منتقم: تفاوت میان نسخه‌ها

→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر

منتقم (نمایش مبدأ)

نسخهٔ ‏۱۵ سپتامبر ۲۰۲۴، ساعت ۱۳:۵۱

۸۴۳ بایت حذف‌شده ، ‏۱۵ سپتامبر ۲۰۲۴

۱۳۱٬۵۳۴

ویرایش

@@ خط ۱: / خط ۱: @@
-{{خرد}}
+{{مدخل مرتبط
-{{مهدویت}}
+| موضوع مرتبط = القاب امام مهدی
-<div style="padding: 0.0em 0em 0.0em;">
+| عنوان مدخل  =
-: <div style="background-color: rgb(252, 252, 233); text-align:center; font-size: 85%; font-weight: normal;">این مدخل مرتبط با مباحث پیرامون [[امام مهدی]]{{ع}} است. "'''[[امام مهدی]]'''" از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود:</div>
+| مداخل مرتبط =
-<div style="padding: 0.0em 0em 0.0em;">
+| پرسش مرتبط  = امام مهدی (پرسش)
-: <div style="background-color: rgb(255, 245, 227); text-align:center; font-size: 85%; font-weight: normal;">[[امام مهدی در قرآن]] | [[امام مهدی در حدیث]] | [[امام مهدی در کلام اسلامی]]</div>
+}}
-<div style="padding: 0.0em 0em 0.0em;">
-: <div style="background-color: rgb(206,242, 299); text-align:center; font-size: 85%; font-weight: normal;">در این باره، تعداد بسیاری از پرسش‌های عمومی و مصداقی مرتبط، وجود دارند که در مدخل '''[[امام مهدی (پرسش)]]''' قابل دسترسی خواهند بود.</div>
+== مقدمه ==
-<div style="padding: 0.4em 0em 0.0em;">
+در بعضی از [[روایات]] و [[دعاها]] از [[حضرت بقیة الله]] {{ع}} با [[لقب]] "منتقم" یاد شده است. منتقم به معنای حق‌ستان و انتقام‌گیرنده است. در [[قرآن کریم]] در مواردی این صفت به [[خدا]] هم نسبت داده شده است. به‌عنوان مثال در [[آیه]] ۳۷ سوره زمر می‌خوانیم: {{متن قرآن|أَلَيْسَ اللَّهُ بِعَزِيزٍ ذِي انتِقَامٍ}}.
+در [[حدیث معراج]] [[رسول خدا]] {{صل}} فرمود: [[آگاه]] باشید که [[مهدی]] {{ع}} همان انتقام‌گیرنده از ستم‌کاران است. [[حضرت مهدی]] {{ع}} پس از تمام شدن [[حجت]] بر [[مردم]] و از بین رفتن بهانه‌ها و عذرها مجبور به استفاده از [[قدرت]] و [[شمشیر]] خواهد شد. به عبارت دیگر در شرایطی که هیچ‌چیز به جز [[قدرت]] نظامی کارایی ندارد، [[امام]] {{ع}} به آن متوسل خواهد شد وگرنه در آغاز [[قیام]] همانند [[انبیا]] و اوصیای الهی توده‌های [[مردم]] را [[موعظه]] می‌کنند و در حد لازم به روشنگری و از بین بردن [[شبهات]] آن‌ها می‌پردازند. منتهی چون بسیاری از افراد [[پیروی]] از [[اوامر]] و رهنمودهای آن حضرت را به زیان [[حکومت]] و موقعیت ظالمانه خود خواهند دید، در نتیجه علی‌رغم [[درک]] حقانیت آن حضرت به خاطر زرق و برق و مطامع دنیوی به روی [[امام]] {{ع}} [[شمشیر]] خواهند کشید. در این شرایط‍‌ است که آن حضرت هم مجبور به استفاده از قوای نظامی و [[قدرت]] [[شمشیر]] خواهند شد.
