حکومت در عصر غیبت: تفاوت میان نسخه‌ها

افزون بر این به فرض آنکه این روایات با ادلّۀ قطعی دال بر وجوب مطلق تأسیس حکومت اسلامی [[تعارض]] داشته باشند با توجه به قطعی بودن ادلّۀ وجوب مطلق تأسیس حکومت عدل اسلامی روایات معارض از [[حجیت]] ساقط خواهند بود؛ زیرا به دلیل تعارض آنها با ادلّۀ قطعی حجیت آنها یا به لحاظ صدور و [[اعتبار سندی]]، یا به لحاظ اصل دلالت، و یا به لحاظ جهت دلالت، ساقط است.

'''روایت اول''':

[[کلینی]]: {{متن حدیث|عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسَى عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ الْمُخْتَارِ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ{{ع}} قَالَ:

كُلُّ رَايَةٍ تُرْفَعُ قَبْلَ قِيَامِ الْقَائِمِ فَصَاحِبُهَا طَاغُوتٌ يُعْبَدُ مِنْ دُونِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ}}<ref>وسائل الشیعه، ابواب [[جهاد]] العدو، باب ۱۳، ح۶.</ref>؛

هر پرچمی که پیش از [[قیام قائم]] برافراشته شود صاحبش [[طاغوت]] است که به جای خداپرستیده می‌شود.

[[سند روایت]] صحیح است؛ لکن دلالت آن بر [[حرمت]] [[قیام]] برای [[تأسیس حکومت اسلامی]] به طور مطلق تام نیست؛ زیرا:

‏تا آنجا که فرمود:

{{متن حدیث|وَ إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَحَدٍ يَدْعُو إِلَى أَنْ يَخْرُجَ الدَّجَّالُ إِلَّا سَيَجِدُ مَنْ يُبَايِعُهُ وَ مَنْ رَفَعَ رَايَةَ ضَلَالَةٍ فَصَاحِبُهَا طَاغُوتٌ}}<ref>روضه الکافی، ص۲۹۶ و ۲۹۷.</ref>؛

و کسی نیست که به سوی [[رهبری]] خود فرا بخواند تا آن [[روز]] که [[دجّال]] ظاهر شود مگر آنکه افرادی را بیابد که با او [[بیعت]] کنند، و هر آن کس که [[پرچم ضلالت]] و [[گمراهی]] برافراشته دارد صاحبش طاغوت است.

دربارۀ این روایت در گذشته سخن گفتیم<ref>فقه نظام سیاسی، ج۱، ص۲۳۷.</ref>، و [[صحت سند]] آن را تبیین کردیم و دربارۀ دلالت آن نیز توضیح دادیم. حاصل آنکه این [[روایت]]، روایت سابق را تقیید می‌زند؛ زیرا [[وحدت]] [[حکم]] بین این دو روایت موجب تقیید حکم مطلق در روایت سابق به وسیلۀ قید وارد در این روایت است.

بنابراین مقصود از «[[رایت]]» در روایت [[ابی بصیر]] «رایت [[ضلالت]]» است که مصداق آن رایتی است که به دست ائمۀ [[ضلال]] برافراشته می‌شود، و [[مردم]] را به [[رهبری]] رهبرانی فرا می‌خواند که از سوی [[خدا]] و [[رسول]] [[مأذون]] به [[امامت]] و رهبری نیستند.

ثانیاً: مؤید مطلب فوق - افزون بر مسلّمات [[قرآنی]] و [[حدیثی]] - روایاتی است که در [[تأیید]] [[قیام زید بن علی بن الحسین]]{{عم}}، و همچنین روایاتی که در تأیید [[قیام]] [[حسین بن علی صاحب فخ]] وارد شده که در مباحث قبلی به تفصیل دربارۀ آنها بحث کردیم<ref>ر.ک: فقه نظام سیاسی، ج۱، ص۲۳۸-۲۴۶.</ref>.

بنابراین جای هیچ گونه تردیدی باقی نمی‌ماند که مراد از «[[رایه]]»ای که پیش از [[قیام قائم]]{{ع}} برافراشته می‌شود و صاحب آن [[طاغوت]] است، رایۀ ائمۀ [[کفر]] و ضلال است که مردم را به [[گمراهی]] و [[تبعیت]] از [[رهبران]] غیر مأذون از سوی خدا و رسول برای رهبری مردم، فرا می‌خوانند. و شامل رهبران عادلی که از سوی خدا و رسول مأذون به رهبری‌اند، و مردم را به رهبری و امامت [[ائمۀ معصومین]]{{عم}} و رهبران برحق فرا می‌خوانند نیست.

