مجاهد بن جبیر مکی در تاریخ اسلامی: تفاوت میان نسخه‌ها

{{مدخل مرتبط

| موضوع مرتبط = مجاهد بن جبیر مکی

| عنوان مدخل  = مجاهد بن جبیر مکی

| مداخل مرتبط = [[مجاهد بن جبیر مکی در علوم قرآنی]] - [[مجاهد بن جبیر مکی در تاریخ اسلامی]]

| پرسش مرتبط  =  

}}

 

مجاهد بن جبیر ـ که مولای یکی از [[مخزومیان]]<ref>نام این مرد مخزومی را چندگونه گزارش کرده‌اند. براساس یکی از این گزارش‌ها، وی سائب بن ابی‌سائب نام داشت که در سال‌های بازپسین زندگی، نابینا شد و مجاهد عصا کش او بود.</ref> بود ـ در آخرین سال‌های [[خلافت عمر بن خطاب]] به [[دنیا]] آمد. او بسیار [[سفر]] می‌‌کرد و از شهری به شهری می‌‌کوچید تا آنکه سرانجام در [[کوفه]] اقامت گزید. وی انگشتر در دست نمی‌کرد و از [[آراستن]] موی صورت خود به رنگ سیاه، پرهیز می‌‌کرد و حافظه‌ای چنان نیرومند داشت که [[عبداللّه بن عمر]] بدو می‌‌گفت: کاش نافع ([[غلام]] [[ابن عمر]]) مانند تو بود!

[[ابن ابی الحدید]] وی را از آنانی دانسته است که به اندیشه‌های خارجی گری منسوب‌اند<ref>با این وصف، شیخ صدوق از او نقل کرده است که گفت: هفتاد آیه در شأن علی{{ع}}فرود آمده است وهیچ کس در این فضیلت با او انباز نیست (نک: کتاب الخصال ۲/ ۵۸۱).</ref>.  

 

 

وی با هفتاد [[صحابی]] دیدار کرده بود و [[قرائت قرآن کریم]] را نزد [[عبدالله بن عباس]] و [[عبداللّه بن سائب]] فرا گرفت وافزون بر این، از [[ابن عباس]] [[تفسیر]] و فقه را نیز آموخت.

[[دانش]] خود را در مصحفی گرد آورده بود و آن را با بندهایی بسته بود. به قصّه گویی نیز می‌‌پرداخت و بیش از همه، در تفسیر قرآن کریم یگانه شد، هرچند از برخی گزارش‌ها چنین برمی آید که برخی، از تفسیرهای او پرهیز می‌‌کردند و [[اعمش]] دلیل این واکنش را چنین می‌‌دانست که به [[گمان]] آنها، او از [[اهل کتاب]] در این زمینه، [[پرسش]] می‌‌کرد و می‌آموخت. بر اساس برخی دیگر از گزارش‌ها، دلیل این بی‌مهری آن بود که [[مجاهد]] [[تفسیر]] خود را از [[صحیفه]] جابر<ref>مراد [[جابر بن یزید جعفی]] است که رجالیون اهل سنّت به سبب گرایش‌های [[کلامی]] اش، بر او سخت تاخته و او را بسیار [[دروغ گو]] خوانده‌اند.</ref> فرا می‌‌گرفت. وی افزون بر آنکه در دانش قرائت استاد شد، در این زمینه، شاگردان نام داری چون: [[ابن کثیر]] و اعمش نیز پرورش داد و هر گاه حلقه درس او بزرگ و گسترده می‌‌شد، آن را از [[ترس]] نامور شدن بر هم می‌‌زد<ref>[[ح‍س‍ی‍ن‌ ع‍زی‍زی‌|عزیزی]]، [[پ‍روی‍ز رس‍ت‍گ‍ار|رستگار]]، [[ی‍وس‍ف‌ ب‍ی‍ات‌|بیات]]، [[راویان مشترک ج۲ (کتاب)| راویان مشترک ج۲]]،  ص ۱۱۵.</ref>.