+به علاوه از توجه به مضمون و مفاد [[روایات]] و ادعیه‌ای که [[امام عصر]] {{ع}} را با [[لقب]] منتقم یاد کرده‌اند، به خوبی این [[حقیقت]] روشن می‌شود که انتقام‌گیری آن حضرت از [[ستمگران]] و متعدیان به [[حقوق]] [[انسان‌ها]] و مستکبران خواهد بود؛ یعنی آن‌هایی که [[بندگان خدا]] را به [[بردگی]] برای خود وامی‌دارند و حاضر نیستند که بگذارند آن‌ها آزادانه برای خود یک زندگی و خط مشی مستقلی [[انتخاب]] کنند و به خاطر منافع خود، همه هستی و سرمایه‌های مادی و معنوی آنان را نابود می‌کنند. وقتی [[امام مهدی]] {{ع}} [[ظهور]] کنند از قدرت‌های استکباری، [[انتقام]] توده‌های مستضعفی را که سال‌ها تحت سیطره آن‌ها واقع شده‌اند خواهد گرفت. در مقابل، آن حضرت با توده‌های [[مردم]] جز به شیوه عفو و [[رحمت]] و [[بخشندگی]] [[رفتار]] نخواهند کرد. همان‌گونه که مفاد [[روایات]] و [[دعاها]] بر این موضوع دلالت دارند؛ به عنوان مثال:
+# [[پیامبر اکرم]] {{صل}} در [[خطبه]] معروف خود در روز [[عید غدیر]] وقتی به توصیف [[امام مهدی]] {{ع}} می‌پردازند می‌فرمایند: "[[آگاه]] باشید که او [[خاتم الاوصیاء]] [[مهدی موعود]] {{ع}}] انتقام‌گیرنده از [[ستمگران]] است... او خونخواه [[خون]] به ناحق ریخته همه [[بندگان]] [[صالح]] خداست..."<ref>{{متن حدیث|أَلَا إِنَّهُ الْمُنْتَقِمُ مِنَ الظَّالِمِينَ... أَلَا إِنَّهُ مُدْرِكٌ بِكُلِّ ثَارٍ لِأَوْلِيَاءِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ}}، بحار الانوار، ج ۳۷، صص ۲۱۱ و ۲۱۳.</ref>.
+# [[احمد بن اسحاق]] می‌گوید: روزی در حضور [[امام عسکری]] {{ع}} بودم که [[توفیق]] [[زیارت]] [[فرزند]] بزرگوارشان [[امام مهدی]] {{ع}} نصیب من شد. شنیدم که آن [[جانشین]] بر حق‌ [[حضرت عسکری]] {{ع}} فرمودند: "من [[بقیة الله]] در روی [[زمین]] [[خدا]] هستم که از [[دشمنان]] [[خدا]] [[انتقام]] خواهم گرفت..."<ref>{{متن حدیث|أَنَا بَقِيَّةُ اللَّهِ فِي أَرْضِهِ وَ الْمُنْتَقِمُ مِنْ أَعْدَائِهِ}}، الزام الناصب، ج ۱، ص ۲۵۳؛ [[شیخ صدوق]]، [[کمال الدین و تمام النعمة (کتاب)|کمال الدین و تمام النعمة]]، ج۲، ص ۳۸۴، ح ۱.</ref>.
+# در قسمتی از [[دعای ندبه]] در اشاره به این [[مسئولیت]] [[امام زمان]] {{ع}} می‌خوانیم: کجاست آن منتقمی که [[خون]] به ناحق ریخته و پایمال شده [[پیامبران]] و [[فرزندان]] آن‌ها را طلب خواهد کرد؛ کجاست آن‌که از [[خون]] [[شهید]] [[کربلا]] [[انتقام]] خواهد کشید؟...<ref>{{متن حدیث|أَيْنَ الطَّالِبُ بِذُحُولِ الْأَنْبِيَاءِ وَ أَبْنَاءِ الْأَنْبِيَاءِ، أَيْنَ الطَّالِبُ بِدَمِ الْمَقْتُولِ بِكَرْبَلَاءَ}}، مفاتیح الجنان، دعای ندبه.</ref>.