ثالثاً: به فرض آنکه مراد از «رایه»ای که قبل از قیام قائم برافراشته می‌شود مطلق باشد [[روایات معارض]]ی - افزون بر آنچه در بالا اشاره شد - وجود دارد که بر مطلوبیت [[شرعی]] خروج علیه [[حاکمان جور]] قبل قیام قائم{{ع}} به طور مطلق دلالت دارند، که با توجه به [[روایات]] سابق که [[شاهد]] جمع این دو دسته‌اند ناگزیر باید برای حلّ [[تعارض]]، روایات [[نهی]] از خروج را حمل بر خروج تحت رایت رهبران ضلالت و [[جور]]، و روایات دالّ بر مطلوبیت خروج را حمل بر خروج تحت رایت رهبران [[عادل]] و [[مأذون]] از سوی [[خدا]] و [[رسول]] حمل کرد.

از جمله [[روایات]] دالّۀ بر مطلوبیت [[شرعی]] خروج علیه حکومت‌های [[ظلم و ستم]] قبل [[قیام]] [[القائم]]{{ع}}:

۱. [[روایت]] [[ابوعبدالله سیاری]] است:

{{متن حدیث|عَنْ رَجُلٍ قَالَ: ذُكِرَ بَيْنَ يَدَيْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ{{ع}} مَنْ خَرَجَ مِنْ آلِ مُحَمَّدٍ{{صل}} فَقَالَ: لَا أَزَالُ أَنَا وَ شِيعَتِي بِخَيْرٍ مَا خَرَجَ الْخَارِجِيُّ مِنْ آلِ مُحَمَّدٍ، وَ لَوَدِدْتُ أَنَّ الْخَارِجِيَّ مِنْ آلِ مُحَمَّدٍ خَرَجَ وَ عَلَيَّ نَفَقَةُ عِيَالِهِ}}<ref>وسائل الشیعه، ابواب جهاد العدو، باب ۱۳، ح۱۲.</ref>؛

[[راوی]] گفت: در محضر [[ابی‌عبدالله]] ([[امام صادق]]){{ع}} از کسانی که از [[آل‌محمد]]{{صل}} [[قیام]] کرده‌اند ذکری به میان آمد پس فرمود: همچنان من و شیعیانم در خیر و [[آسایش]] هستیم ما دام که کسی از [[آل محمد]] قیام می‌کند، همانا دوست دارم که قیام کنندۀ از آل محمد{{صل}} قیام کند و هزینۀ تأمین معاش خانواده‌اش را من بر عهده بگیرم.

۲. [[روایت]] [[ابوعمرو الزبیری]]:

{{متن حدیث|عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ{{ع}} قَالَ: قُلْتُ لَهُ: أَخْبِرْنِي عَنِ الدُّعَاءِ إِلَى اللَّهِ وَ الْجِهَادِ فِي سَبِيلِهِ أَ هُوَ لِقَوْمٍ لَا يَحِلُّ إِلَّا لَهُمْ وَ لَا يَقُومُ بِهِ إِلَّا مَنْ كَانَ مِنْهُمْ أَمْ هُوَ مُبَاحٌ لِكُلِّ مَنْ وَحَّدَ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ وَ آمَنَ بِرَسُولِهِ{{صل}}، وَ مَنْ كَانَ كَذَا فَلَهُ أَنْ يَدْعُوَ إِلَى اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ إِلَى طَاعَتِهِ وَ أَنْ يُجَاهِدَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ؟}}

از ابی‌عبدالله (امام صادق){{ع}} راوی گفت، به ایشان گفتم: آگاهم بفرما دربارۀ [[دعوت]] به سوی [[خدا]] و [[جهاد]] در راه او، آیا این مخصوص جماعتی معیّن است که جز برای آنها جایز نیست و کسی جز آنان نباید قیام به آن کند، یا آنکه برای هر کس که به [[توحید]] [[خدای عزوجل]] و به [[رسول]]{{صل}} او [[ایمان]] دارد جایز است؟ و کسی که چنین باشد آیا می‌تواند به سوی خدای عزوجل و [[اطاعت]] او دعوت کند و در راه او به جهاد برخیزد؟