به رغم [[سکوت]] رجالیون شیعی، همه دانشمندان رجالی [[اهل سنت]] از او که از راویان طبقه سوم است، به بزرگی یاد کرده و ثقه‌اش خوانده‌اند و [[ذهبی]] تنها مشکل او را [[تدلیس]] در [[حدیث]] و نیز ارسال آن دانسته است. وی از راویانی چون: [[ابراهیم بن اشتر نخعی]]، [[جابر بن عبداللّه انصاری]]، [[سائب بن ابی سائب]]، [[سعد بن ابی وقاص]]، [[سعید بن جبیر]]، [[طاووس بن کیسان]]، [[عبداللّه بن عباس]]، [[عبداللّه بن عمر]]، [[عبداللّه بن عمرو بن عاص]]، [[ابن ابی لیلی]]، [[عطاء بن ابی رباح]]، [[ابو سعید خدری]]، [[ابوهریره]]، [[جویریه]]، [[عائشه]] و [[ام سلمه]] [[همسران رسول خدا]]{{صل}} و نیز از [[ام هانی]] دختر [[ابو طالب]] [[روایت]] کرده است و راویانی چون: [[ایوب سختیانی]]، [[جابر جعفی]]، [[حکم بن عتیبه]]، [[سلمة بن کهیل]]، [[اعمش]]، [[طاووس بن کیسان]]، [[ابن جریج]]، [[عطاء بن ابی رباح]]، [[عکرمه]] [[غلام]] [[ابن عبّاس]]، [[عمرو بن دینار]]، [[فطر بن خلیفه]]، [[قتاده بن دعامه]] و [[ابو اسحاق سبیعی]] از او روایت کرده‌اند.

روایت‌های او را ـ که به گفته [[یحیی بن سعید قطان]]، مردی کثیر الحدیث بود ـ نویسندگان [[صحاح شش گانه]] [[اهل سنّت]]<ref>تهذیب الکمال ۲۷/ ۲۲۸ - ۲۳۶.</ref> و نیز نویسندگان [[تفسیر قمی]]، [[کافی]]، [[تهذیب]] و کتاب [[الخصال]] نقل کرده‌اند<ref>این سخن، مستند به گزارش آیة اللّه خوئی است، امّا به نظر می‌‌رسد که راوی ای که حدیث‌اش در کتاب الایمان و الکفر (کافی ۲/ ۴۴۷) و نیز در تهذیب الاحکام (۵/ ۲۷۶) نقل شده است، غیر از این شخصیّت در دست ترجمه باشد؛ زیرا این دو حدیث از آنِ امام صادق{{ع}}است و با توجه به تاریخ درگذشت مجاهد از یک سو و سال‌های زندگانی آن حضرت از سویی دیگر و نیز با توجّه به آنکه شیخ طوسی اساساً مجاهد را در شمار صحابیان امام صادق{{ع}}نام نبرده است، باید گفت که احتمالاً آیةاللّه خوئی وی را با یکی از دو راوی دیگری که آنها نیز مجاهد نام دارند و هر دو از صحابیان امام صادق{{ع}}اند، خلط کرده است.</ref>. وی از [[امام علی]]{{ع}} روایت کرده است که فرمود: همانا در [[کتاب خدا]]، آیه‌ای است که نه پیش و نه پس از من، کسی بدان عمل نکرده است و آن ([[آیه نجوا]]) است؛ دیناری داشتم که آن را به ده درهم فروختم و سپس، پیش از هر [[نجوا]] که با [[رسول خدا]]{{صل}} کردم، درهمی [[صدقه]] دادم<ref>تفسیر قمی ۲/ ۳۵۷، ذیل آیه دوازدهم سوره مجادله.</ref>.

وی سرانجام سال ۱۰۳ ﻫ.ق در ۸۳ سالگی در [[مکّه]] مکرّمه، هنگامی که به [[سجده]] رفته بود درگذشت<ref>الطبقات الکبری ۵/ ۴۶۷؛ تاریخ خلیفه ۲۵۸و المعارف ۴۴۵.</ref>.<ref>[[ح‍س‍ی‍ن‌ ع‍زی‍زی‌|عزیزی]]، [[پ‍روی‍ز رس‍ت‍گ‍ار|رستگار]]، [[ی‍وس‍ف‌ ب‍ی‍ات‌|بیات]]، [[راویان مشترک ج۲ (کتاب)| راویان مشترک ج۲]]،  ص ۱۱۵.</ref>

 

[[ابن حبان]] وی را در شمار ضعفا آورده است. برخی [[معتقد]] بودند که مجاهد شاگرد عالمان یهودی بود و گاهی مطالب [[اهل کتاب]] را به عنوان [[تفسیر]] نقل می‌کرده است. [[ذهبی]] می‌نویسد: [[ابوبکر بن عیاش]] می‌گوید: به [[اعمش]] گفتم بر چه اساسی تفسیر مجاهد با [[تفاسیر]] دیگر مخالف است؟ گفت وی این تفاسیر را از اهل کتاب گرفته است<ref>{{عربی|قال أبو بكر بن عياش: قلت للأعمش: ما بال تفسير مجاهد مخالف؟... قال: أخذها من أهل الكتاب}}؛ میزان الاعتدال، ج۳، ص۴۳۹، ص۷۰۷۲.</ref>.

