معرفت دینی: تفاوت میان نسخه‌ها

==معرفت دینی==

معرفت دینی، مجموعه [[شناخت‌ها]] درباره [[دین]] است. به تعبیر دیگر، دین، [[اعتقاد]] و [[اذعان]] [[قلبی]] و [[تسلیم]] در برابر [[خدا]] و [[پایبندی]] به [[احکام اسلامی]] است؛ زیرا [[خداوند]] [[انسان]] را برای اینکه به [[مقام قرب]] و [[عبودیت]] برسد، آفرید و [[مقام قرب الهی]] تنها در صورت [[تسلیم شدن]] به خدا و [[دستورات]] او امکان پذیر است که شرط لازم آن [[معرفت]] است. در این نگاه، معرفت دینی در حوزه [[علم حصولی]] است و به معنای [[شناخت]] حصولی است که در آن معرفت ما به دین عین وجود معلوم یعنی دین نیست، بلکه [[درک]] و [[فهم]] [[حقیقت]] دین - حقیقت به معنای عام نه به معنای ماهوی آن - است<ref>حسین‌زاده، محمد، معرفت لازم و کافی در دین، انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، قم، چاپ اول، ۱۳۸۷، ص۳۳ - ۴۰.</ref>.<ref>[[سید سعید لواسانی|لواسانی، سید سعید]]، [[منطق فهم اسلام - لواسانی (مقاله)|مقاله «منطق فهم اسلام»]]، [[منظومه فکری آیت‌الله العظمی خامنه‌ای ج۱ (کتاب)|منظومه فکری آیت‌الله العظمی خامنه‌ای ج۱]] ص ۸۶.</ref>

==[[منطق]] فهم دین==

این اصطلاح، تعبیر جدیدی است که حکایت از دانشی نوظهور دارد و از ظاهر ترکیب بر می‌آید که دانشی معرفت‌شناسانه است. اما [[پرسش]] آن است که چه نوع [[معرفتی]] است؟ آیا از نوع معرفت درجه دوم است؟ یعنی خود دین معرفتی است و معرفت ما به دین معرفت درجه دوم است یا به تعبیر [[فلسفه]] صدرایی معرفت وجودی است؟ اگر بخواهیم به زبان [[فلسفی]] سخن بگوییم باید آن را این گونه تعریف کنیم: «منطق فهم دین دانشی است که درباره دین چونان موجود [[پژوهش]] می‌کند»؛ زیرا [[واقعیت]] این است که دین یک موجود زنده است که ظاهری دارد و [[باطنی]]. ظاهر دین یک سری [[احکام]] اعتباری است و [[باطن دین]] حقایقی است که زیربنای این ظاهر است و آن عبارت از [[قرب]] إلی [[الله]] یا [[ولایت]] است. به زبان دیگر «منطق فهم دانشی است که در آن به صورت منطقی و روشمند دین را پژوهش می‌کند تا امکان یابیم با مراجعه به منابع دین معرفتی اصیل و مطابق با حقیقت دین از آن حاصل کنیم»<ref>رشاد، علی اکبر، دیباچه‌ای بر منطق فهم دین، مجله قبسات، شماره ۲۷.</ref>.<ref>[[سید سعید لواسانی|لواسانی، سید سعید]]، [[منطق فهم اسلام - لواسانی (مقاله)|مقاله «منطق فهم اسلام»]]، [[منظومه فکری آیت‌الله العظمی خامنه‌ای ج۱ (کتاب)|منظومه فکری آیت‌الله العظمی خامنه‌ای ج۱]] ص ۸۶.</ref>

==ارکان منظومه [[فکری]] [[مقام معظم رهبری]]==

مقام معظم رهبری در بیانات خود تلاش می‌کنند از [[معرفت]] خطی و استدلال‌ورزی گام به گام استفاده کنند تا هم رشته و [[انسجام]] مطالب بیان شده در موقعیت‌های مختلف [[حفظ]] شود و هم مخاطبان ایشان که از همه اقشار [[جامعه]] هستند بتوانند از سخنان ایشان استفاده لازم را ببرند<ref>نک: حضرت آیت‌الله خامنه‌ای، بیانات، ۶/۱۲/۱۳۸۸ و ۲۵/۵/۱۳۸۳.</ref>.