پس فرمود: این برای جمعی مخصوص است که جز برای آنان جایز نیست - تا آنجا که فرمود - این به [[دلیل]] فرمودۀ [[خداوند]] است: «[[اذن]] داده شده به کسانی که با آنها [[جنگ]] می‌شود به سبب آنکه [[مظلوم]] واقع شده‌اند» تنها به مؤمنانی که به شرایط [[ایمانی]] که وصف کردیم عمل کنند اجازۀ [[جهاد]] و [[جنگ]] داده شده است؛ زیرا اجازۀ [[پیکار]] و جنگ داده نمی‌شود مگر به کسی که [[مظلوم]] باشد، و [[مظلوم]] نیست مگر آنکه [[مؤمن]] باشد، و مؤمن نیست مگر آنکه به شرایط [[ایمانی]] که [[خداوند]] بر [[مؤمنان]] و [[مجاهدان]] شرط فرموده عمل کند پس آنگاه که شرایط خداوند در کسی به طور کامل فراهم شد مؤمن خواهد بود، و اگر مؤمن بود مظلوم خواهد بود، و اگر مظلوم بود [[مأذون]] در [[جهاد]] و [[پیکار]] خواهد بود؛ زیرا [[خداوند عزوجل]] فرمود: «[[اذن جهاد]] داده شده به کسانی که علیه آنها [[جنگ]] به راه افتاده به سبب آنکه مورد [[ظلم و ستم]] قرار گرفته‌اند و همانا خداوند بر [[یاری]] آنها تواناست» - تا آنجا که فرمود - و به آنان که می‌خواهند جهاد کنند و دارای شرایط را که [[خدای عزوجل]] مقرر فرموده از مؤمنان و مجاهدان، نمی‌گوییم جهاد نکنید، لکن می‌گوییم: شما را به شرایطی که خداوند برای [[اهل]] جهاد مقرر فرموده آنان که خداوند با آنها [[بیعت]] کرده و از آنان [[جان]] و مالشان را در برابر [[بهشت]] خریداری کرده [[آگاه]] کردیم، پس هر کس به [[اصلاح]] کاستی‌هایی که در خود می‌بیند بپردازد، و خود را بر شرایط خدای عزوجل عرضه کند، پس اگر خود را به این شرایط [[وفادار]] و آنها را در خود به حد کمال رسیده یافت، پس او از کسانی است که خدای عزوجل به او [[اذن]] در جهاد داده است. <ref>{{متن حدیث|فَقَالَ{{ع}}: ذَلِكَ لِقَوْمٍ لَا يَحِلُّ إِلَّا لَهُمْ... فَذَلِكَ قَوْلُهُ: {{متن قرآن|أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا...}} وَ إِنَّمَا أُذِنَ لِلْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ قَامُوا بِشَرَائِطِ الْإِيمَانِ الَّتِي وَصَفْنَاهَا، وَ ذَلِكَ أَنَّهُ لَا يَكُونُ مَأْذُوناً لَهُ فِي الْقِتَالِ حَتَّى يَكُونَ مَظْلُوماً، وَ لَا يَكُونُ مَظْلُوماً حَتَّى يَكُونَ مُؤْمِناً، وَ لَا يَكُونُ مُؤْمِناً حَتَّى يَكُونَ قَائِماً بِشَرَائِطِ الْإِيمَانِ الَّتِي اشْتَرَطَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ وَ الْمُجَاهِدِينَ، فَإِذَا تَكَامَلَتْ فِيهِ شَرَائِطُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ كَانَ مُؤْمِناً، وَ إِذَا كَانَ مُؤْمِناً كَانَ مَظْلُوماً، وَ إِذَا كَانَ مَظْلُوماً كَانَ مَأْذُوناً لَهُ فِي الْجِهَادِ، لِقَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ: {{متن قرآن|أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَإِنَّ اللَّهَ عَلَى نَصْرِهِمْ لَقَدِيرٌ}}... وَ لَسْنَا نَقُولُ لِمَنْ أَرَادَ الْجِهَادَ وَ هُوَ عَلَى خِلَافِ مَا وَصَفْنَا مِنْ شَرَائِطِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ وَ الْمُجَاهِدِينَ: لَا تُجَاهِدُوا، وَ لَكِنْ نَقُولُ: قَدْ عَلَّمْنَاكُمْ مَا شَرَطَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَى أَهْلِ الْجِهَادِ الَّذِينَ بَايَعَهُمْ وَ اشْتَرَى مِنْهُمْ أَنْفُسَهُمْ وَ أَمْوَالَهُمْ بِالْجِنَانِ، فَلْيُصْلِحِ امْرُؤٌ مَا عَلِمَ مِنْ نَفْسِهِ مِنْ تَقْصِيرٍ عَنْ ذَلِكَ وَ لْيَعْرِضْهَا عَلَى شَرَائِطِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ، فَإِنْ رَأَى أَنَّهُ قَدْ وَفَى بِهَا وَ تَكَامَلَتْ فِيهِ فَإِنَّهُ مِمَّنْ أَذِنَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لَهُ فِي الْجِهَادِ...}}؛ وسائل الشیعه، ابواب جهاد العدو، باب ۹، ح۱.</ref>.

[[دلالت روایت]] بر [[اذن]] به [[جهاد]] برای کسانی که واجد شرایط ایمانند بسیار روشن است، و [[جهادی]] که در این [[روایت]] مورد تأکید قرار گرفته جهاد [[مظلوم]] علیه [[ظالم]] است، و در شرح و [[تفسیر]] آیۀ کریمۀ: {{متن قرآن|أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا}} آمده است که صریح در شمول [[جهاد]] علیه [[حکام ستمگر]] ی است که نام [[اسلام]] بر خود نهاده و مدّعی مسلمانی‌اند.

