امامت‌پدیا

مرگ در قرآن: تفاوت میان نسخه‌ها

مدخل بحث

مرگ در قرآن (نمایش مبدأ)

نسخهٔ ‏۲۸ ژوئن ۲۰۲۵، ساعت ۰۰:۰۰

۲۴۱٬۷۶۵ بایت اضافه‌شده ،  ‏۲۸ ژوئن ۲۰۲۵
جز
جایگزینی متن - 'ساده' به 'ساده'
دیداریویکی‌متن
جز (جایگزینی متن - 'ساده' به 'ساده')
 
(۱۴ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۲ کاربر نشان داده نشد)
خط ۱۵۰: خط ۱۵۰:
# [[رهایی]] از [[شک]]: از همین [[آیه]] ۱۰ [[سوره ابراهیم]] به دست می‌آید که رهایی از شک موجب افزایش عمر تا اجل مسماست و اما کسانی که دچار شک هستند و [[ایمانی]] ندارند، اینان با مرگ زودرس مواجه خواهند شد.
# [[رهایی]] از [[شک]]: از همین [[آیه]] ۱۰ [[سوره ابراهیم]] به دست می‌آید که رهایی از شک موجب افزایش عمر تا اجل مسماست و اما کسانی که دچار شک هستند و [[ایمانی]] ندارند، اینان با مرگ زودرس مواجه خواهند شد.
موارد فوق تنها گوشه‌ای از علل و عواملی است که موجب افزایش عمر و تاخیر آن تا زمان اجل مسماست. از آنجایی که بسیاری از [[مردم]] گرفتار مرگ زودرس می‌شوند و به [[اجل معلق]] می‌میرند، می‌توانند با بهره‌گیری از [[آموزه‌های وحیانی اسلام]] [[مرگ]] خویش را تا [[زمان]] [[اجل]] مسما به تاخیر اندازند و از [[زندگی]] بیشتری بهره‌مند شوند و خود را برای [[مقامات]] [[برتر]] و زندگی بهتر در [[آخرت]] آماده سازند.<ref>[[خلیل منصوری|منصوری، خلیل]]، [[عوامل به تأخیر افتادن مرگ (مقاله)|عوامل به تأخیر افتادن مرگ]]</ref>
موارد فوق تنها گوشه‌ای از علل و عواملی است که موجب افزایش عمر و تاخیر آن تا زمان اجل مسماست. از آنجایی که بسیاری از [[مردم]] گرفتار مرگ زودرس می‌شوند و به [[اجل معلق]] می‌میرند، می‌توانند با بهره‌گیری از [[آموزه‌های وحیانی اسلام]] [[مرگ]] خویش را تا [[زمان]] [[اجل]] مسما به تاخیر اندازند و از [[زندگی]] بیشتری بهره‌مند شوند و خود را برای [[مقامات]] [[برتر]] و زندگی بهتر در [[آخرت]] آماده سازند.<ref>[[خلیل منصوری|منصوری، خلیل]]، [[عوامل به تأخیر افتادن مرگ (مقاله)|عوامل به تأخیر افتادن مرگ]]</ref>
==[[مرگ]] در دستان [[انسان]]==
آیا می‌‌دانستید که مرگ هم در دستان انسان است و این گونه نیست که انسان در مرگ و [[زندگی]] خود نقشی نداشته باشد، بلکه خود شخص از موجبات مرگ و زندگی اس و نقش ویژه ای در آن داشته و می‌‌تواند مرگش را پیش یا پس اندازد؟
همگان می‌‌دانیم که می‌‌توانیم با [[محیط زیست]] خوب، [[تغذیه]] مناسب، [[بهداشت]] خوب، مراعات برخی از مسایل، [[پرهیز]] از برخی دیگر چون [[اضطراب]] و [[افسردگی]] و مانند آن، زندگی خویش را افزایش داده و با [[سلامتی]] کامل تری مدت بیش تری را زندگی کنیم؛ اما کم‌تر به عواملی توجه می‌‌کنیم که می‌‌تواند تاثیر این عوامل مادی را از میان بردارد و ما را گرفتار مرگ‌های ناگهانی و تصادفی کند و با آنکه از نظر ظاهری در [[سلامت]] کامل هستیم یک دفعه [[جان]] به جان آفرین [[تسلیم]] کنیم،؛ چراکه برخی از چیزها را مراعات نکرده ایم که مانع از آمدن مرگ به شکل ناگهانی شود و در سلامت کامل مرگ ما را در آغوش بگیرد.