+# [[امام صادق]] {{ع}} نیز فرمود: "چون [[حسین بن علی]] {{ع}} به [[شهادت]] رسید، [[فرشتگان الهی]] ضجه سردادند و گفتند: پروردگارا! با [[حسین]] چنین شد؛ در حالی که او صفی تو و [[فرزند]] [[پیامبر]] تو است!؟ پس [[خداوند]] سبحانه و تعالی [[نور]] [[قائم]] {{ع}} را به آنان نشان داد و فرمود: به وسیله این شخص [[انتقام]] او را خواهم گرفت"<ref> {{متن حدیث|لَمَّا كَانَ‏ مِنْ‏ أَمْرِ الْحُسَيْنِ‏ عَلَيْهِ‏ السَّلَامُ‏ مَا كَانَ‏، ضَجَّتِ‏ الْمَلَائِكَةُ إِلَى‏ اللَّهِ‏ بِالْبُكَاءِ، و قَالَتْ‏: يُفْعَلُ‏ هذَا بِالْحُسَيْنِ‏ صَفِيِّكَ‏ و ابْنِ‏ نَبِيِّكَ‏؟ قَالَ‏: فَأَقَامَ‏ اللَّهُ‏ لَهُمْ‏ ظِلَّ الْقَائِمِ عَلَيْهِ السَّلَام‏‏}}، محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج ۱، ص ۴۶۵، ح ۶؛ شیخ طوسی، الامالی، ج ۲، ص ۳۳</ref>. البته در پاره‏‌ای از [[روایات]] نیز گفته شده است: آن حضرت [[انتقام]] گیرنده [[خون]] تمامی [[امامان]] {{عم}} و [[مظلومان]] است<ref>[[امام علی]] {{ع}} فرمود:{{متن حدیث|وَ لَيَبْعَثَنَ‏ اللَّهُ‏ رَجُلًا مِنْ‏ وُلْدِي‏ فِي‏ آخِرِ الزَّمَانِ‏ يُطَالِبُ‏ بِدِمَائِنَا‏‏}}، نعمانی، الغیبة، ص ۱۴۰، ح ۱؛ ر.ک: محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج ۲، ص ۸، ح ۱.</ref>.
+# در [[حدیث معراج]] [[پیامبر اکرم]] {{صل}} باز در این‌باره می‌خوانیم؛ وقتی در [[عرش الهی]] چشم [[رسول گرامی اسلام]] به نورهای [[ائمه]] اطهار {{عم}} افتاد و دید یکی از آن‌ها با سایر نورها فرق می‌کند، از جانب [[خداوند متعال]] ندا رسید که: او همان [[قائم]] ماست. او همان کسی است که [[حلال]] ما را [[حلال]] و [[حرام]] ما را [[حرام]] خواهد کرد... من به توسط‍‌ او از [[دشمنان]] [[انتقام]] خواهم گرفت...<ref>کمال الدین، ج ۲، ص ۲۵۲.</ref>.
+همان‌گونه که از تک‌تک این [[روایت‌ها]] و نظایر آن‌ها برمی‌آید، [[مهدی موعود]] {{ع}} آن دست [[انتقام]] خداوندی است که همه [[حقوق]] پایمال‌شده [[انسان‌های صالح]] و [[مظلوم]] در طول [[تاریخ]] را از [[دشمنان]] باز خواهد ستاند. و هرکجا خونی به ناحق ریخته شده است [[انتقام]] آن را از عاملان آن خواهد گرفت و این کار نه تنها موجب نگرانی و دلهره [[مردم]] نمی‌شود، بلکه دل‌های توده [[مردم]] را در طول [[تاریخ]] [[شادابی]] می‌بخشد و به آن‌ها نشان می‌دهد که اگر در نتیجه طغیان و [[تعدی]] عده‌ای [[ستمگر]] برخی از [[حقوق]] آن‌ها پایمال شد، بالاخره روزی [[ستمگران]] به سزای اعمال خود رسیدند<ref>نشریه موعود، ش ۳۴، ص ۳۴.</ref>.<ref>[[مجتبی تونه‌ای|تونه‌ای، مجتبی]]، [[موعودنامه (کتاب)|موعودنامه]]، ص۷۰۰؛ [[خدامراد سلیمیان|سلیمیان، خدامراد]]، [[فرهنگ‌نامه مهدویت (کتاب)|فرهنگ‌نامه مهدویت]]، ص ۴۲۴؛ [[درسنامه مهدویت (کتاب)|درسنامه مهدویت]]، ص۲۳۴؛ [[عباس حیدرزاده|حیدرزاده، عباس]]، [[فرهنگنامه آخرالزمان (کتاب)|فرهنگنامه آخرالزمان]]، ص ۹۷.</ref>
-==مقدمه==
-*منتقم، به معنای [[انتقام]] گیرنده و یکی از القاب [[امام مهدی|حضرت مهدی]]{{ع}}‏ است. آن حضرت می‌‏فرماید: " من باقی‏مانده خدا در روی زمین و انتقام گیرنده از دشمنان او هستم"<ref>{{عربی|" أَنَا بَقِيَّةُ اللَّهِ‏ فِي‏ أَرْضِهِ‏ وَ الْمُنْتَقِمُ‏ مِنْ‏ أَعْدَائِهِ‏ ‏ "}}، شیخ صدوق، کمال الدین و تمام النعمة، ج ۲، ص ۳۸۴، ح ۱</ref>.