۳. روایت [[طلحة بن زید]]:

{{متن حدیث|عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ{{ع}} قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ دَخَلَ أَرْضَ الْحَرْبِ بِأَمَانٍ فَغَزَا الْقَوْمَ الَّذِينَ دَخَلَ عَلَيْهِمْ قَوْمٌ آخَرُونَ، قَالَ: عَلَى الْمُسْلِمِ أَنْ يَمْنَعَ نَفْسَهُ، وَ يُقَاتِلَ عَنْ حُكْمِ اللَّهِ وَ حُكْمِ رَسُولِهِ، وَ أَمَّا أَنْ يُقَاتِلَ الْكُفَّارَ عَلَى حُكْمِ الْجَوْرِ وَ سُنَّتِهِمْ فَلَا يَحِلُّ لَهُ ذَلِكَ}}<ref>وسائل الشیعه، ابواب جهاد العدو، باب ۶، ح۳.</ref>؛

از [[ابی‌عبدالله]] ([[امام صادق]]){{ع}} [[راوی]] گفت: از ایشان پرسیدم در‌بارۀ مردی که به [[سرزمین]] [[حرب]] به وسیلۀ [[امان دادن]] به او وارد شده پس جمعی دیگر بر این [[قوم]] که این مرد بر آنها وارد شده است تاختند و به آنان [[حمله]] ور شدند؟ فرمود: بر [[مسلمان]] است که از خود [[دفاع]] کند، و برای دفاع از [[حکم خدا]] و [[حکم]] [[رسول]] بجنگد و [[پیکار]] کند، اما اینکه بر اساس حکم [[جور]] و [[سنت]] [[جائران]] با [[کافران]] بجنگد برای او جایز نیست.

'''روایت دوم''':

{{متن حدیث|مُحَمَّدُ بْنُ يَعْقُوبَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسَى عَنْ رِبْعِيٍّ رَفَعَهُ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ{{ع}} قَالَ: وَ اللَّهِ لَا يَخْرُجُ أَحَدٌ مِنَّا قَبْلَ خُرُوجِ الْقَائِمِ- إِلَّا كَانَ مَثَلُهُ كَمَثَلِ فَرْخٍ طَارَ مِنْ وَكْرِهِ قَبْلَ أَنْ يَسْتَوِيَ جَنَاحَاهُ فَأَخَذَهُ الصِّبْيَانُ فَعَبِثُوا بِهِ}}<ref>وسائل الشیعه، ابواب جهاد العدو، باب ۱۳، ح۲.</ref>؛

از [[علی بن الحسین]]{{ع}} فرمود: به [[خدا]] [[سوگند]] کسی از ما [[قبل از ظهور]] [[قائم]]{{ع}} ظهور نمی‌کند مگر آنکه مانند بچۀ پرنده‌ای باشد که پیش از آنکه بالهایش [[استوار]] گردند از لانه‌اش بیرون جهیده پس [[کودکان]] او را گرفته و او را بازیچۀ دست خود قرار دهند.

#عبارت {{متن حدیث|أَحَدٌ مِنَّا}} ظهور در [[ائمۀ معصومین]]{{عم}} دارد، و لذا شامل غیر [[ائمۀ اطهار]]{{عم}} از [[صالحین]] و پرهیزگارانی که برای [[اقامه حکومت عدل]] قیام می‌کنند نمی‌شود. و ظاهراً در پاسخ کسانی آمده است که [[انتظار]] خروج بالسیف از [[امام سجاد]]{{ع}} داشته‌اند. آنچه [[مؤیّد]] این مطلب است عدم انطباق مضمون روایت بر واقع است چنانچه مراد از {{متن حدیث|مِنَّا}} همۀ [[شیعیان]] باشد؛ زیرا حکومت‌های [[شیعی]] بسیاری در طول [[تاریخ]] گذشته برپا شده است.

#مضمون روایت، خبری است نه انشائی، و لذا متضمن [[نهی]] از خروج نیست، مگر آنکه گفته شود [[اخبار]] از بی‌نتیجه بودن [[قیام]] قبل از [[خروج قائم]] به دلالت التزامی بر [[نهی]] از خروج دلالت دارد، که در این صورت با [[روایات]] و ادلّۀ دالّۀ بر [[وجوب]] خروج برای [[اقامۀ عدل]] [[تعارض]] خواهد داشت و عند المعارضه [[روایت]] مورد بحث به سبب [[مخالفت]] با کتاب ساقط می‌شود.