به سخن دیگر، هر چند مراعات [[امور مادی]] که عامل سلامت و افزایش ظاهری عمر [[آدمی]] است، می‌‌تواند ظاهرا مرگ را از ما دور کند، ولی در [[حقیقت]] اینها عامل افزایش و کاهش عمر نیست، بلکه عوامل دیگری است که آنها تعیین می‌‌کند که چه زمانی بمیریم و یا به زندگی ادامه دهیم.
در [[آموزه‌های اسلامی]] از جمله [[آموزه‌های قرآنی]] موضوعی به نام [[اجل]] مطرح می‌‌شود. اجل به معنای هنگام، [[زمان]]، وقت معین و محدود،<ref>لغت نامه دهخدا</ref> نهایت [[زمان عمر]]، هنگام مرگ، مدت تعیین شده برای امور،([[فرهنگ]] لاروس) مثل نهایت مدتی که برای ادای [[قرض]] تعیین می‌‌شود و نیز پایان عمر [[انسان‌ها]]، [[امّت‌ها]] و موجودات است.<ref>مفردات‌ الفاط قرآن کریم، راغب؛ العین، خلیل فراهیدی،‌ ذیل واژه اجل؛ و نیز مجمع‌البیان، شیخ طبرسی، ج۳و۴</ref>
واژه «اجل» در آموزه‌های قرآنی هم در امور [[تکوینی]] و هم در امور اعتباری کاربرد دارد. مراد ما از این واژه در این جا همان کاربرد [[اجل]] در مرگی است که از امور [[تکوینی]] است و موجب می‌‌شود که موجودات زنده بمیرند و به پایان خط [[زندگی]] خود در این [[دنیا]] برسند.
[[خداوند]] در [[آیات]] ۳۸ و ۳۹ [[سوره رعد]] بیان می‌‌کند که همه رخدادها و پدیده‌های عالم، دارای دو گونه اجل: تغییرپذیر و تغییرناپذیر هستند. این بدان معناست که اجل و [[زمان مرگ]] در [[انسان‌ها]] نیز از دو نوع اجل حتمی و اجل غیر حتمی خواهد بود. البته خداوند در آیات بسیاری به مسأله اجل پرداخته و ویژگی‌های آن را بیان کرده است.
خداوند در آیاتی درباره اجل همه پدیده‌های هستی از جمله انسان‌ها، آن را به دو دسته [[اجل مسمی]] (معین و مشخص) و [[اجل معلق]] دسته‌بندی کرده است. در این آیات تبیین شده که اجل مسمی همان [[زمان]] مرگی است که پیش و پس نمی‌افتد و تنها خداوند نسبت به آن [[علم]] و [[آگاهی]] دارد.<ref>ابراهیم، آیه ۱۰؛ نوح، آیه ۴؛ انعام، آیه ۲</ref>
اجل مسمی همانند خروج جنین از رحم مادر است که وقت معین و مشخصی دارد<ref>حج، آیه ۵</ref> و خداوند در [[شب قدر]] به [[فرشته مرگ]]<ref>ملک الموت</ref> آن زمان را [[اعلان]] می‌‌کند<ref>نحل، آیه ۶۱</ref> چنان که [[امام صادق]]{{ع}} در این باره فرمودند: «اجل مسمّی»، یعنی اجل انسان‌ها که در شب ‌قدر برای [[ملک‌الموت]] تعیین می‌شود. <ref>نورالثقلین، ذیل آیه</ref>
اما اجل معلق یا غیر حتمی، آن اجلی است که همراه با تاخیر خواهد بود و پیش و پس می‌‌افتد.<ref>ابراهیم، آیه ۱۰؛ نوح، آیه ۴؛ انعام، آیه ۲</ref> در این نوع اجل است که دست [[انسان]] در کار خواهد بود و خود انسان است که با رفتارهایش آن را پیش و پس می‌‌اندازد. از این روست که گفته‌اند [[مرگ]] در دستان خود انسان است و خود اوست که زمان آن را رقم می‌‌زند و پیش و پس می‌‌اندازد.
