کار ناشایست و پاسداران حدود خداوندند و به (چنین) مؤمنان نوید ده» سوره توبه، آیه ۱۱۲.</ref> بنابراین طبیعی است که پیش از تنظیم نهایی [[نماز]] از آنها خواسته می‌شده که [[رکوع]] بجای آورند: {{متن قرآن|وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ ارْكَعُوا لَا يَرْكَعُونَ}}<ref>«و چون به آنان می‌گویند نماز بگزارید، نمی‌گزارند» سوره مرسلات، آیه ۴۸.</ref> و [[پیامبر]] به این وصف مهم [[کرنش]] - که بسا [[انسان‌ها]] برای غیر [[خدا]] بکار می‌گیرند - شناخته شود.

#{{متن قرآن|مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ وَالَّذِينَ مَعَهُ أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَمَاءُ بَيْنَهُمْ تَرَاهُمْ رُكَّعًا سُجَّدًا يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنَ اللَّهِ وَرِضْوَانًا سِيمَاهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ ذَلِكَ مَثَلُهُمْ فِي التَّوْرَاةِ وَمَثَلُهُمْ فِي الْإِنْجِيلِ كَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ فَآزَرَهُ فَاسْتَغْلَظَ فَاسْتَوَى عَلَى سُوقِهِ يُعْجِبُ الزُّرَّاعَ لِيَغِيظَ بِهِمُ الْكُفَّارَ وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ مِنْهُمْ مَغْفِرَةً وَأَجْرًا عَظِيمًا}}<ref>«محمد، پیامبر خداوند است و آنان که با وی‌اند، بر کافران سختگیر، میان خویش مهربانند؛ آنان را در حال رکوع و سجود می‌بینی که بخشش و خشنودی‌یی از خداوند را خواستارند؛ نشان (ایمان) آنان در چهره‌هایشان از اثر سجود، نمایان است، داستان آنان در تورات همین است و د» سوره فتح، آیه ۲۹.</ref>.

#{{متن قرآن|إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ}}<ref>«سرور شما تنها خداوند است و پیامبر او و (نیز) آنانند که ایمان آورده‌اند، همان کسان که نماز برپا می‌دارند و در حال رکوع زکات می‌دهند» سوره مائده، آیه ۵۵.</ref>.

 

== نکات ==

# [[رکوع]] [[پیامبر]] و [[پیروان]] آن [[حضرت]] زمینه ساز جلب [[رضایت الهی]] و معرفی [[پیروان]] [[محمد]] با وصف [[رکوع]] کنندگان، در [[تورات]] وانجیل: {{متن قرآن|مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ وَالَّذِينَ مَعَهُ}}<ref>«محمد، پیامبر خداوند است و آنان که با وی‌اند، بر کافران سختگیر، میان خویش مهربانند؛ آنان را در حال رکوع و سجود می‌بینی که بخشش و خشنودی‌یی از خداوند را خواستارند؛ نشان (ایمان) آنان در چهره‌هایشان از اثر سجود، نمایان است، داستان آنان در تورات همین است و د» سوره فتح، آیه ۲۹.</ref>.... {{متن قرآن|تَرَاهُمْ رُكَّعًا}}<ref>«محمد، پیامبر خداوند است و آنان که با وی‌اند، بر کافران سختگیر، میان خویش مهربانند؛ آنان را در حال رکوع و سجود می‌بینی که بخشش و خشنودی‌یی از خداوند را خواستارند؛ نشان (ایمان) آنان در چهره‌هایشان از اثر سجود، نمایان است، داستان آنان در تورات همین است و د» سوره فتح، آیه ۲۹.</ref>... {{متن قرآن|يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنَ اللَّهِ وَرِضْوَانًا}}<ref>«محمد، پیامبر خداوند است و آنان که با وی‌اند، بر کافران سختگیر، میان خویش مهربانند؛ آنان را در حال رکوع و سجود می‌بینی که بخشش و خشنودی‌یی از خداوند را خواستارند؛ نشان (ایمان) آنان در چهره‌هایشان از اثر سجود، نمایان است، داستان آنان در تورات همین است و د» سوره فتح، آیه ۲۹.</ref>.... {{متن قرآن|ذَلِكَ مَثَلُهُمْ فِي التَّوْرَاةِ وَمَثَلُهُمْ فِي الْإِنْجِيلِ}}<ref>«محمد، پیامبر خداوند است و آنان که با وی‌اند، بر کافران سختگیر، میان خویش مهربانند؛ آنان را در حال رکوع و سجود می‌بینی که بخشش و خشنودی‌یی از خداوند را خواستارند؛ نشان (ایمان) آنان در چهره‌هایشان از اثر سجود، نمایان است، داستان آنان در تورات همین است و د» سوره فتح، آیه ۲۹.</ref>.

