علوم ادبی: تفاوت میان نسخه‌ها

| مداخل مرتبط = [[علوم ادبی در معارف و سیره علوی]]

امام علی{{ع}} فرمودند: «ما [[امیران]] گفتاریم. سخن - به [[تعلیم]] ما - ریشه دوانیده و شاخه‌های خود را بر سر ما تنیده»<ref>نهج البلاغه (ترجمه سیدجعفر شهیدی)، ص۲۶۵؛ سید رضی، نهج البلاغه، ص۳۵۴.</ref>. امام علی{{ع}} پس از [[پیامبراکرم]]{{صل}} [[برترین]] خطیبان بود. [[ابن ابی الحدید]] در این زمینه می‌نویسد: [[مردم]] [[آیین]] سخنوری و هنر نویسندگی را از امام علی{{ع}} آموختند<ref>ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج۱، ص۲۳.</ref>. [[مرجعیت]] ایشان در جنبه‌های گوناگون علوم ادبی قابل تبیین است<ref>[[عبدالهادی فقهی‌زاده|فقهی‌زاده]] و [[الهه تاجیک|تاجیک]]، [[مرجعیت علمی امام علی در گستره علوم دینی (مقاله)|مرجعیت علمی امام علی در گستره علوم دینی]]، ص ۶۶.</ref>.

[[امام علی]]{{ع}} در استفاده از برخی واژگان و عبارات منفرد بوده‌اند. واژگان غریبی که پس از استفاده ایشان رایج شده است. مانند اشتقاق‌های بی‌سابقه از ماده‌های عسب، شحح، قحم، سلق، نصص، حقق، لمظ، طنن، عذب و فلج. چنان که بیشترین اقوال استنادی به کار رفته در مقوله‌های زبانی (ریشه، حرکت و معنی لغت)، منتسب به امام علی{{ع}} است و زبان شناسان در رتبه بعد از [[قرآن کریم]]، بیشترین استفاده را از روایات امام علی{{ع}} داشته‌اند. چنان که سخنان امام علی{{ع}} از منابع مؤلفان کتاب‌های لغت بوده است و جهت تبیین معانی لغات به [[روایات]] ایشان استناد کرده یا به عنوان مؤید آن معنا استشهاد کرده‌اند. به خصوص ابن منظور در «لسان العرب» حدود ۹۰۰ مورد استناد به بیانات امام علی{{ع}} داشته است که تمام آن از منابع [[فریقین]] استخراج شده است. ابن منظور از جمله جهت تبیین معانی لغات<ref>ابن منظور، لسان العرب، ج۴، ص۳۴۵؛ ج۸، ص۳۶؛ ج۱۳، ص۴۶۶.</ref> حرکات [[افعال]]<ref>ابن منظور، لسان العرب، ج۵، ص۳۰۵.</ref> و اسامی<ref>ابن منظور، لسان العرب، ج۴، ص۲۳۰.</ref> به کلام امام علی{{ع}} استناد کرده است. استنادهای ابن منظور به کلام امام علی{{ع}} در حدی است که جعفر بهاءالدین جهت تدوین اثر خود، زیر عنوان {{عربی|اقوال الإمام علي بن ابي طالب{{ع}} في الكتاب لسان العرب}}، در راستای گردآوری روایات امام علی{{ع}}، «لسان العرب» را [[مرجع]] قرار داده است<ref>[[عبدالهادی فقهی‌زاده|فقهی‌زاده]] و [[الهه تاجیک|تاجیک]]، [[مرجعیت علمی امام علی در گستره علوم دینی (مقاله)|مرجعیت علمی امام علی در گستره علوم دینی]]، ص ۶۶.</ref>.