پس این که می‌‌توان مرگ را پیش و پس انداخت و در تقدیم و تاخیر [[انسان]] [[اعمال]] او نقش دارد، مراد و منظور [[اجل معلق]] و غیر حتمی است و گرنه [[اجل مسمی]] و حتمی را نمی‌توان به هیچ وجه تاخیر یا تقدیم داشت چنان که [[خداوند]] به صراحت و [[نص]] روشن این معنا را در آیاتی از جمله [[آیات]] ۲۹ و ۳۰ [[سوره سبا]] و مانند آن بیان کرده است. خداوند در آیات ۳۸ و ۳۹ [[سوره رعد]] نیز به این نکته توجه می‌‌دهد که [[اجل]] در [[کتاب الهی]] نوشته شده و خداوند [[قادر]] به محو و [[اثبات]] آن است،‌ ولی [[مشیت الهی]] به این تعلق گرفته که برخی از اجل‌ها به هیچ وجه [[تغییر]] نیابد و همان طوری که مشخص کرده تحقق یابد. اما برخی دیگر از اجل قابل تغییر و تبدیل است و می‌‌توان آن را محو یا اثبات کرد و تقدیم و تاخیر در آن انداخت.
البته باید به این نکته توجه داشت که تغییر و تبدیل در اجل معلق و پیش و پس انداختن آن، نیز در دایره مشیت الهی است و در [[حقیقت]] منشای تاخیر یا تقدیم اجل معلق نیز خود خداوند است.<ref>ابراهیم، آیه ۱۰؛ نوح، آیه ۴</ref> اما در این میان نمی‌بایست نقش انسان را در تاخیر و تقدیم اجل معلق و غیر حتمی خودش نادیده گرفت. از این روست که در آیات دیگر [[قرآن]]، به موجبات تقدیم و تاخیر اجل معلق اشاره شده که در این جا به برخی از آنها اشاره می‌‌شود.<ref>[[خلیل منصوری|منصوری، خلیل]]، [[امکان و چگونگی تقدیم و تاخیر مرگ (مقاله)|امکان و چگونگی تقدیم و تاخیر مرگ]]</ref>
==موجبات و عوامل تقدیم و تاخیر اجل==
چنان که گفته شد [[تغییر حکم]] اجل‌ها به دست خداوند است و این خداوند است که عمر [[آدمی]] را زیاد یا کم می‌‌کند<ref>فاطر، ایه ۱۱</ref> اما در این میان عوامل [[انسانی]] به عنوان موجبات نقش دارد. این عوامل سبب می‌‌شود تا خداوند [[فرصت]] بیش تری به انسان بدهد یا فرصتی را از انسان بگیرد. البته این خود شخص است که با اعمال و رفتارش این امر را موجب می‌‌شود و [[مرگ]] خود را پیش و پس می‌‌اندازد.
[[خداوند]] اموری چون [[تقوا]]<ref>نوح، آیات ۱ تا ۴</ref>، [[عبادت]]، [[اطاعت از پیامبران]] و [[انبیا]] و [[اجابت]] [[دعوت الهی]]<ref>ابراهیم، ایه ۱۰</ref> را مهم‌ترین موجبات تاخیر مرگ [[انسان‌ها]] تا [[اجل مسمی]] و حتمی دانسته و استمرار [[زندگی]] را تا آن [[زمان]] در گرو این عوامل و موجبات می‌‌داند.
بنابراین می‌‌توان گفت که [[بی‌تقوایی]]، ترک عبادت و [[اطاعت]] و اجابت دعوت الهی از مهم‌ترین عوامل پیش افتادن مرگ خواهد بود و شخص به جای آنکه در زمان معین و مشخص بمیرد به سبب رفتارهای پرخطر نامبرده مرگ خود را پیش می‌‌اندازد.
به سخن دیگر، [[اجل معلق]] را اجل معلق گفته‌اند؛ چراکه این زمان، زمانی حتمی مرگ نیست بلکه معلق به [[رفتار]] ماست. پس اگر [[رفتاری]] مطابق خواسته [[الهی]] داشته باشیم مرگ تاخیر می‌‌افتد وگرنه همان [[زمان مرگ]] ما خواهد شد.
آن چه در این [[آیات]] بیان شده کلیاتی است که در [[سنت]] [[معصومان]]{{ع}} مصادیق عینی تری بیان شده که به عنوان موجبات تقدیم و تاخیر [[اجل]] و مرگ مطرح است.