#بر فرض آنکه روایت مذکور به دلالت التزامی نهی از خروج بر [[حاکمان جور]] مطلقاً داشته باشد، این نهی شامل خروج [[زید بن علی بن الحسین]] یعنی [[فرزند امام سجاد]]{{ع}} می‌شود، و به طور قطع [[زید بن علی]] از این نهی مطلع بوده است مع ذلک قیام کرده و بر حاکمان جور [[زمان]] خویش خروج کرده است با توجه به اینکه [[عدالت]] و [[تقوا]] و [[علم]] زید مسلّم است و روایات نیز بر آن [[گواهی]] می‌دهند ناگزیر باید مقصود روایت از {{متن حدیث|أَحَدٌ مِنَّا}} کسانی از بستگان [[پیامبر]] باشد که [[ادعای امامت]] در عرض [[امامت]] [[ائمۀ اطهار]] می‌نمودند، یا خود [[امامان معصوم]] باشد تا شامل زید بن علی نشود؛ زیرا زید بن علی [[مردم]] را به امامت خود فرا نمی‌خواند بلکه مردم را به امامت {{متن حدیث|الرِّضَا مِنْ آلِ مُحَمَّدٍ}} فرا می‌خواند. به هر حال خروج زید بعد از زمان صدور این روایت قرینۀ روشنی است که مقصود از این روایت یکی از دو مطلب است: یا آنکه مقصود از {{متن حدیث|أَحَدٌ مِنَّا}} [[ائمۀ معصومین]] است بنابراین مفاد روایت چیزی جز همان اخبار از عدم قیام ائمۀ معصومین{{عم}} قبل از [[قیام قائم]]{{ع}} نیست. یا آنکه مقصود از {{متن حدیث|أَحَدٌ مِنَّا}} غیر ائمۀ معصومین از بستگان پیامبر{{صل}} است که ادعای امامت داشته، و با خروج خود مردم را به [[پیروی]] از امامت و [[رهبری]] خویش فرا می‌خواندند؛ علی‌هذا این روایت در [[عصر غیبت]] شامل فقهای [[عدول]] نائبان [[امام]] [[معصوم]]{{ع}}، یا در صورت فقدان آنها [[رهبران]] [[با کفایت]] عادلی که مردم را به امامت ائمۀ اطهار و به {{متن حدیث|الرِّضَا مِنْ آلِ مُحَمَّدٍ{{عم}}}} فرا می‌خوانند نمی‌شود.

'''[[روایت]] سوم''':

کُلینی: {{متن حدیث|عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِيسَى عَنْ بَكْرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ سَدِيرٍ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ{{ع}}: يَا سَدِيرُ! الْزَمْ بَيْتَكَ وَ كُنْ حِلْساً مِنْ أَحْلَاسِهِ وَ اسْكُنْ مَا سَكَنَ اللَّيْلُ وَ النَّهَارُ، فَإِذَا بَلَغَكَ أَنَّ السُّفْيَانِيَّ قَدْ خَرَجَ فَارْحَلْ إِلَيْنَا وَ لَوْ عَلَى رِجْلِكَ}}<ref>وسائل الشیعه، ابواب جهاد العدو، باب ۱۳، ح۳.</ref>؛

[[سند روایت]] صحیح است. ممکن است ادعا شود که بر [[وجوب]] در خانه نشستن و عدم [[قیام]] برای [[تأسیس حکومت]] تا [[زمان]] [[قیام امام زمان]]{{ع}} - که علامت آن [[خروج سفیانی]] است- دلالت دارد.

#خطاب شخصی است و ظهوری در ارادۀ عموم ندارد، بنابراین ممکن است که [[نهی]] مذکور نهی شخصی خاص به سدیر باشد؛ زیرا گاهی [[ائمۀ اطهار]]{{عم}} افرادی را که توان انجام کاری نداشته‌اند یا محذور خاصی در [[تصدی]] آنان نسبت به آن کار وجود داشته است، از انجام آن کار نهی می‌کرده‌اند با اینکه افراد دیگری را به همان عمل [[تشویق]] و [[ترغیب]] می‌کرده‌اند، نظیر روایتی که در [[کلام]] و [[جدل]] با مخالفان وارد شده است که [[ائمه اطهار]]{{عم}} برخی از [[اصحاب]] خود را از ورود در [[مجادلات]] [[کلامی]] نهی فرموده‌اند، در حالی که برخی دیگر را تشویق و امر به ورود در مجادلات کلامی و [[دفاع]] از [[عقائد]] حقّه کرده‌اند.

#این روایت نظر به زمان صدور روایت دارد، و به اصطلاح قضیّۀ خارجیه است و ذکر خروج سفیانی تنها به عنوان کنایه‌ای از عدم خروج در آن زمان مخصوص است؛ زیرا بر [[امام]]{{ع}} معلوم بوده که خروج سفیانی در آن عصر تحقق نخواهد یافت.

#از [[سیاق]] روایت مخصوصاً عبارت: {{متن حدیث|فَارْحَلْ إِلَيْنَا}} استفاده می‌شود که مقصود [[روایت]] [[نفی]] خروج [[ائمۀ معصومین]]{{عم}} قبل از [[خروج سفیانی]] است، و مقصود از {{متن حدیث|الْزَمْ بَيْتَكَ}}؛ «در خانۀ خود بمان» عدم خروج با مدعیانی است که خود را به عنوان [[امام]] در عرض [[امامت ائمه اطهار]]{{عم}} معرفی می‌کرده‌اند.