# پرداخت [[زکات]] در حال [[رکوع]] به دست [[علی]] {{ع}} نشانه بیان شده [[خداوند]] برای [[مسلمانان]] [[صدر اسلام]]، به جهت تعین فرد [[شایسته]] [[ولایت]] برآنان بعد از [[پیامبر]]: {{متن قرآن|إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ}}<ref>«سرور شما تنها خداوند است و پیامبر او و (نیز) آنانند که ایمان آورده‌اند، همان کسان که نماز برپا می‌دارند و در حال رکوع زکات می‌دهند» سوره مائده، آیه ۵۵.</ref>». ([[مجمع البیان]]، ج ۳، ص ۳۲۵)<ref>[[محمد جعفر سعیدیان‌فر|سعیدیان‌فر]] و [[سید محمد علی ایازی|ایازی]]، [[فرهنگ‌نامه پیامبر در قرآن کریم ج۱ (کتاب)|فرهنگ‌نامه پیامبر در قرآن کریم ج۱]]، ص ۶۳۴.</ref>.

 

[[رکوع]] از ماده «ر ـ ک ـ ع» در لغت به معنای [[خضوع]]، [[تواضع]]، پایین آوردن سر و خم شدن است<ref>مفردات، ص۲۰۲؛ لسان‌العرب، ج ۸، ص۱۳۳؛ التحقیق، ج ۴، ص۲۱۷ - ۲۱۸، «رکع».</ref>. در اصطلاح، خم شدن به قصد عبادت<ref>مصطلحات الفقه، ص۲۷۵.</ref> و از اجزای نمازهای [[واجب]] و [[مستحب]] است<ref>المغنی، ج ۱، ص۵۳۷؛ جواهر الکلام، ج ۱۰، ص۶۹.</ref>. برخی رکوع را خضوع متوسط ـ در برابر [[سجده]] که خضوع کامل است ـ دانسته و آن را به سه قسم [[معنوی]] تنها، ظاهری تنها یا معنوی و ظاهری قسمت کرده‌اند<ref>التحقیق، ج ۴، ص۲۱۸ - ۲۱۹.</ref>. رَکعة، صیغه مرّة و در اصل به معنای یک رکوع است؛ ولی بر رکوع همراه [[قیام]] و سجده (یک رکعت از نماز) اطلاق می‌شود؛ زیرا رکوع به [[تنهایی]] در میان [[عبادات]] هیچ مصداق خارجی ندارد؛ به خلاف قیام و سجده<ref>التحقیق، ج ۴، ص۲۱۹.</ref>. در [[عرفان]] برای رکوع اسراری یاد شده و رکوع اولیای کامل [[الهی]]، رسیدن به [[مقام]] [[توحید]] [[اسماء]] و تمام کردن قوس [[عبودیت]] و فانی کردن آن در [[نور]] عظمت [[ربوبیت]] دانسته شده است<ref>سر الصلاة، ص۹۴.</ref>. رکوع، از جهت [[حکم تکلیفی]]، به واجب، مستحب و [[حرام]] قسمت می‌شود. رکوع واجب، از اجزای [[نماز واجب]] و رکوع مستحب از اجزای نماز مستحب ـ البته با ترک رکوع، نماز [[باطل]] می‌شود ـ و رکوع حرام، رکوع برای غیرخداست<ref>حواشی الشروانی، ج ۹، ص۹۲؛ مصطلحات الفقه، ص۲۷.</ref>. به نظر همه فقهای شیعه و [[سنی]]، رکوع در نماز برای کسی که بر انجام دادن آن توانا باشد واجب است<ref>مفتاح الکرامه، ج ۶، ص۵۷۱ - ۵۷۲؛ جواهرالکلام، ج ۱۰، ص۶۹؛ الفقه علی المذاهب الاربعه، ج ۱، ص۲۳۱.