معرفت موردی یا شخصی، معرفت [[انسان]] [[متدین]] از [[معارف]] و [[احکام دین]] است. به تعبیر دیگر، هر فرد [[مسلمان]] در هر سطحی که باشد، [[شناختی]] از اصول و [[فروع دین]] دارد، ممکن است این [[شناخت]] سطحی و عوامانه باشد و می‌تواند تا معرفت عمیق و عالمانه [[فیلسوف]] یا [[مجتهد]] یا [[عارف]] امتداد یابد. اما مشخصه اصلی این نوع معرفت، نگاه شخصی و فردی به [[دین]] است که در عین حال که [[معرفتی]] لازم است، اما مرحله نخست معرفت محسوب می‌شود.

در امتداد این معرفت؛ معرفت خطی قرار دارد، که معرفت به روش و راه و نقشه‌ای است که [[خداوند]] برای [[زندگی]] انسان معین فرموده است. خداوند که هندسه عالم را ریخته است، این مجموعه درهم تنیده و پیوسته را به هدفی [[آفریده]] است و برای زندگی [[بشر]] نیز [[هدف]]، نقشه، راه و روشی تعین کرده است و معرفت خطی شناخت [[اهداف الهی]]، نقشه و راه و روشی است که بشر را به سر [[منزل]] مقصود می‌رساند. طبعاً ما به عنوان مسلمان باید به این اهداف و نقشه و فرایند تحقق اهداف؛ [[علم]] پیدا کنیم. نکته مهم آن است که این نقشه با صرف [[اعمال]] فردی حاصل نخواهد شد. بلکه با [[رفتار]] جمعی و [[اطاعت]] جمعی حاصل می‌شود؛ زیرا دیدیم که دین امری [[اجتماعی]] است و در [[اجتماع]] تحقق پیدا می‌کند که اساس آن [[اطاعت از خداوند]] است. حال که چنین است باید در نقشه [[الهی]] [[تدبر]] کرد و آن را به [[درستی]] شناخت. از این نوع [[شناخت]] به [[معرفت]] خطی تعبیر می‌کنیم که نگاهی نظام‌مند و سیستمی به [[اسلام]] دارد. این همان نکته اساسی در [[منطق]] [[فهم دین]] در نگاه [[مقام معظم رهبری]] است که در نگاه معظم له «دین نقشه‌ای [[الهی]] است که [[خداوند]] ترسیم کرده است و تنها در درون [[جامعه بشری]] و با تلاش جمعی تحقق بیرونی و خارجی می‌یابد»<ref>حضرت آیت‌الله خامنه‌ای، بیانات، ۶/۱۲/۱۳۸۸.</ref>.

# معرفت به اهداف و اصول و ارزش‌های دین.

# معرفت به مسیر تحقق اهداف؛ ما برای اینکه بتوانیم به [[اهداف]] [[اسلامی]] برسیم، باید مسیری را بپیماییم و حلقه‌هایی را پشت سر بگذاریم و فرایندی را طی کنیم تا به این اهداف برسیم.

#وظایفی که بر عهده [[مسلمانان]] گذارده شده تا بتوانند اهداف را محقق کنند.

#مبانی نظری اهداف اسلامی.

«فرایند تحقق اهداف اسلامی» اصطلاحی است که مقام معظم رهبری برای تبیین این چهار جزء معرفت خطی استفاده می‌کنند<ref>معظم له در سال‌های ۷۹ تا ۸۵ بحث فرایند تحقق اهداف اسلامی را تبین فرمودند. در سخنرانی سال ۱۳۹۰ در کرمانشاه این بحث را تحت عنوان حلقه‌های تحقق اهداف اسلامی بیان فرمودند.</ref>. بنابراین وجه غالب منطق فهم دین یا فهم کارساز از مباحث اسلامی<ref>حضرت آیت‌الله خامنه‌ای، بیانات، ۱۴/۱۱/۱۳۷۰.</ref> از نگاه مقام معظم رهبری، معرفت خطی است که دارای چهار جزء است که در [[حقیقت]] ارکان معرفت دینی خطی محسوب می‌شوند.<ref>[[سید سعید لواسانی|لواسانی، سید سعید]]، [[منطق فهم اسلام - لواسانی (مقاله)|مقاله «منطق فهم اسلام»]]، [[منظومه فکری آیت‌الله العظمی خامنه‌ای ج۱ (کتاب)|منظومه فکری آیت‌الله العظمی خامنه‌ای ج۱]] ص ۸۷.</ref>