[[سند روایت]] صحیح است. و [[دلالت روایت]] بر عدم جواز خروج برای اقامۀ [[حکومت عدل]] در [[زمان غیبت]] [[معصوم]]{{ع}} مبنی بر ارادۀ عموم از خطاب است؛ لکن [[حق]] عدم دلالت روایت بر عموم خطاب است؛ زیرا:

'''[[روایت]] پنجم''':

روایت [[عمر بن حنظله]] است:

{{متن حدیث|قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ{{ع}} يَقُولُ: خَمْسُ عَلَامَاتٍ قَبْلَ قِيَامِ الْقَائِمِ: الصَّيْحَةُ وَ السُّفْيَانِيُّ وَ الْخَسْفُ وَ قَتْلُ النَّفْسِ الزَّكِيَّةِ وَ الْيَمَانِيُّ، فَقُلْتُ: جُعِلْتُ فِدَاكَ، إِنْ خَرَجَ أَحَدٌ مِنْ أَهْلِ بَيْتِكَ قَبْلَ هَذِهِ الْعَلَامَاتِ أَ نَخْرُجُ مَعَهُ؟ قَالَ: لَا}}<ref>وسائل الشیعه، ابواب جهاد العدو، باب ۱۳، ح۷.</ref>؛

[[عمر بن حنظلة]] گفت: شنیدم [[اباعبدالله]] ([[امام صادق]]){{ع}} می‌فرماید: پنج علامت پیش از [[قیام قائم]] وجود دارد: [[صیحۀ آسمانی]]، و [[سفیانی]]، و فرو رفتن [[دشت]] [[بیداء]]، و کشتن نفس زکیّه، و [[یمانی]]، پس گفتم: فدایت گردم، اگر از [[اهل بیت]] شما کسی پیش از این علامت‌ها خروج و [[قیام]] کرد، با او خروج کنیم؟

فرمود: نه.

این روایت نیز بر [[نهی]] مطلق از خروج علیه [[حاکمان جور]] دلالت ندارد؛ زیرا:

مقصود روایت از {{متن حدیث|أَحَدٌ مِنْ أَهْلِ بَيْتِكَ}} همان است که در صحیحۀ [[عیص بن القاسم]] به او اشاره شده است آنجا که فرمود:

{{متن حدیث|فَالْخَارِجُ مِنَّا الْيَوْمَ إِلَى أَيِّ شَيْ‏ءٍ يَدْعُوكُمْ؟ إِلَى الرِّضَا مِنْ آلِ مُحَمَّدٍ{{عم}}، فَنَحْنُ نُشْهِدُكُمْ أَنَّا لَسْنَا نَرْضَى بِهِ وَ هُوَ يَعْصِينَا الْيَوْمَ وَ لَيْسَ مَعَهُ أَحَدٌ، وَ هُوَ إِذَا كَانَتِ الرَّايَاتُ وَ الْأَلْوِيَةُ أَجْدَرُ أَنْ لَا يُسْمَعَ مِنَّا...}}<ref>وسائل الشیعه، ابواب جهاد العدو، باب ۱۳، ح۱.</ref>؛

آن که از ما ([[اهل‌بیت]]) خروج می‌کند شما را به چه چیز فرا می‌خواند؟ آیا به ([[الرضا من آل محمد]]{{عم}}) فرا می‌خواند که ما امروز شما را [[گواه]] می‌گیریم که ما از او [[راضی]] نیستیم، و او ما را [[نافرمانی]] می‌کند در حالی که کسی را ندارد؛ بنابراین به طریق اَولی آن [[روز]] که پرچم‌های برافراشته دور و برش را گرفتند از ما [[فرمان]] نخواهد برد.

صحیحۀ عیص بن القاسم صریح در این است که مراد امام{{ع}} از نهی، نهی از خروج زیر [[پرچم]] کسانی است که فاقد [[شرایط رهبری]] هستند و خود ر ا به عنوان [[امام]] معرفی می‌کنند، و از [[فرمان امام]] [[معصوم]] بر [[حق]] [[سرپیچی]] می‌کنند، و لذا به صریح همین [[روایت]]، [[نهی]] شامل موردی نظیر [[قیام زید بن علی]] نیست؛ زیرا در همین روایت می‌فرماید:

{{متن حدیث|إِنْ أَتَاكُمْ آتٍ مِنَّا فَانْظُرُوا عَلَى أَيِّ شَيْ‏ءٍ تَخْرُجُونَ، وَ لَا تَقُولُوا خَرَجَ زَيْدٌ، فَإِنَّ زَيْداً كَانَ عَالِماً، وَ كَانَ صَدُوقاً، وَ لَمْ يَدْعُكُمْ إِلَى نَفْسِهِ وَ إِنَّمَا دَعَاكُمْ إِلَى الرِّضَا مِنْ آلِ مُحَمَّدٍ{{عم}}، وَ لَوْ ظَهَرَ لَوَفَى بِمَا دَعَاكُمْ إِلَيْهِ}}.