</ref> و جز [[نماز آیات]]، در دیگر [[نمازها]] در هر رکعت یک رکوع واجب است<ref>شرائع الاسلام، ج ۱، ص۶۷؛ تحریرالاحکام، ج ۱، ص۲۵۰.</ref>. به [[اعتقاد]] [[فقیهان امامیه]] و برخی از [[فقیهان]] [[اهل‌سنت]]، در رکوع نماز ۵ چیز واجب است: خم شدن به [[نیت]] [[رکوع]] تا اندازه‌ای که دست‌ها به زانوها برسند؛ ذکر رکوع؛ [[طمأنینه]] در [[حال]] ذکر؛ سر بلند کردن از رکوع و ایستادن؛ طمأنینه در [[زمان]] ایستادن<ref>الخلاف، ج ۱، ص۳۴۸ - ۳۵۱؛ المغنی، ج ۱، ص۵۳ - ۵۴۷؛ نک: مستند العروه، ج ۴، ص۵ - ۳۰، «کتاب الصلوة».</ref>. ظاهرا رکن با جزء یکم تحقق می‌یابد و دیگر اجزا رکن نیستند<ref>مصطلحات الفقه، ص۲۷۶.</ref>. برخی از [[فقیهان]] [[اهل سنت]]، طمأنینه در رکوع و سر برداشتن از رکوع را [[واجب]] ندانسته‌اند<ref>المغنی، ج ۱، ص۵۴۱، ۵۴۷؛ نک: الخلاف، ج ۱، ص۳۴۸، ۳۵۱.</ref>. رکوع، [[مستحبات]] و مکروهاتی نیز دارد: صاف نگه داشتن پشت، کشیدن گردن، فاصله انداختن میان انگشتان دست، نگاه کردن میان دو قدم، تکرار ذکر رکوع به اندازه ۳، ۵ یا ۷ بار و [[صلوات]] فرستادن پس از ذکر یا پیش از آن از مستحبات رکوع‌اند. پایین انداختن سر یا بالا بردن آن، به گونه‌ای که موازی پشت نباشد، چسباندن دو دست به پهلو، چسباندن کف دو دست به یکدیگر و قرار دادن آنها میان دو زانو و [[خواندن قرآن]] از مکروهات رکوع به شمار می‌روند<ref>جواهرالکلام، ج ۱۰، ص۱۰۴ - ۱۰۹؛ عروة الوثقی، ج ۲، ص۵۵۱ - ۵۵۳.</ref>. مشتقات واژه «رکوع» ۱۳ بار در [[قرآن]] به کار رفته‌اند که تنها در [[آیه]] {{متن قرآن|قَالَ لَقَدْ ظَلَمَكَ بِسُؤَالِ نَعْجَتِكَ إِلَىٰ نِعَاجِهِۦ وَإِنَّ كَثِيرًۭا مِّنَ ٱلْخُلَطَآءِ لَيَبْغِى بَعْضُهُمْ عَلَىٰ بَعْضٍ إِلَّا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ وَعَمِلُوا۟ ٱلصَّـٰلِحَـٰتِ وَقَلِيلٌۭ مَّا هُمْ وَظَنَّ دَاوُۥدُ أَنَّمَا فَتَنَّـٰهُ فَٱسْتَغْفَرَ رَبَّهُۥ وَخَرَّ رَاكِعًۭا وَأَنَابَ}}<ref>«(داود) گفت: بی‌گمان او با خواستن میش تو برای افزودن به میش‌های خویش، به تو ستم کرده است و بسیاری از همکاران بر یکدیگر ستم روا می‌دارند جز آنان که ایمان آورده‌اند و کارهای شایسته کرده‌اند و آنان اندکند؛ و داوود دانست که ما او را آزموده‌ایم و از پروردگار» سوره ص، آیه ۲۴.