==اهداف اسلامی==

«علت غائی برای فاعل ذی [[شعور]] [[کمال اخیر]] است، آخرین کمالی که در [[اندیشه]] خود ترسیم می‌کند که طبعاً از حیث [[تصور]] پیشین است، یعنی نوعی نقشه است برای رفتن و رسیدن به [[هدف]]. اما از حیث وجود متأخر است که با تحقق آن هدف، که فاعل به آن دلیل کار را آغاز کرده بود، تحقق می‌یاید»<ref>طباطبائی، علامه سید محمد حسین، نهایة الحکمه، با تعلیقات استاد محمد تقی مصباح یزدی، ج۲، ص۶۵؛ انتشارات الزهراء، ۱۳۶۷.</ref>. اما «اهداف اسلامی چیست؟ و علت غایی [[نزول قرآن]] و [[تشریع]] اسلام و [[فرستادن پیامبران]] [[الهی]] و [[پیامبر اعظم]] چیست؟»<ref>حضرت آیت‌الله خامنه‌ای، بیانات، ۱۳/۱۱/۱۳۷۰.</ref> «علت غایی و [[هدف]] نهایی [[اسلام]]، تعالی و [[تکامل]] و [[قرب الهی]] است»<ref>حضرت آیت‌الله خامنه‌ای، بیانات، ۱۳/۴/۱۳۹۰ و ۳/۱۰/۱۳۷۶ و ۱۸/۹/۱۳۷۶.</ref>. [[پیامبر اکرم]]{{صل}} [[مبعوث]] شده‌اند تا قرب الهی ایجاد کنند. بنابراین هدف اصلی اسلام قرب الهی است. اما «برای اینکه قرب الهی حاصل شود، لازم است تا انسان‌های طراز اسلام [[تربیت]] شوند»<ref>مقام معظم رهبری از «انسان‌سازی» به هدف پائین‌تر تعبیر می‌فرمایند. اقتباس از: حضرت آیت‌الله خامنه‌ای، بیانات، ۱۳/۴/۱۳۹۰.</ref> که آن همان است که پیامبر اعظم{{صل}} فرمودند: {{متن حدیث|إِنَّمَا بُعِثْتُ لِأُتَمِّمَ مَكَارِمَ الْأَخْلَاقِ‌}}<ref>بحار الانوار، ج۶۸، ص۳۲۲.</ref>؛ زیرا همه [[مکارم اخلاق]] در [[جان]] چنین [[انسانی]] تعبیه شده است، تنها باید آن را [[کشف]] کرد و [[رشد]] داد. اما «برای تربیت [[انسان]] طراز اسلام، لازم است، [[جامعه اسلامی]] تحقق یابد و ایجاد شود و این هدف سوم است»<ref>حضرت آیت‌الله خامنه‌ای، بیانات، ۱۳/۴/۱۳۹۰.</ref>. جامعه اسلامی [[جامعه]] مبتنی بر [[شریعت اسلامی]] است که در آن همه [[ارزش‌های اسلامی]] پیاده شده است: یعنی [[عدالت اجتماعی]] به طور کامل، [[پیشرفت]] همه جانبه مادی، [[اقتصادی]]، [[علمی]]، [[اجتماعی]]، [[سیاسی]] و [[معنوی]]، [[آزادی]] و [[استقلال]]، [[معنویت]] و [[اخلاق]] در آن نهادینه شده است.

این هدف میانی یا سوم است. اما [[حکومت اسلامی]] - در عین اهمیت و ضرورتی که دارد- هدف نیست، بلکه ابزار رسیدن به هدف است که به وسیله آن جامعه اسلامی تحقق می‌یابد. یعنی اگر [[حکومتی]] به نام اسلام تشکیل می‌شود، اما ماهیت و محتوای آن [[اسلامی]] نباشد، اگر نگوییم که برای اسلام [[مضر]] هم است، فایده‌ای هم بر آن متصور نیست<ref>حضرت آیت‌الله خامنه‌ای، بیانات، ۳۰/۶/۱۳۸۱ و ۱۱/۱۰/۱۳۶۹.</ref>.