از موارد بهره‌مندی از روایات امام علی{{ع}}، معیار قرار دادن [[کلام]] ایشان در [[حل اختلاف]] نظر ادیبان درباره ساختارهای زبان عربی و معانی آن است، چنان که در این راستا برخی پژوهش‌ها با مبنا قرار دادن [[نهج البلاغه]] محقق شده است. به عنوان مثال یکی از پژوهشگران معاصر، برخی از قالب‌های مورد بحث در [[علم]] صرف را (اسم فاعل، ساختارهای صیغه مبالغه و صفت مشبهه، اسم مفعول و اسم تفضیل) برگزیده و پس از تبیین مواضع [[اختلاف]] [[علما]]، به موارد استعمال آن در نهج البلاغه مراجعه نموده و با [[میزان]] قرار دادن کلام امام علی{{ع}}، معانی اقسام مشتقات را [[استنتاج]] کرده است<ref>صیمری، میثاق علی عبد الزهره، أبنیه المشتقات فی نهج البلاغه، ص۱۳۶ و ۱۳۷.</ref>. واضع بودن [[امام علی]]{{ع}} درباره [[قوانین]] علم نحو مشهور است. علمای [[فریقین]] گزارش کرده‌اند که امام علی{{ع}} اصول نحو را به [[ابوالاسود دوئلی]] املا کردند<ref>لغوی حلبی، عبدالواحد بن علی، مراتب النحویین، ص۶ و ۷؛ ابن أثیر، المثل السائر فی أدب الکاتب و الشاعر، ج۱، ص۴۲؛ نصیبی شافعی، محمد بن طلحه، مطالب السؤول فی مناقب آل الرسول، ص۱۱۹؛ ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج۱، ص۲۰؛ ابن میثم بحرانی، شرح نهج البلاغه، ج۱، ص۷۸ و ۷۹.</ref>. از جمله ابوالاسود دوئلی در پاسخ به چگونگی [[کسب علم]] نحو گفته است: حدود و چارچوب آن را از [[علی بن ابی طالب]]{{ع}} فراگرفتم<ref>ابو الفرج اصفهانی، الأغانی، ج۱۲، ص۳۰۳؛ ابن أثیر، المثل السائر فی أدب الکاتب و الشاعر، ج۱، ص۴۱.</ref>. این قواعد نزد [[ابوالاسود]] بود و پس از شنیدن غلط خوانی و [[تحریف قرآن]]، تصمیم به [[آموزش]] آن گرفت و برای رسیدن به این [[هدف]] به دو طریق اقدام کرد: اعراب‌گذاری قرآن بر طبق قواعد نحو و [[تعلیم]] نحو به ادیبان زبان عربی. علامه عسکری بر اساس [[سیر]] تاریخی‌ای که دو طریق اجرایی ابوالاسود طی کرد، یعنی شکل‌گیری طبقات علمای علم نحو و تطور اعراب‌گذاری، نموداری ارائه داده‌اند که بیانگر پیدایش، [[آموزش]] و گسترش علم نحو از [[عصر امام علی]]{{ع}} و [[ابوالاسود]] تا به امروز است<ref>عسکری، مرتضی، نقش ائمه در احیای دین، ج۲، ص۵۶۹-۵۷۲.</ref>.<ref>[[عبدالهادی فقهی‌زاده|فقهی‌زاده]] و [[الهه تاجیک|تاجیک]]، [[مرجعیت علمی امام علی در گستره علوم دینی (مقاله)|مرجعیت علمی امام علی در گستره علوم دینی]]، ص۶۷.</ref>

از سال‌های صدور خطبه‌های امام علی{{ع}} تمایز بیانات ایشان نسبت به کلام عرب، جلب توجه می‌کرد. آن [[زمان]] که نزد [[اعراب جاهلی]] [[فصاحت]] عبارت بود از توصیف شتر و اسب یا وصف [[کوه]] و دشت و امثال آن و نهایت فصاحتی که بدان مشهور بودند از انشای دو سه سطر [[تجاوز]] نمی‌کرد، که یا موعظه‌ای بود، همراه با ذکر [[مرگ]] و مذمت [[دنیا]] یا [[تشویق]] به [[جهاد]]؛ سخن از [[فرشتگان]] و صفات و اشکال [[عبادات]] و [[تسبیح]] آنان و [[شناخت]] آنها نسبت به [[خداوند متعال]] و [[عشق]] آنها به او و دیگر مضامین موجود در خطبه‌های امام علی{{ع}} با این تفصیل نزد هیچ یک از [[صحابه]] شناخته شده نبود<ref>ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج۶، ص۴۲۵ و ۴۲۶.</ref>. همچنین [[امام علی]]{{ع}} در بیان برخی [[خطبه‌ها]] منفرد بوده‌اند. مانند [[خطبه]] بدون الف<ref>ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج۱۹، ص۱۴۰.</ref> و دو خطبه بدون نقطه<ref>ابن شهر آشوب، مناقب آل ابی طالب{{ع}}، ج۲، ص۴۸.</ref> که از شگفتی‌های بیانات ایشان به شمار می‌آید.

علمای [[مسلمان]] همواره به [[برتر]] بودن کلام امام علی{{ع}} اعتراف داشته‌اند. [[عبدالله بن مقفع]] از چهره‌های درخشان ادبی و مفاخر [[ایران]] و [[اسلام]] است که متأثر از عواملی چند در فصاحت و [[بلاغت]] سرآمد شد، اما با بررسی آثار او [[استنتاج]] می‌شود که علت اصلی بلاغت [[ابن مقفع]] آشنایی با خطبه‌ها و نامه‌های امام علی{{ع}} و تأثیر‌پذیری شدید از اسلوب بیانات آن حضرت بوده است. نیز ابو عثمان، [[عمرو بن بحر]]، ملقب به [[جاحظ]]<ref>د ۲۵۵ ق.</ref> که او را [[امام]] ادب عربی شمرده‌اند، پس از نقل این سخن امام علی{{ع}}: {{متن حدیث|قِيمَةُ كُلِّ امْرِئٍ مَا يُحْسِنُهُ‌}}<ref>سید رضی، نهج البلاغه، ص۴۸۲.</ref> «مرد را آن بهاست که بدان [[نیک]] داناست - آن ارزی که می‌ورزی»<ref>نهج البلاغه (ترجمه سیدجعفر شهیدی)، ص۳۷۳.</ref> می‌نویسد: «اگر از این کتاب جز همین نکته را نداشتیم، آن را شافی، کافی، بسنده و بی‌نیاز کننده می‌یافتیم، بلکه افزون از کفایت و منتهی به غایت می‌دیدیم»<ref>جاحظ، البیان والتبیین، ص۵۸ و ۵۹.</ref>. [[ابن نباته]]، ادیب سخندان قرن چهارم استفاده خود از سخنان امام علی{{ع}} را چنین تبیین می‌کند: گنجینه‌هایی از خطابه از بر کردم که هرچه از آن برمی‌دارم بیشتر می‌شود و آن گنجینه‌ها چیزی نیست جز صد فصل از [[مواعظ]] علی{{ع}}<ref>ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج۱، ص۲۳.</ref>. [[سید رضی]] نیز در مقدمه [[نهج البلاغه]] درباره [[فصاحت]] و [[بلاغت]] کلام امام علی{{ع}} گفته است: «[[امیر مؤمنان]]{{ع}} سرچشمه فصاحت است و آبشخور بلاغت. فصاحت خود را به [[کلام]] حضرتش آراید تا به [[جمال]] رسد، و بلاغت در کنار او زاید و به کمال رسد. او بود که نقاب از چهره سخن کشید تا مترسل [[زیبایی]] آن را دید. [[آیین]] گفتار را از او وام گرفتند، و خطیبان بر جای پایش گام نهادند، و واعظان از خواندن کلام او نام یافتند. با این همه او گوی از همگان برد و اینان بدو نرسیدند، او پیش افتاد و اینان واپس خزیدند چه در گفتار او رنگی از [[علم]] خداست و بویی از گفتار مصطفی{{صل}}»<ref>نهج البلاغه (ترجمه سیدجعفر شهیدی)، ص۲۶؛ سید رضی، نهج البلاغه، ص۳۴.</ref>. همچنین او ذیل فرازی از خطبه‌های امام علی{{ع}} که فرمود: {{متن حدیث|تَخَفَّفُوا تَلْحَقُوا}}<ref>سید رضی، نهج البلاغه، ص۶۲ و ۶۳.</ref> «سبکبار باشید تا زودتر برسید»<ref>نهج البلاغه (ترجمه سیدجعفر شهیدی)، ص۲۲.</ref> می‌نویسد این سخن امام علی{{ع}} پس از سخن [[خدا]] و [[پیامبر اکرم]]{{صل}} با هر سخنی سنجیده شود بر آن [[برتری]] دارد و از آن پیشی می‌گیرد<ref>سید رضی، نهج البلاغه، ص۶۳.</ref>. همچنین [[ابن ابی الحدید]] [[امام علی]]{{ع}} را [[امام]] [[فصحا]] و [[سید]] [[بلغا]] خوانده و می‌نویسد: سخن او فروتر از سخن خدا و فراتر از سخن [[بندگان]] است<ref>ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج۱، ص۲۳.</ref>. و بنا بر قول [[شیخ محمد عبده]]، «هیچ کس از اهل لغت عربی نیست که [[معتقد]] نباشد سخن امام علی{{ع}} شریف‌ترین و بلیغ‌ترین [[کلام]] بعد از [[کلام خدا]] و [[پیامبر اکرم]]{{صل}} است»<ref>عبده، شرح نهج البلاغه، ص۱۲.</ref>.<ref>[[عبدالهادی فقهی‌زاده|فقهی‌زاده]] و [[الهه تاجیک|تاجیک]]، [[مرجعیت علمی امام علی در گستره علوم دینی (مقاله)|مرجعیت علمی امام علی در گستره علوم دینی]]، ص ۶۷.</ref>