</ref> آن را [[سجده]] دانسته‌اند؛ زیرا در هر دو انحنا و [[تواضع]] وجود دارد، از این‌رو مجازا به جای آن به کار رفته است<ref>الکشاف، ج ۴، ص۸۸؛ تفسیر قرطبی، ج ۱۵، ص۱۲۰.</ref>. در موارد دیگر به معنای [[رکوع]] در [[نماز]] یا کنایه از نماز است. در آیاتی نیز [[سجده]] به رکوع [[تفسیر]] شده است<ref>مجمع‌البیان، ج ۱، ص۲۴۷؛ تفسیر قرطبی، ج ۱، ص۴۱۰.</ref>؛ مانند [[آیه]] ۵۸ بقره<ref>{{متن قرآن|وَإِذْ قُلْنَا ٱدْخُلُوا۟ هَـٰذِهِ ٱلْقَرْيَةَ فَكُلُوا۟ مِنْهَا حَيْثُ شِئْتُمْ رَغَدًۭا وَٱدْخُلُوا۟ ٱلْبَابَ سُجَّدًۭا وَقُولُوا۟ حِطَّةٌۭ نَّغْفِرْ لَكُمْ خَطَـٰيَـٰكُمْ وَسَنَزِيدُ ٱلْمُحْسِنِينَ}} «و (یاد کنید) آنگاه را که گفتیم: بدین شهر در آیید و از (نعمت‌های) آن از هر جا که خواستید فراوان بخورید و با فروتنی از دروازه وارد شوید و بگویید: از لغزش ما بگذر! تا از لغزش‌های شما درگذریم، و به زودی (پاداش) نکوکاران را می‌افزاییم» سوره بقره، آیه ۵۸.</ref>. بعضی از [[مفسران]] در تفسیر واژه‌های دیگری نیز از رکوع سخن به میان آورده‌اند؛ از جمله برخی «وَتْر» را که [[خدا]] به آن [[سوگند]] یاد کرده<ref>{{متن قرآن|وَٱلشَّفْعِ وَٱلْوَتْرِ}} «و به جفت و یگانه،» سوره فجر، آیه ۳.</ref>رکوع دانسته<ref>التفسیر الکبیر، ج ۳۱، ص۱۶۵.</ref> و بعضی یکی از مصادیق [[قنوت]]<ref>{{متن قرآن|حَـٰفِظُوا۟ عَلَى ٱلصَّلَوَٰتِ وَٱلصَّلَوٰةِ ٱلْوُسْطَىٰ وَقُومُوا۟ لِلَّهِ قَـٰنِتِينَ}} «بر نمازها به ویژه نماز میانه  پایبند باشید و برای خداوند فروتنانه (به نماز و دعا) بایستید» سوره بقره، آیه ۲۳۸.</ref> را طول دادن رکوع به شمار آورده<ref>روح المعانی، ج ۱، ص۵۵۰.</ref> و برخی نیز یکی از مقوّمات «[[اقامه نماز]]»<ref>{{متن قرآن|ٱلَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِٱلْغَيْبِ وَيُقِيمُونَ ٱلصَّلَوٰةَ وَمِمَّا رَزَقْنَـٰهُمْ يُنفِقُونَ}} «همان کسانی که «غیب» را باور و نماز را برپا می‌دارند و از آنچه به آنان روزی داده‌ایم می‌بخشند» سوره بقره، آیه ۳.</ref> را کامل بودن رکوع آن دانسته‌اند<ref>جامع‌البیان، ج ۱، ص۱۵۳.</ref>. رکوع، جزئی از نماز و از عبادت‌هایی است که پیشینه‌ای دیرینه در [[ادیان آسمانی]] دارد<ref>التفسیر الحدیث، ج ۱، ص۳۲۷ - ۳۲۸؛ نک: ج ۱، ص۵۲۰.