[[شناخت]] مبانی نظری در [[معرفت]] خطی بسیار مهم است؛ زیرا مبانی به مثابه ارکان و پایه‌های اهداف هستند که [[وظایف مسلمانان]] را بر همان پایه‌ها مشخص و معین می‌کند. در نگاه [[مقام معظم رهبری]] مبانی نظری این نوع معرفت، پنج رکن است<ref>اقتباس از: حضرت آیت‌الله خامنه‌ای، بیانات، ۱۲/۹/۱۳۷۹.</ref>:

رکن اول [[توحید]] است که بنیادی‌ترین اصل [[اسلام]] است. توحید یعنی اینکه ترکیب پیچیده [[عالم هستی]] دارای صانعی [[حکیم]] است. توحید، اصلی جامع است که هم بر [[اندیشه]] [[آدمی]] [[حاکم]] است و هم در عمل خارجی او بروز دارد. این اصل بنیادین زیربنای [[وظیفه]] نخست [[مسلمانان]]- [[عبودیت]] و [[اطاعت]]- است. یعنی مبنای عبودیت و [[اطاعت خداوند]] [[متعال]] اصل و رکن توحید است<ref>حضرت آیت‌الله خامنه‌ای، بیانات، ۱۲/۹/۱۳۷۹ و ۱۴/۳/۱۳۷۳ و ۳۱/۶/۱۳۶۶ و بیانات در چهل و دومین مجمع عمومی سازمان ملل.</ref>.

رکن دوم [[تکریم]] [[انسان]] و [[انسان‌مداری]] [[اسلامی]] است که نباید با [[اومانیسم]] [[غربی]] خلط شود. منظور از تکریم؛ تکریم جامع است که شامل تکریم [[تکوینی]] و [[تکوین]] [[تشریعی]] است. به این معنی که [[خداوند]] انسان را با [[کرامت]] [[آفریده]] و همه عالم را مسخر او کرده و انسان را [[خلیفه خدا]] بر روی [[زمین]] قرار داده است و این اصل؛ پایه وظیفه دوم - تعالی انسان - است<ref>حضرت آیت‌الله خامنه‌ای، بیانات، ۱۲/۹/۱۳۷۹ و ۲۷/۲/۱۳۸۸ و ۹/۶/۱۳۷۹ و ۲۵/۹/۱۳۷۱ و ۱۳۸۶.</ref>.

رکن سوم [[حیات]] پس از [[مرگ]] است، انسان موجودی [[دنیایی]] نیست و [[زندگی]] آدمی در [[دنیا]] تمام نمی‌شود و تمامیت زندگی انسان؛ زندگی [[آخرتی]] است. این اصل پایه وظیفه سوم است که ترجیح اهداف [[اخروی]] بر [[سود]] مادی است، به این معنی که انسان خود را در دنیا موظف به عمل بر اساس [[اطاعت الهی]] می‌داند و طبعاً همواره در تضاد بین اهداف اخروی و سودهای [[دنیوی]]؛ اهداف اخروی را [[انتخاب]] می‌کند<ref>حضرت آیت‌الله خامنه‌ای، بیانات، ۱۲/۹/۱۳۷۹ و ۲۱/۳/۱۳۸۷.</ref>.

رکن پنجم پیش روندگی جریان عالم به سمت [[پیروزی حق]] است، این همان اصل مهم [[مهدویت]] است که پایه وظیفه پنجم [[مسلمانان]] است<ref>حضرت آیت‌الله خامنه‌ای، بیانات، ۱۲/۹/۱۳۷۹ و ۱۹/۶/۱۳۷۶.</ref>.<ref>[[سید سعید لواسانی|لواسانی، سید سعید]]، [[منطق فهم اسلام - لواسانی (مقاله)|مقاله «منطق فهم اسلام»]]، [[منظومه فکری آیت‌الله العظمی خامنه‌ای ج۱ (کتاب)|منظومه فکری آیت‌الله العظمی خامنه‌ای ج۱]] ص ۹۰.</ref>

==[[وظایف مسلمانان]]==

اکنون که [[اهداف]] [[اسلامی]] را شناختیم و مبانی نظری و [[فکری]] آن را نیز دریافتیم، لازم است جزء دوم [[معرفت]] خطی یعنی [[وظایف]] و [[تکالیف]] مسلمانان در جهت تحقق را بشناسیم؛ زیرا بر اساس [[فهم]] کارساز از [[اسلام]]؛ مسلمانان - در جمع اسلامی خود و نه صرفاً به عنوان یک فرد [[مسلمان]] - وظایفی بر عهده دارند و موظف هستند که اهداف اسلامی را با روش و نقشه‌ای که [[خداوند متعال]] برای [[زندگی]] تعیین فرموده است، تحقق بخشند. این وظایف مرتبط به [[اطاعت]] جمعی مسلمانان است که در حرکتی جمعی و کلان حاصل می‌شود که طبق آن مسلمانان خط اسلامی را جستجو می‌کنند<ref>حضرت آیت‌الله خامنه‌ای، بیانات، ۶/۱۲/۱۳۸۸.</ref>.