-*[[امام صادق]]{{ع}} نیز فرمود: "چون [[حسین بن علی]]{{ع}} به شهادت رسید، فرشتگان الهی ضجه سردادند و گفتند: پروردگارا! با حسین چنین شد؛ در حالی که او صفی تو و فرزند [[پیامبر]] تو است!؟ پس خداوند سبحانه و تعالی نور قائم{{ع}} را به آنان نشان داد و فرمود: به وسیله این شخص انتقام او را خواهم گرفت"<ref> {{عربی|" لَمَّا كَانَ‏ مِنْ‏ أَمْرِ الْحُسَيْنِ‏ عَلَيْهِ‏ السَّلَامُ‏ مَا كَانَ‏، ضَجَّتِ‏ الْمَلَائِكَةُ إِلَى‏ اللَّهِ‏ بِالْبُكَاءِ، و قَالَتْ‏: يُفْعَلُ‏ هذَا بِالْحُسَيْنِ‏ صَفِيِّكَ‏ و ابْنِ‏ نَبِيِّكَ‏؟ قَالَ‏: فَأَقَامَ‏ اللَّهُ‏ لَهُمْ‏ ظِلَّ الْقَائِمِ عَلَيْهِ السَّلَام‏‏ ‏ "}}، محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج ۱، ص ۴۶۵، ح ۶؛ شیخ طوسی، الامالی، ج ۲، ص ۳۳</ref>.
-*البته در پاره‏‌ای از روایات نیز گفته شده است: آن حضرت انتقام گیرنده خون تمامی [[امامان]]{{عم}} و مظلومان است<ref>[[امام علی]]{{ع}} فرمود:{{عربی|" وَ لَيَبْعَثَنَ‏ اللَّهُ‏ رَجُلًا مِنْ‏ وُلْدِي‏ فِي‏ آخِرِ الزَّمَانِ‏ يُطَالِبُ‏ بِدِمَائِنَا‏‏ ‏ "}}، نعمانی، الغیبة، ص ۱۴۰، ح ۱؛ ر. ک: محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج ۲، ص ۸، ح ۱</ref><ref>[[خدامراد سلیمیان|سلیمیان، خدامراد]]، [[فرهنگ‌نامه مهدویت (کتاب)|فرهنگ‌نامه مهدویت]]، ص: ۴۲۴.</ref>.
-==منتقم در موعودنامه==
-*در بعضی از [[روایات]] و دعاها از [[حضرت بقیة الله]] {{ع}} با لقب "منتقم" یاد شده است. انتقام در لغت به معنی مجازات کردن به کار می‌رود. در قرآن کریم در مواردی این صفت به خدا هم نسبت داده شده است. به‌عنوان مثال در آیه ۳۷ سوره زمر می‌خوانیم: {{متن قرآن|أَلَيْسَ اللَّهُ بِعَزِيزٍ ذِي انتِقَامٍ}}.
-*و اما [[حضرت مهدی]] {{ع}} پس از تمام شدن [[حجت]] بر مردم و از بین رفتن بهانه‌ها و عذرهاست که مجبور به استفاده از قدرت و شمشیر خواهد شد. به عبارت دیگر در شرایطی که هیچ‌چیز به جز قدرت نظامی کارایی ندارد، امام {{ع}} به آن متوسل خواهد شد وگرنه در آغاز قیام باز همانند انبیا و اوصیای الهی توده‌های مردم را موعظه می‌کنند و در حد لازم به روشنگری و از بین بردن شبهات آن‌ها می‌پردازند. منتهی چون بسیاری از افراد پیروی از اوامر و رهنمودهای آن حضرت را به زیان حکومت و موقعیت ظالمانه خود خواهند دید، در نتیجه علی‌رغم درک حقانیت آن حضرت به خاطر زرق‌وبرق و مطامع دنیوی به روی امام {{ع}} شمشیر خواهند کشید. در این شرایط‍‌ است که آن حضرت هم مجبور به استفاده از قوای نظامی و قدرت شمشیر خواهند شد.