این بخش از روایت صریح در این معنا است که سبب منع امام{{ع}} از خروج همراه قیام کنندگان از بستگان [[پیامبر]]{{صل}} {{متن حدیث|إِنْ أَتَاكُمْ آتٍ مِنَّا}} این است که این قیام کنندگان فاقد شرایط [[زعامت]] و [[رهبری]] قیام علیه طاغوت‌های [[زمان]] بوده‌اند. همچنین [[دلالت روایت]] صریح است در اینکه خروج با [[رهبران]] واجد شرایط مطلوب [[امامان]]{{عم}} بوده است، و لذا فرمود: {{متن حدیث|لَا تَقُولُوا خَرَجَ زَيْدٌ، فَإِنَّ زَيْداً كَانَ عَالِماً، وَ كَانَ صَدُوقاً...}}؛ «نگویید زید قیام کرد زیرا همانا زید عالم و راستگو بود». در این بخش از روایت عبارت {{متن حدیث|لَا تَقُولُوا خَرَجَ زَيْدٌ}}؛ «نگویید زید قیام کرد» به معنای آن است که قیام مدعیان غیر واجد شرایط را باقیام زید [[قیاس]] نکنید، سپس علت نهی از این قیاس را چنین می‌فرماید: {{متن حدیث|فَإِنَّ زَيْداً كَانَ عَالِماً، وَ كَانَ صَدُوقاً، وَ لَمْ يَدْعُكُمْ إِلَى نَفْسِهِ وَ إِنَّمَا دَعَاكُمْ إِلَى الرِّضَا مِنْ آلِ مُحَمَّدٍ{{عم}}}}؛ «زیرا همانا زید عالم و راستگو بود و شما را به امامت خود فرا نخواند بلکه شما را به سوی رضای از [[آل محمد]]{{صل}} فرا خواند» مفاد این تعلیل [[تأیید]] قیام‌هایی است که به [[رهبری]] کسانی برپا می‌شود که مانند زید دارای شرایط مذکور در این روایتند، این شرایط عبارتند از:

#عدم [[دعوت]] به [[رهبری]] مستقل از [[امام]] [[معصوم]]{{ع}} بلکه دعوت به {{متن حدیث|الرِّضَا مِنْ آلِ مُحَمَّدٍ{{عم}}}}.

'''پاسخ کلّی شبهۀ [[روایات معارض]]''':

به طور کلی پاسخ شبهۀ روایات معارض را چنین می‌توان خلاصه کرد که مقصود از روایات [[نهی]] از خروج قبل از [[قیام قائم]]{{ع}} یکی از دو مطلب است:

مطلب اول: نهی از خروج زیر پرچم [[رهبران]] فاقد [[شرایط رهبری]] که خود را به عنوان امام و رهبر- در عرض رهبری و [[امامت]] [[امامان بر حق]] - معرفی کرده‌اند، این مطلب در روایات ذیل آمده است:

صحیحۀ [[عیص بن القاسم]] که متضمن این عبارت است:

{{متن حدیث|إِنْ أَتَاكُمْ آتٍ مِنَّا فَانْظُرُوا عَلَى أَيِّ شَيْ‏ءٍ تَخْرُجُونَ}} ‏- تا آنجا که فرمود -‌: {{متن حدیث|فَالْخَارِجُ مِنَّا الْيَوْمَ إِلَى أَيِّ شَيْ‏ءٍ يَدْعُوكُمْ؟ إِلَى الرِّضَا مِنْ آلِ مُحَمَّدٍ{{عم}}؟ فَنَحْنُ نُشْهِدُكُمْ أَنَّا لَسْنَا نَرْضَى بِهِ وَ هُوَ يَعْصِينَا الْيَوْمَ وَ لَيْسَ مَعَهُ أَحَدٌ وَ هُوَ إِذَا كَانَتِ الرَّايَاتُ وَ الْأَلْوِيَةُ أَجْدَرُ أَنْ لَا يَسْمَعَ مِنَّا}}<ref>وسائل الشیعه، ابواب جهاد العدو، باب ۱۳، ح۱.</ref>؛

اگر از ما ([[اهل‌بیت]]) کسی به نزد شما آمد و شما را به قیام فرا خواند بنگرید بر چه اساسی قیام می‌کنید - تا آنجا که فرمود - آنکه از ما (اهل‌بیت) خروج می‌کند شما را به چه چیز فرا می‌خواند؟ آیا به ([[الرضا من آل محمد]]{{صل}}) فرا می‌خواند که ما امروز شما را [[گواه]] می‌گیریم که ما از او [[راضی]] نیستیم، و او ما را [[نافرمانی]] می‌کند در حالی که کسی را ندارد، بنابراین به طریق اَولی آن [[روز]] که پرچم‌های برافراشته دور و برش را گرفتند از ما [[فرمان]] نخواهد برد.

صحیحۀ دیگر [[عیص بن القاسم]] که متضمن این عبارت است:

{{متن حدیث|إِنْ أَتَاكُمْ مِنَّا آتٍ لِيَدْعُوَكُمْ إِلَى الرِّضَا مِنَّا فَنَحْنُ نُشْهِدُكُمْ أَنَّا لَا نَرْضَى إِنَّهُ لَا يُطِيعُنَا الْيَوْمَ وَ هُوَ وَحْدَهُ وَ كَيْفَ يُطِيعُنَا إِذَا ارْتَفَعَتِ الرَّايَاتُ وَ الْأَعْلَامُ}}<ref>وسائل الشیعه، ابواب جهاد العدو، باب ۱۳، ح۱۰.</ref>؛

اگر از ما ([[اهل‌بیت]]) کسی به سوی شما آمد که شما را به رضای از ما فرا خواند شما را [[گواه]] قرار می‌دهیم که ما [[راضی]] نیستیم، او امروز از ما فرمان نمی‌برد در حالی که تنهاست، پس چگونه از ما فرمان خواهد برد اگر [[پرچم‌ها]] بالا رفت و عَلَم‌ها برافراشته گردید.