[[مقام معظم رهبری]]، پنج وظیفه را برای تحقق اهداف اسلامی بر می‌شمرند:

وظیفه نخست [[عبودیت]] و اطاعت خداست؛ به این معنی که مسلمانان همه کارهای خود را برای [[خدا]] انجام دهند؛ زیرا ارزشمندترین و والاترین مقصد [[بشر]] [[قرب]] إلی [[الله]] است که با عبودیت و [[اطاعت خدا]] حاصل می‌شود. این عبودیت دو بعد دارد، [[بندگی]] و [[فرمانبرداری]] خدا و [[نفی]] فرمانبرداری و اطاعت از انداد الله و [[طاغوت]]<ref>حضرت آیت‌الله خامنه‌ای، بیانات، ۶/۱۲/۱۳۸۸ و ۲۵/۲/۱۳۷۳ و ۲۱/۳/۱۳۸۷.</ref>.

وظیفه دوم تعالی انسان است؛ به این معنی که در مسیر تشکیل [[جامعه اسلامی]] باید به امر [[انسان‌سازی]] پرداخته شود. تعالی فردی، تعالی [[اجتماعی]] - مرد و [[زن]]- تعالی خود و دیگران، تعالی [[علمی]]، یعنی [[گسترش علم]] برای همه، تعالی فکری یعنی [[حاکمیت]] [[اندیشه]] درست، تعالی [[روحی]] و [[اخلاقی]] یعنی [[خُلق]] [[کریم]] و [[مکارم اخلاق]]، تعالی اجتماعی و [[سیاسی]] یعنی [[پیشرفت اجتماعی]] [[بشر]] تا رسیدن به [[جامعه]] متعالی، تعالی [[اقتصادی]] یعنی [[پیشرفت]] [[امور اقتصادی]] بشر و [[رفاه]] و [[تمتع مادی]]؛ و در یک [[کلام]] تعالی همه جانبه [[انسان]]<ref>حضرت آیت‌الله خامنه‌ای، بیانات، ۶/۱۲/۱۳۸۸ و ۴/۱۰/۱۳۷۰ و ۳۰/۷/۱۳۷۶ و ۱۱/۹/۱۳۸۸؛ همچنین نک: صحیفه امام، ج۹، ص۱۱ - ۱۲ و ج۱۹، ص۴۳۷ - ۴۳۸.</ref>.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

در کنار این موارد، مسائلی چون «[[تفسیر به رأی]] که [[تحمیل]] کردن سلایق خود به [[قرآن]] است»<ref>حضرت آیت‌الله خامنه‌ای، بیانات، ۱۸/۷/۱۳۷۷.</ref>، «[[تحریف]] که به شکل [[خوراک]] [[فکری]] منتشر می‌شود و از آن دین تحریف شده ساخته می‌شود که مزاحم [[استکبار]] نیست و [[اجازه]] نمی‌دهد که دایره [[معرفت]] و [[نورانیت]] [[اسلامی]] وسعت و گسترش درخور [[شایسته]] خود را بیابد»<ref>حضرت آیت‌الله خامنه‌ای، بیانات، ۲۵/۶/۱۳۷۰ و ۲۸/۹/۱۳۶۹ و ۱۰/۱۰/۱۳۷۳.</ref>. «[[سهل‌انگاری]] در [[معارف اسلامی]]»<ref>حضرت آیت‌الله خامنه‌ای، بیانات، ۱۸/۷/۱۳۷۷.</ref> و [[غفلت]]<ref>حضرت آیت‌الله خامنه‌ای، بیانات، ۱۸/۶/۱۳۸۴.</ref> را هم می‌توان به عنوان آسیب‌ها و [[موانع معرفت]] [[دینی]] یاد کرد.<ref>[[سید سعید لواسانی|لواسانی، سید سعید]]، [[منطق فهم اسلام - لواسانی (مقاله)|مقاله «منطق فهم اسلام»]]، [[منظومه فکری آیت‌الله العظمی خامنه‌ای ج۱ (کتاب)|منظومه فکری آیت‌الله العظمی خامنه‌ای ج۱]] ص ۱۰۸.</ref>