-*به علاوه از توجه به مضمون و مفاد [[روایات]] و ادعیه‌ای که [[امام عصر]]{{ع}} را با لقب منتقم یاد کرده‌اند، به خوبی این حقیقت روشن می‌شود که انتقام‌گیری آن حضرت از ستمگران و متعدیان به حقوق انسان‌ها و مستکبران خواهد بود؛ یعنی آن‌هایی که بندگان خدا را به بردگی برای خود وامی‌دارند و حاضر نیستند که بگذارند آن‌ها آزادانه برای خود یک زندگی و خطمشی مستقلی انتخاب کنند و به خاطر منافع خود، همه هستی و سرمایه‌های مادی و معنوی آنان را نابود می‌کنند. وقتی [[امام مهدی]] {{ع}} ظهور کنند از قدرت‌های استکباری، انتقام توده‌های مستضعفی را که سال‌ها تحت سیطره آن‌ها واقع شده‌اند خواهد گرفت. در مقابل، آن حضرت با توده‌های مردم جز به شیوه عفو و رحمت و بخشندگی رفتار نخواهند کرد. همان‌گونه که مفاد [[روایات]] و دعاها بر این موضوع دلالت دارند؛ به عنوان مثال:
-#[[پیامبر اکرم]] {{صل}} در خطبه معروف خود در روز عید غدیر وقتی به توصیف [[امام مهدی]] {{ع}} می‌پردازند می‌فرمایند: {{عربی|"أَلَا إِنَّهُ الْمُنْتَقِمُ مِنَ الظَّالِمِينَ... أَلَا إِنَّهُ مُدْرِكٌ بِكُلِّ ثَارٍ لِأَوْلِيَاءِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ"}} آگاه باشید که او [خاتم الاوصیاء مهدی موعود {{ع}}] انتقام‌گیرنده از ستمگران است... او خونخواه خون به ناحق ریخته همه بندگان صالح خداست...<ref>بحار الانوار، ج ۳۷، صص ۲۱۱ و ۲۱۳.</ref>.
-#[[احمد بن اسحاق]] می‌گوید: روزی در حضور [[امام عسکری]] {{ع}} بودم که توفیق زیارت فرزند بزرگوارشان [[امام مهدی]] {{ع}} نصیب من شد. شنیدم که آن جانشین بر حق‌ حضرت عسکری {{ع}} فرمودند: {{عربی|"أَنَا بَقِيَّةُ اللَّهِ فِي أَرْضِهِ وَ الْمُنْتَقِمُ مِنْ أَعْدَائِهِ"}}، من بقیة الله در روی زمین خدا هستم که از دشمنان خدا انتقام خواهم گرفت...<ref>الزام الناصب، ج ۱، ص ۲۵۳.</ref>.
-#در قسمتی از دعای ندبه در اشاره به این مسئولیت [[امام زمان]] {{ع}} می‌خوانیم: {{عربی|"أَيْنَ الطَّالِبُ بِذُحُولِ الْأَنْبِيَاءِ وَ أَبْنَاءِ الْأَنْبِيَاءِ، أَيْنَ الطَّالِبُ بِدَمِ الْمَقْتُولِ بِكَرْبَلَاءَ"}} کجاست آن منتقمی که خون به ناحق ریخته و پایمال شده پیامبران و فرزندان آن‌ها را طلب خواهد کرد؛ کجاست آن‌که از خون شهید کربلا انتقام خواهد کشید؟...<ref>مفاتیح الجنان، دعای ندبه.</ref>.
-#نقل شده است که وقتی در روز عاشورا [[امام حسین]] {{ع}} و اصحابش به دست شقی‌ترین انسان‌ها به ناجوانمردانه‌ترین صورت به شهادت رسیدند، [[ملائکه]] الهی از این پیشامد بسیار ناراحت شدند و شکایت به درگاه الهی بردند. خداوند متعال در پاسخ به آن‌ها ضمن نشان دادن نور وجود [[حضرت مهدی]] [[قائم]] [[آل محمد]] {{صل}} فرمودند: {{عربی|"بِذَلِكَ الْقَائِمُ أَنْتَقِمُ مِنْهُمْ"}} به توسط‍‌ این قائم از [قاتلان [[امام حسین]] و یارانش] انتقام خواهم گرفت<ref>بحار الانوار، ج ۳۷، ص ۲۹۴.</ref>.