</ref>: خدا به ابراهیم و اسماعیل{{ع}} دستور داد [[کعبه]] را برای [[طواف]] کنندگان و معتکفان و نمازگزارانی که کنار کعبه در رکوع و سجودند، آماده کنند<ref>آلاء الرحمن، ج ۱، ص۱۲۶؛ التفسیر الکاشف، ج ۱، ص۲۰۱.</ref>: {{متن قرآن|وَإِذْ جَعَلْنَا ٱلْبَيْتَ مَثَابَةًۭ لِّلنَّاسِ وَأَمْنًۭا وَٱتَّخِذُوا۟ مِن مَّقَامِ إِبْرَٰهِـۧمَ مُصَلًّۭى وَعَهِدْنَآ إِلَىٰٓ إِبْرَٰهِـۧمَ وَإِسْمَـٰعِيلَ أَن طَهِّرَا بَيْتِىَ لِلطَّآئِفِينَ وَٱلْعَـٰكِفِينَ وَٱلرُّكَّعِ ٱلسُّجُودِ}}<ref>«و (یاد کن) آنگاه را که خانه (کعبه) را برای مردم جای بازگشت و امن کردیم و (گفتیم) از «مقام ابراهیم» نمازگاه گزینید و به ابراهیم و اسماعیل سفارش کردیم که خانه مرا برای طواف‌کنندگان (مسافر) و مجاوران (حرم) و رکوع‌کنندگان سجده‌گزار، پاکیزه بدارید» سوره بقره، آیه ۱۲۵.</ref> بر اساس آیاتی، از [[بنی‌اسرائیل]] خواسته شد که با حالت [[سجده]] از [[باب حطّه]] وارد شوند که [[مفسران]] سجده را در این [[آیات]]، [[رکوع]] دانسته‌اند<ref>مجمع البیان، ج ۱، ص۲۴۷؛ تفسیر ابن کثیر، ج ۱، ص۱۰۳.</ref>: {{متن قرآن|وَٱدْخُلُوا۟ ٱلْبَابَ سُجَّدًۭا وَقُولُوا۟ حِطَّةٌۭ...}}<ref> سوره بقره، آیه ۵۸.</ref> برپایه آیه‌ای [[مریم]]{{س}} [[فرمان]] یافت که همراه دیگر رکوع‌کنندگان رکوع کند: {{متن قرآن|يَـٰمَرْيَمُ ٱقْنُتِى لِرَبِّكِ وَٱسْجُدِى وَٱرْكَعِى مَعَ ٱلرَّٰكِعِينَ}}<ref>«ای مریم! پروردگارت را به فروتنی فرمان بر و سجده کن و با نمازگزاران نماز بگزار» سوره آلعمران، آیه ۴۳.</ref> برخی گفته‌اند: مقدّم شدن سجده بر رکوع، از آن جهت است که در [[شریعت]] [[زمان]] مریم سجده پیش از رکوع بوده؛ ولی به دیده برخی در همه [[شرایع]]، رکوع پیش از [[سجود]] بوده است و واو [[عاطفه]] برای بیان ترتیب نیست<ref>تفسیر سمعانی، ج ۱، ص۳۱۸؛ تفسیر بغوی، ج ۱، ص۴۴؛ کنزالدقائق، ج ۳، ص۹۴.</ref>. اوصاف [[یاران پیامبر اکرم]]{{صل}} و از جمله رکوع آنان، نیز پیش از [[قرآن]] در [[تورات]]<ref>جامع البیان، ج ۲۶، ص۱۴۵.</ref> یا تورات و [[انجیل]]<ref>تفسیر بیضاوی، ج ۵، ص۱۳۲؛ المیزان، ج ۱۸، ص۳۰.</ref> ذکر شده بود: {{متن قرآن|...ذَٰلِكَ مَثَلُهُمْ فِى ٱلتَّوْرَىٰةِ وَمَثَلُهُمْ فِى ٱلْإِنجِيلِ...}}<ref> سوره فتح، آیه ۲۹.</ref> در [[دین اسلام]]، رکوع از ارکان [[نماز]] است و ترک عمدی یا [[سهوی]] آن [[باطل]] کننده نماز<ref>المبسوط، ج ۱، ص۱۰۹؛ تحریرالاحکام، ج ۱، ص۲۵۰.