[[روایت]] ابوعبدون:

{{متن حدیث|عَنِ الرِّضَا{{ع}} أَنَّهُ قَالَ‏ لِلْمَأْمُونِ: لَا تَقِسْ أَخِي زَيْداً إِلَى زَيْدِ بْنِ عَلِيٍّ فَإِنَّهُ كَانَ مِنْ عُلَمَاءِ آلِ مُحَمَّدٍ{{عم}}... إِلَى أَنْ قَالَ: إِنَّ زَيْدَ بْنَ عَلِيٍّ لَمْ يَدَّعِ مَا لَيْسَ لَهُ بِحَقٍّ، وَ إِنَّهُ كَانَ أَتْقَى لِلَّهِ مِنْ ذَلِكَ، إِنَّهُ قَالَ: أَدْعُوكُمْ إِلَى الرِّضَا مِنْ آلِ مُحَمَّدٍ{{عم}}}}<ref>وسائل الشیعه، ابواب جهاد العدو، باب ۱۳، ح۱۱.</ref>؛

از [[حضرت رضا]]{{ع}} که به [[مأمون]] فرمود: برادرم زید را با [[زید بن علی]] مقایسه نکن زیرا زید بن علی از [[علماء]] [[آل محمد]]{{صل}} بود - تا آنجا که فرمود - همانا زید بن علی آنچه را [[حق]] او نبود ادّعا نکرد، و او با تقواتر از آن بود که چنین ادّعایی کند، همانا او می‌گفت: شما را به رضای از آل محمد{{صل}} فرا می‌خوانم.

صحیحۀ [[عیص بن القاسم]] که فرمود:

{{متن حدیث|فَوَ اللَّهِ مَا صَاحِبُكُمْ إِلَّا مَنِ اجْتَمَعُوا عَلَيْهِ}}.

پس به [[خدا]] [[سوگند]] [[صاحب شما]] ([[امام]] [[قائم]] [[موعود]] از [[آل محمد]]{{صل}}) نیست مگر آن کس که [[اهل بیت]] [[رسول خدا]]{{صل}} بر آن اتفاق کند.

[[روایت]] [[فضل کاتب]] از [[امام صادق]]{{ع}}:

{{متن حدیث|قُلْتُ: فَمَا الْعَلَامَةُ فِيمَا بَيْنَنَا وَ بَيْنَكَ جُعِلْتُ فِدَاكَ؟ قَالَ: لَا تَبْرَحِ الْأَرْضَ يَا فَضْلُ حَتَّى يَخْرُجَ السُّفْيَانِيُّ...}}<ref>وسائل الشیعه، ابواب جهاد العدو، باب ۱۳، ح۵.</ref>؛

گفتم: پس علامت بین ما و شما چیست؟ فرمود: از جای خود تکان نخور ای فضل تاخروج [[سفیانی]]... تا آخر روایت.

مرفوعۀ [[ربعی]] عن [[علی بن الحسین]]{{عم}} فرمود:

{{متن حدیث|وَ اللَّهِ لَا يَخْرُجُ أَحَدٌ مِنَّا قَبْلَ خُرُوجِ الْقَائِمِ- إِلَّا كَانَ مَثَلُهُ كَمَثَلِ فَرْخٍ طَارَ مِنْ وَكْرِهِ قَبْلَ أَنْ يَسْتَوِيَ جَنَاحَاهُ فَأَخَذَهُ الصِّبْيَانُ فَعَبِثُوا بِهِ}}<ref>وسائل الشیعه، ابواب جهاد العدو، باب ۱۳، ح۲.</ref>؛

به خدا سوگند کسی از ما ([[اهل‌بیت]]) قبل از [[خروج قائم]] خروج نمی‌کند مگر آنکه همانند بچۀ پرنده‌ای که قبل از [[استواری]] بال‌هایش از لانه‌اش برون بپرد و بازیچۀ دست [[کودکان]] شود.

روشن است که این دسته از [[روایات]] به [[نفی]] [[قیام]] [[ائمۀ معصومین]]{{عم}} قبل از [[قیام قائم آل محمد]]{{صل}} نظر دارند، و نظری به قیام [[رهبران]] [[عادل]] دیگری که از سوی [[ائمۀ اطهار]]{{عم}} مجاز به قیام بوده‌اند ندارند.<ref>[[محسن اراکی|اراکی، محسن]]، [[فقه نظام سیاسی اسلام ج۳ (کتاب)|فقه نظام سیاسی اسلام]]، ج۳، ص ۲۰۲-۲۲۰</ref>