از جمله این موجبات [[صله رحم]] است که از مصادیق تقوا و عبادت است. [[امام صادق]]{{ع}} در این باره می‌‌فرماید: {{متن حدیث|صِلَةُ الرحامِ تُزَكّي الاعمالَ وَتُنمي الاموالَ وَ تَدفَعُ البَلوي‌ وَتُيَسِّرَ الحِسابَ وَتُنسِئُ فِي الاجَلِ}}؛ صله رحم، [[اعمال]] را [[پاکیزه]]، [[اموال]] را بسیار، [[بلا]] را برطرف و [[حساب]] ([[قیامت]]) را آسان می‌‌کند و مرگ را به تأخیر می‌اندازد.<ref>کافی، ج ۲، ص۱۵۷، ح ۳۳</ref>
آن حضرت{{ع}} همچنین می‌‌فرماید: {{متن حدیث|صِلَةُ الارحامِ تُحَسِّنُ الخُلُقَ وَ تُسمِحُ الكَفَّ وَتُطيبُ النَّفسَ وَتَزيدُ فِي الرِّزقِ وَتُنسِئُ فِي الاجَلِ}}؛ صله رحم، [[انسان]] را خوش [[اخلاق]]، با [[سخاوت]] و پاکیزه [[جان]] می‌نماید و روزی را زیاد می‌‌کند و مرگ را به تأخیر می‌اندازد.<ref>کافی، ج ۲، ص۱۵۱، ح ۶</ref>
بر اساس [[آموزه‌های اسلامی]]، مهم‌ترین مصداق صله رحم، [[صلوات]] و وصل به [[اهل بیت]]{{ع}} است؛ زیرا [[امامان]]{{ع}} [[پدران]] [[امت]] هستند و وصل به آنان با صلوات و ارتباط و اطاعت از ایشان و ابراز [[محبت]] خواهد بود. [[امام کاظم]]{{ع}} در ذیل [[آیه]] ۲۱ [[سوره رعد]] می‌‌فرماید که منظور از [[آیه شریفه]] [[صله]] و پیوند با [[خاندان پیامبر]]{{صل}} است <ref>مجمع البیان، ذیل آیه</ref>
[[مفسران]] [[تفسیر نمونه]] در ذیل آیه نوشته اند: [[شک]] نیست که عهدالله ([[عهد الهی]]) معنی وسیعی دارد: هم شامل عهدهای [[فطری]] و پیمانهائی که [[خدا]] به مقتضای [[فطرت]] از [[انسان]] گرفته می‌‌شود همانند فطرت [[توحید]] و [[عشق]] به [[حق]] و [[عدالت]] و هم‌پیمانهای [[عقلی]] یعنی آنچه را که انسان با نیروی [[تفکر]] و [[اندیشه]] و [[عقل]] از [[حقایق]] [[عالم هستی]] و مبدء و [[معاد]] [[درک]] می‌‌کند، هم‌پیمانهای [[شرعی]] یعنی آنچه را که [[پیامبر]]{{صل}} از مؤ [[منان]] در رابطه با [[اطاعت]] فرمانهای [[خداوند]] و [[ترک معصیت]] و [[گناه]] [[پیمان]] گرفته همه را شامل می‌‌گردد. و طبیعی است که [[وفا]] به پیمانهائی که انسان با دیگر [[انسان‌ها]] می‌‌بندد، نیز در این مجموعه وارد است،؛ چراکه خدا [[فرمان]] داده که این پیمانها نیز [[محترم]] شمرده شود، بلکه هم در پیمانهای [[تشریعی]] داخل است و هم در پیمانهای عقلی.
دومین ماده برنامه آنها، [[حفظ]] پیوندها و [[پاسداری]] از آنهاست، چنانکه می‌‌فرماید: {{متن قرآن|وَالَّذِينَ يَصِلُونَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ}}؛ آنها کسانی هستند که پیوندهائی را که خداوند امر به حفظ آن کرده برقرار می‌‌دارند.