-#در حدیث معراج [[پیامبر اکرم]] {{صل}} باز در این‌باره می‌خوانیم؛ وقتی در عرش الهی چشم رسول گرامی اسلام به نورهای [[ائمه]] اطهار {{عم}} افتاد و دید یکی از آن‌ها با سایر نورها فرق می‌کند، از جانب خداوند متعال ندا رسید که: او همان قائم ماست. او همان کسی است که حلال ما را حلال و حرام ما را حرام خواهد کرد... من به توسط‍‌ او از دشمنان انتقام خواهم گرفت...<ref>کمال الدین، ج ۲، ص ۲۵۲.</ref>.
-*همان‌گونه که از تک‌تک این روایت‌ها و نظایر آن‌ها برمی‌آید، [[مهدی موعود]] {{ع}} آن دست انتقام خداوندی است که همه حقوق پایمال‌شده انسان‌های صالح و مظلوم در طول تاریخ را از دشمنان باز خواهد ستاند. و هرکجا خونی به ناحق ریخته شده است انتقام آن را از عاملان آن خواهد گرفت و این کار نه تنها موجب نگرانی و دلهره مردم نمی‌شود، بلکه دل‌های توده مردم را در طول تاریخ شادابی می‌بخشد و به آن‌ها نشان می‌دهد که اگر در نتیجه طغیان و تعدی عده‌ای ستمگر برخی از حقوق آن‌ها پایمال شد، بالاخره روزی ستمگران به سزای اعمال خود رسیدند<ref>نشریه موعود، ش ۳۴، ص ۳۴.</ref><ref>[[مجتبی تونه‌ای|تونه‌ای، مجتبی]]، [[موعودنامه (کتاب)|موعودنامه]]، ص:۷۰۰.</ref>.
 == پرسش‌های وابسته ==
-{{:پرسمان القاب امام مهدی (نمایه)}}
+{{پرسمان القاب امام مهدی}}
 == جستارهای وابسته ==
-{{:فرهنگنامه مهدویت (نمایه)}}
+{{مدخل وابسته}}
+* [[ثائر]]
-==منابع==
+* [[انتقام]]
-* [[پرونده:134491.jpg|22px]] [[خدامراد سلیمیان|سلیمیان، خدامراد]]، [[فرهنگ‌نامه مهدویت (کتاب)|'''فرهنگ‌نامه مهدویت''']].
+{{پایان مدخل وابسته}}
-* [[پرونده:29873800.jpg|22px]] [[مجتبی تونه‌ای|مجتبی تونه‌ای]]، [[موعودنامه (کتاب)|'''موعودنامه''']].
-==پانویس==
+== منابع ==
-{{یادآوری پانویس}}
+{{منابع}}
-{{پانویس2}}
+# [[پرونده:134491.jpg|22px]] [[خدامراد سلیمیان|سلیمیان، خدامراد]]، [[فرهنگ‌نامه مهدویت (کتاب)|'''فرهنگ‌نامه مهدویت''']]
+# [[پرونده:29873800.jpg|22px]] [[مجتبی تونه‌ای|مجتبی تونه‌ای]]، [[موعودنامه (کتاب)|'''موعودنامه''']]
+# [[پرونده:136861.jpg|22px]] [[خدامراد سلیمیان|سلیمیان، خدامراد]]، [[درسنامه مهدویت ج۱ (کتاب)|'''درسنامه مهدویت ج۱''']]
+# [[پرونده:13681151.jpg|22px]] [[عباس حیدرزاده|حیدرزاده، عباس]]، [[فرهنگنامه آخرالزمان (کتاب)|'''فرهنگنامه آخرالزمان''']]
+{{پایان منابع}}
-{{امام مهدی}}
+== پانویس ==
+{{پانویس}}
-[[رده:امام مهدی]]
+[[رده:کنیه‌ها و لقب‌های امام مهدی]]
-[[رده:منتقم]]
 [[رده:مدخل موعودنامه]]
+[[رده:مدخل فرهنگنامه آخرالزمان]]