</ref>. برخی از [[فقها]]<ref>تذکرة الفقهاء، ج ۳، ص۱۶۵؛ المغنی، ج ۱، ص۵۳۷؛ زبده‌البیان، ص۸۱.</ref> و مفسران<ref>احکام القرآن، ج ۱، ص۳۸؛ ج ۲، ص۲۵۵؛ زادالمسیر، ج ۳، ص۲۵۱؛ تفسیر قرطبی، ج ۱، ص۲۳۶.</ref> بر [[وجوب]] آن، به ظاهر آیاتی [[استدلال]] کرده‌اند که به [[رکوع]] [[فرمان]] می‌دهند<ref>تفسیر بیضاوی، ج ۴، ص۸۰.</ref>؛ مانند {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ارْكَعُوا وَاسْجُدُوا وَاعْبُدُوا رَبَّكُمْ وَافْعَلُوا الْخَيْرَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ}}<ref>«ای مؤمنان! رکوع و سجود کنید و پروردگارتان را بپرستید و کار نیکو انجام دهید باشد که رستگار گردید» سوره حج، آیه ۷۷.</ref> [[آیات]] و [[روایات]] متعددی بر اهمیت و [[ارزش]] والای رکوع تأکید دارند، چنان‌که [[حدیثی]] رکوع را یک سوم [[نماز]] دانسته است <ref>وسائل الشیعه، ج ۱، ص۲۵۷.</ref>. برخی گفته‌اند: [[مسلمانان]]، نخست بی‌رکوع و [[سجود]] نماز می‌گزاردند، تا اینکه با [[نزول]] آیاتی مانند ۴۳ بقره<ref>{{متن قرآن|وَأَقِيمُوا۟ ٱلصَّلَوٰةَ وَءَاتُوا۟ ٱلزَّكَوٰةَ وَٱرْكَعُوا۟ مَعَ ٱلرَّٰكِعِينَ}} «و نماز را برپا دارید و زکات بدهید و با نمازگزاران نماز بگزارید» سوره بقره، آیه ۴۳.</ref> و ۷۷ [[حجّ]]<ref>{{متن قرآن|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ارْكَعُوا وَاسْجُدُوا وَاعْبُدُوا رَبَّكُمْ وَافْعَلُوا الْخَيْرَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ}} «ای مؤمنان! رکوع و سجود کنید و پروردگارتان را بپرستید و کار نیکو انجام دهید باشد که رستگار گردید» سوره حج، آیه ۷۷.</ref>[[مأمور]] شدند نمازهای خود را با رکوع و سجود به جا آورند<ref>احکام القرآن، ج ۱، ص۳۹؛ روح البیان، ج ۶، ص۶۴.</ref>. از ویژگی‌های مؤمنانی که [[خدا]] جان‌های آنان را خریده است، رکوع آنان در نماز است: {{متن قرآن|إِنَّ ٱللَّهَ ٱشْتَرَىٰ مِنَ ٱلْمُؤْمِنِينَ أَنفُسَهُمْ وَأَمْوَٰلَهُم بِأَنَّ لَهُمُ ٱلْجَنَّةَ يُقَـٰتِلُونَ فِى سَبِيلِ ٱللَّهِ فَيَقْتُلُونَ وَيُقْتَلُونَ وَعْدًا عَلَيْهِ حَقًّۭا فِى ٱلتَّوْرَىٰةِ وَٱلْإِنجِيلِ وَٱلْقُرْءَانِ وَمَنْ أَوْفَىٰ بِعَهْدِهِۦ مِنَ ٱللَّهِ فَٱسْتَبْشِرُوا۟ بِبَيْعِكُمُ ٱلَّذِى بَايَعْتُم بِهِۦ وَذَٰلِكَ هُوَ ٱلْفَوْزُ ٱلْعَظِيمُ * ٱلتَّـٰٓئِبُونَ ٱلْعَـٰبِدُونَ ٱلْحَـٰمِدُونَ ٱلسَّـٰٓئِحُونَ ٱلرَّٰكِعُونَ ٱلسَّـٰجِدُونَ ٱلْـَٔامِرُونَ بِٱلْمَعْرُوفِ وَٱلنَّاهُونَ عَنِ ٱلْمُنكَرِ وَٱلْحَـٰفِظُونَ لِحُدُودِ ٱللَّهِ وَبَشِّرِ ٱلْمُؤْمِنِينَ}}<ref>«همانا خداوند از مؤمنان، خودشان و دارایی‌هاشان را خریده است در برابر اینکه بهشت از آن آنها باشد؛ در راه خداوند کارزار می‌کنند، می‌کشند و کشته می‌شوند بنا به وعده‌ای راستین که بر عهده او در تورات و انجیل و قرآن است و وفادارتر از خداوند به پیمان خویش کیست؟ پس به داد و ستدی که کرده‌اید شاد باشید و آن است که رستگاری سترگ است * آنان توبه‌کنندگان، پرستشگران، ستایشگران، رهپویان، نمازگزاران، سجده‌کنندگان، فرمان دهندگان به کار شایسته و بازدارندگان از کار ناشایست و پاسداران حدود خداوندند و به (چنین) مؤمنان نوید ده» سوره توبه، آیه ۱۱۱-۱۱۲.</ref>.<ref>التبیان، ج ۵، ص۳۰۷؛ بیان السعاده، ج ۲، ص۲۸۱.</ref> و [[قرآن]] [[رکوع]] [[پیامبر]]{{صل}} و همراهانش در [[نماز]] را می‌ستاید: {{متن قرآن|مُّحَمَّدٌۭ رَّسُولُ ٱللَّهِ وَٱلَّذِينَ مَعَهُۥٓ أَشِدَّآءُ عَلَى ٱلْكُفَّارِ رُحَمَآءُ بَيْنَهُمْ تَرَىٰهُمْ رُكَّعًۭا سُجَّدًۭا يَبْتَغُونَ فَضْلًۭا مِّنَ ٱللَّهِ وَرِضْوَٰنًۭا سِيمَاهُمْ فِى وُجُوهِهِم مِّنْ أَثَرِ ٱلسُّجُودِ ذَٰلِكَ مَثَلُهُمْ فِى ٱلتَّوْرَىٰةِ وَمَثَلُهُمْ فِى ٱلْإِنجِيلِ كَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْـَٔهُۥ فَـَٔازَرَهُۥ فَٱسْتَغْلَظَ فَٱسْتَوَىٰ عَلَىٰ سُوقِهِۦ يُعْجِبُ ٱلزُّرَّاعَ لِيَغِيظَ بِهِمُ ٱلْكُفَّارَ وَعَدَ ٱللَّهُ ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ وَعَمِلُوا۟ ٱلصَّـٰلِحَـٰتِ مِنْهُم مَّغْفِرَةًۭ وَأَجْرًا عَظِيمًۢا}}<ref>«محمد، پیامبر خداوند است و آنان که با وی‌اند، بر کافران سختگیر، میان خویش مهربانند؛ آنان را در حال رکوع و سجود می‌بینی که بخشش و خشنودی‌یی از خداوند را خواستارند؛ نشان (ایمان) آنان در چهره‌هایشان از اثر سجود، نمایان است، داستان آنان در تورات همین است و داستان آنان در انجیل مانند کشته‌ای است که جوانه‌اش را برآورد و آن را نیرومند گرداند و ستبر شود و بر ساقه‌هایش راست ایستد، به گونه‌ای که دهقانان را به شگفتی آورد تا کافران را با آنها به خشم انگیزد، خداوند به کسانی از آنان که ایمان آورده‌اند و کارهای شایسته کرده‌اند نوید آمرزش و پاداشی سترگ داده است» سوره فتح، آیه ۲۹.