تعبیری از این وسیع‌تر در این زمینه نمی‌توان پیدا کرد،؛ چراکه انسان ارتباطی با خدا، ارتباطی با [[پیامبران]] و [[رهبران]]، ارتباطی با سایر انسان‌ها اعم از [[دوست]] و [[همسایه]] و [[خویشاوند]] و [[برادران دینی]] و همنوعان دارد، و ارتباطی نیز با خودش، دستور فوق می‌‌گوید باید همه این پیوندها را محترم شمرد، حق همه را ادا کرد، و کاری که منجر به قطع یکی از این پیوندها می‌‌شود انجام نداد.
در [[حقیقت انسان]] یک موجود [[منزوی]] و جدا و بریده از عالم هستی نیست بلکه سر تا پای وجود او را پیوندها و علاقه‌ها و ارتباطها تشکیل می‌‌دهد.
از یکسو با آفریننده این دستگاه پیوند دارد که اگر ارتباطش را از او قطع کند نابود می‌‌شود همانگونه که [[نور]] یک چراغ با قطع شدن خط ارتباطی آن با مبدء مولد برق. بنابراین همان طوری که از نظر [[تکوینی]] پیوند با این مبدء بزرگ دارد از نظر [[اطاعت]] [[فرمان]] و [[تشریع]] نیز باید پیوند خود را بر قرار کند.
از سوئی دیگر پیوندی با [[پیامبر]] و [[امام]] به عنوان [[رهبر]] و [[پیشوا]] دارد، که قطع آن او را در بیراهه‌ها [[سرگردان]] می‌‌کند. از سوی سوم پیوندی با تمام [[جامعه]] [[انسانیت]] و بخصوص با آنها که [[حق]] بیشتری بر او دارند همانند پدر و مادر و [[خویشاوندان]] و [[دوستان]] و استاد و مربی.
و از سوی چهارم پیوندی با نفس خویش دارد، از نظر اینکه مامور به [[حفظ مصالح]] خویشتن و [[ترقی]] و [[تکامل]] آن شده است.
بر قرار ساختن هر یک از این پیوندها در واقع مصداق {{متن قرآن|وَالَّذِينَ يَصِلُونَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ}} است و قطع هر یک از این پیوندها، قطع {{متن قرآن|أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ}} است،؛ چراکه [[خدا]] دستور وصل همه این پیوندها را داده است.
از آنچه گفتیم ضمنا [[تفسیر]] احادیثی که در رابطه با این [[آیه]] وارد شده است روشن می‌‌شود که گاهی آن را به [[اقوام]] و بستگان تفسیر فرموده‌اند و گاهی به امام و پیشوای [[دین]] و گاهی به [[آل محمد]] و زمانی به همه افراد با [[ایمان]]! مثلا در [[حدیثی]] از [[امام صادق]] می‌‌خوانیم که از آنحضرت در باره تفسیر {{متن قرآن|وَالَّذِينَ يَصِلُونَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ}} سؤ ال شد، فقال: قرابتک فرمود: منظور خویشاوندان تو است.
و نیز در [[حدیث]] دیگری از همان امام{{ع}} می‌‌خوانیم که فرمود: {{متن حدیث|نزلت في رحم آل محمّد و قد تكون من قرابتك}}؛ این جمله در باره پیوند با آل محمد صادر شده است و گاهی در خویشاوندان و بستگان تو نیز هست.
جالب اینکه در پایان این حدیث می‌‌خوانیم که [[امام]] فرمود: {{متن حدیث|فلا تكونن ممن يقول للشي ء انه في شي ء واحد}}؛ از کسانی مباش که معنی [[آیات]] را منحصر به مصداق معینی بدانی.
این جمله اشاره روشنی به وسعت معانی [[آیات قرآن]] است که مکرر خاطر – نشان کرده ایم باز در [[حدیث]] سومی از همان پیشوای بزرگ می‌‌خوانیم که در [[تفسیر]] این [[آیه]] فرمود: {{متن حدیث|هو صلة الامام في كل سنة بما قل او كثر ثم قال و ما اريد بذلك الا تذكيتكم}}؛ منظور برقرار ساختن [[پیوند با امام]] و پیشوای [[مسلمین]] در هر سال از طریق [[کمک مالی]] است، کم باشد یا زیاد، سپس فرمود: منظور من با این کار فقط این است که شما را [[پاک]] و [[پاکیزه]] کنم.