 

این موضوع از برخی مطالب [[تفسیری]] مجاهد نیز قابل استفاده است. به عنوان مثال ذهبی تفسیر مجاهد را ذیل [[آیه]] {{متن قرآن|عَسَى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقَامًا مَحْمُودًا}}<ref>«و پاره‌ای از شب را بدان (نماز شب) بیدار باش که (نمازی) افزون برای توست باشد که پروردگارت تو را به جایگاهی ستوده برانگیزد» سوره اسراء، آیه ۷۹.</ref> می‌نویسد: {{عربی|ومن أنكر ما جاء عن مجاهد في التفسير في قوله تعالى: {{متن قرآن|عَسَى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقَامًا مَحْمُودًا}}<ref>«و پاره‌ای از شب را بدان (نماز شب) بیدار باش که (نمازی) افزون برای توست باشد که پروردگارت تو را به جایگاهی ستوده برانگیزد» سوره اسراء، آیه ۷۹.</ref> قال: يجلسه معه على العرش}}<ref>میزان الاعتدال، ج۳، ص۴۳۹، ص۷۰۷۲.</ref>؛ و از تفاسیر منکر چیزی است که مجاهد در [[تفسیر آیه]] {{متن قرآن|عَسَى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقَامًا مَحْمُودًا}} گفته: [[پیامبر]] همراه [[خدا]] در [[عرش]] می‌نشیند.

 

این قول مبتنی بر تجسیم است؛ چراکه بر اساس آن [[خداوند]] در عرش می‌نشیند و پای خود را روی [[کرسی]] می‌گذارد، نزد خداوند برای یک نفر جا هست که [[رسول خدا]]{{صل}} آنجا خواهد نشست. اعتقاد به تجسیم ریشه در [[اعتقادات]] اهل کتاب دارد؛ لذا روشن است که مجاهد در تفسیر این آیه از اهل کتاب متأثر شده است.

 

[[فخر رازی]] در ذیل آیه: {{متن قرآن|لَوْلَا أَنْ رَأَى بُرْهَانَ رَبِّهِ}}<ref>«اگر برهان پروردگار خویش را نمی‌دید» سوره یوسف، آیه ۲۴.</ref> می‌گوید: شاگردان [[ابن عباس]] از او نقل کرده‌اند: [[حضرت یعقوب]] برای [[حضرت یوسف]] ممثل شد پس یوسف پدرش را دید در حالی که انگشت به دندان می‌گزد و به او می‌گوید: آیا مرتکب عمل [[فجار]] می‌شوی در حالی که نام تو در زمرۀ [[انبیاء]] نوشته شده است پس یوسف از او [[حیا]] کرد و این قول [[عکرمه]]، [[مجاهد]]، [[حسن بصری]]، [[سعید بن جبیر]]، [[قتاده]]، ضحاک، [[مقاتل]] و [[ابن سیرین]] است<ref>{{عربی|تمثل له يعقوب، فرآه عاضا على أصابعه ويقول له: أتعمل عمل الفجار وأنت مكتوب في زمرة الأنبياء؟ فاستحي منه، وهو قول عكرمة ومجاهد والحسن وسعيد بن جبير وقتادة والضحاك ومقاتل وابن سيرين}}؛ تفسیر کبیر، ج۱۸، ص۴۴۳.</ref>. در این [[تفسیر]] به حضرت یوسف{{ع}} نسبت [[فسق]] داده شده است.

 

مطمئنا [[ابن عباس]] اجلّ از آنست که به [[پیغمبری]] از [[پیامبران خدا]] نسبت فسق دهد، سعید بن جبیر هم شخص [[شریف]] و جلیل القدری است و مدارک و شواهد فراوانی حاکی از آن است که وی از داشتن چنین عقیده‌ای [[منزه]] است. بنابراین افرادی چون مجاهد این مطلب را از [[اهل کتاب]] اخذ کرده و به ابن عباس و سعید بن جبیر نسبت داده‌اند. به هر حال این تفسیر نزد عقلاء مردود است<ref>[[سید علی حسینی میلانی|حسینی میلانی، سید علی]]، [[جواهر الکلام فی معرفة الامامة و الامام ج۱ (کتاب)|جواهر الکلام فی معرفة الامامة و الامام، ج۱]]، ص ۲۵۲.</ref>.