</ref>.<ref>تفسیر مقاتل، ج ۴، ص۷۸؛ فتح القدیر، ج ۵، ص۶۶.</ref>. از سوی دیگر، [[خدا]] [[کافران]] را بر اثر انجام ندادن رکوع [[سرزنش]] می‌کند<ref>المحررالوجیز، ج ۵، ص۴۲۳.</ref>: {{متن قرآن|وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ ٱرْكَعُوا۟ لَا يَرْكَعُونَ}}<ref>«و چون به آنان می‌گویند نماز بگزارید، نمی‌گزارند» سوره مرسلات، آیه ۴۸.</ref> گفته شده: این [[آیه]] در [[شأن]] ثقیف نازل شده است، زمانی که پیامبر{{صل}} آنان را به نماز [[دعوت]] کرد و آنان خودداری کرده و خم‌شدن (به حالت [[رکوع]]) را در [[شأن]] خود ندیدند؛ آن‌گاه [[پیامبر]]{{صل}} فرمود: [[دینی]] که در آن رکوع نباشد، خیری در آن نیست<ref>زادالمسیر، ج ۴، ص۳۸۶؛ غرائب القرآن، ج ۶، ص۴۲.</ref>. برخی گفته‌اند: در [[زمان جاهلیت]] برای [[بت‌ها]] [[سجده]] می‌کردند؛ ولی رکوع نمی‌کردند و رکوع از نشانه‌های [[نماز]] [[مسلمانان]] شد<ref>کشف‌الاسرار، ج ۱۰، ص۳۴۲.</ref>. به گفته برخی، از تعبیر [[آیه]] فهمیده می‌شود که [[کافران]] نیز چون مسلمانان به [[فروع]] [[مأمور]] هستند<ref>تفسیر بیضاوی، ج ۵، ص۲۷۷؛ روح المعانی، ج ۵، ص۱۹۸.</ref>. بسیاری از [[مفسران]]، رکوع در [[آیات]] مورد بحث را به یکی از دوجهت، کنایه از نماز دانسته‌اند: یا براثر اهمیت آن<ref>فقه‌القرآن، ج ۱، ص۱۰۳؛ زاد المسیر، ج ۴، ص۳۸۶؛ تفسیر قرطبی، ج ۱، ص۲۳۵؛ ج ۲، ص۷۸.</ref>؛ یا از آنجا که نخستین حالتی است که هیئت [[نمازگزار]] را نشان می‌دهد<ref>مجمع‌البیان، ج ۱، ص۲۱۳.</ref>. برخی دیگر در سبب آن گفته‌اند که رکوع و [[سجود]]، [[اشرف]] ارکان نماز<ref>التفسیر الکبیر، ج ۲۳، ص۷۱.</ref> و نزدیک‌ترین حالات نمازگزار به [[خدا]]<ref>تفسیر قرطبی، ج ۲، ص۷۸.</ref> هستند.

# [[پرونده:55210091.jpg|22px]] [[محمد جعفر سعیدیان‌فر|سعیدیان‌فر]] و [[سید محمد علی ایازی|ایازی]]، [[فرهنگ‌نامه پیامبر در قرآن کریم ج۱ (کتاب)|'''فرهنگ‌نامه پیامبر در قرآن کریم ج۱''']]

# [[پرونده:1100408.jpg|22px]] [[رضا مهدیان‌فر|مهدیان‌فر، رضا]]، [[رکوع (مقاله)|مقاله «رکوع»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۴ (کتاب)|'''دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۴''']]

[[رده:عبادت]]