از دیگر موجبات افزایش و یا کاهش [[طول عمر]] را، [[انفاق]] و کارهای خیر دانسته‌اند. انفاق و کارهای خیر موجب می‌‌شود تا [[اجل معلق]] به تاخیر افتد، یا ترک آن موجب می‌‌شود که [[انسان]] دچار [[مرگ]] زود [[رس]] شود. [[پیامبر گرامی اسلام]]{{صل}} می‌فرماید: {{متن حدیث|انَّ الصَّدَقَةَ وَ صِلَةَ الرَّحِمِ تَعْمُرانِ الدِّيارَ، وَ تَزيدانِ فِي الْاعْمارِ}}؛ [[صدقه]] ([[انفاق در راه خدا]]) و [[صله‌رحم]] [[خانه‌ها]] و [[شهرها]] را آباد و عمرها را طولانی می‌‌کند.<ref>عبد علی عروسی حویزی، تفسیر نورالثقلین، ج ۴، ص۳۵۴ و ۳۵۵</ref> [[امام باقر]]{{ع}} نیز می‌‌فرماید: {{متن حدیث|اَلبِرُّ وَ الصَّدَقَةُ يَنفيانِ الفَقرَ وَ يَزيدانِ فِي العُمرِ وَ يَدفَعانِ عَن صاحِبِهِما سَبعينَ ميتَةَ سوءٍ}}؛ [[کار خیر]] و صدقه، [[فقر]] را می‌بَرند، بر عمر می‌افزایند و هفتاد مرگ بد را از صاحب خود دور می‌کنند.<ref>ثواب الاعمال، ص۱۴۱؛ شیخ حر عاملی، وسائل الشیعه، ج ۶، ص۲۷۷</ref>
[[امام صادق]]{{ع}} در باره نقش [[احسان]] و [[نیکوکاری]] در افزایش عمر و طول آن می‌‌فرماید: {{متن حدیث|يَعيشُ النّاسُ بِاِحْسانِهِمْ اَكْثَرَ مِمّا يَعيشونَ بِاَعْمارِهِمْ وَ يَموتون بِذُنوبِهِمْ اَكْثَرَ مِمّا يَموتونَ بِآجالِهِمْ}}؛ [[مردم]]، بیشتر از آن‌که با عمر خود [[زندگی]] کنند، با احسان و نیکوکاری خود زندگی می‌کنند و بیشتر از آن‌که با [[اجل]] خود بمیرند، بر اثر [[گناهان]] خود می‌میرند.<ref>دعوات الراوندی، ص۲۹۱، ح ۳۳</ref>
چنان که گفته شد [[تقوا]] موجب افزایش و [[بی‌تقوایی]] موجب کاهش عمر می‌‌شود. از جمله مصادیق بی‌تقوایی زناست که [[پیامبر اکرم]]{{صل}} درباره تاثیر آن می‌‌فرماید: {{متن حدیث|فِي الزِّنا سِتُّ خِصالٍ: ثَلاثٌ مِنها فِي الدُّنيا وَ ثلاثٌ فِي الآخِرَةِ، فَاَمّا الَّتي فِي الدُّنيا فَيَذهَبُ بِالبَهاءِ وَ يُعَجِّلُ الفَناءَ وَ يَقطَعُ الرِّزقَ وَ اَمّا الَّتي فِي الآخِرَةِ فَسوءُ الحِسابِ وَ سَخَطُ الرَّحمنِ وَ الخُلودُ فِي النّارِ}}؛ زِنا، شش پیامد دارد: سه در [[دنیا]] و سه در [[آخرت]]. سه پیامد دنیایی‌اش این است که: [[آبرو]] را می‌بَرد، [[مرگ]] را [[شتاب]] می‌بخشد و روزی را می‌بُرد و سه پیامد آخرتی‌اش: [[سختی]] [[حسابرسی]]، [[خشم]] [[خدای رحمان]] و ماندگاری در [[آتش]] است.<ref>خصال، ص۳۲۱، ح ۳</ref>
[[ظلم]] و [[بی‌عدالتی]] نیز همانند [[زنا]] موجب کاهش عمر است؛ چراکه [[خداوند]] در آیاتی از جمله ۳ و ۴ [[سوره نوح]] [[گناه]] را موجب مرگ زودرس و تقوا از گناه را عامل تاخیر در آن دانسته است. ظلم و بی‌عدالتی بی‌گمان مهم‌ترین گناه و بدترین آن است.پس بی‌گمان موجب مرگ زودرس خواهد بود.<ref>نگاه کنید: تفسیر نمونه، ج ۲۵، ص۵۷- ۶۰ و ج ۱۸، ص۲۰۳- ۲۱۰</ref>
پس با هر [[کار خیر]] و [[نیک]] و [[اطاعت از خدا]] و [[پیامبر]]{{صل}} و عمل به تقوا و [[احسان]] و [[انفاق]] و [[صله رحم]] نسبت به [[خویشان]] و [[امامان]]{{ع}} می‌‌توانیم موجبات افزایش و [[طول عمر]] خویش شویم و یا با گناه و [[ترک اطاعت]] یا ترک صله رحم و انفاق و احسان مرگ زودرس را برای خود رقم زنیم.<ref>[[خلیل منصوری|منصوری، خلیل]]، [[امکان و چگونگی تقدیم و تاخیر مرگ (مقاله)|امکان و چگونگی تقدیم و تاخیر مرگ]]</ref>
==هشدارهای روزانه [[خداوند]]==
[[انسان‌ها]] گرفتار [[غفلت]] هستند؛ زیرا زینت‌های [[دنیوی]] و [[زینت]] آرایی [[هواهای نفسانی]] و تسویلات [[شیطانی]]، چنان [[قوی]] و [[فریبنده]] است که انسان‌ها از آن چه در پیرامونشان اتفاق می‌‌افتد [[غافل]] می‌‌شوند و به آنها توجهی نمی‌یابند. خداوند در [[آیات]] بسیاری از [[قرآن]] بیان می‌‌کند که انسان‌ها به ویژه [[کفار]]، گرفتار آرایه‌ها و زینت‌های دنیوی می‌‌شوند به طوری که از [[زندگی اخروی]] غافل می‌‌گردند.<ref>بقره، آیه ۲۱۲؛ آل عمران، آیه ۱۴ و آیات دیگر</ref>
زینت‌های دنیوی، همانند [[پوشش]] تزیینی است که بر کالای بی‌ارزش کشیده شده و با فریبایی خود، خریداران را [[فریب]] می‌‌دهد و زمانی [[انسان]] بی‌ارزشی و بی‌اهمیتی آن پی می‌‌برد که دیگر [[هزینه]] عمر را پرداخته است و دیگر راه بازگشتی برای جبران خسارت و [[زیان]] از [[سرمایه]] عمر ندارد.<ref>مؤمنون، آیات ۹۹ و ۱۰۰</ref>
این پوشش‌های فریبا هر چند که جزوی از نیازهای ضروری [[زندگی دنیوی]] است، ولی باید در حد همان پوشش و [[تمتعات]] دنیوی و ابزاری به آن نگاه شود، آنکه [[هدف]] قرار گیرد و انسان را از اصل [[زندگی]] و هدف [[اخروی]] باز دارد و به خود مشغول کند. خداوند در [[آیه]] ۱۴ [[سوره آل عمران]] می‌‌فرماید: {{متن حدیث|زُيِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ الشَّهَوَاتِ مِنَ النِّسَاء وَالْبَنِينَ وَالْقَنَاطِيرِ الْمُقَنطَرَةِ مِنَ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ وَالْخَيْلِ الْمُسَوَّمَةِ وَالأَنْعَامِ وَالْحَرْثِ ذَلِكَ مَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَاللّهُ عِندَهُ حُسْنُ الْمَآبِ}}؛ [[محبت]] و دوستىِ خواستنيهاى گوناگون از جمله محبت شهوتناک [[زنان]] و پسران و [[اموال]] فراوان از زر و سيم و اسب‌هاى نشاندار و دامها و كشتزارها براى [[مردم]] آراسته شده، ليكن‌ اين جمله، مايه تمتّع زندگى دنياست، و حال آنكه‌ فرجام نيكو نزد خداست.
در [[حقیقت]] بسیاری مردم سرگرم همین زینت‌هایی زندگی دنیوی می‌‌شوند و در این میان [[شیطان]] نیز بی‌کار نمی‌نشیند و به اقدامات تزیینی خویش می‌‌افزاید تا کالای [[باطل]] و بی‌ارزش خود را به عنوان کالای [[ناب]] و اصیل و گرانبها قالب کند و به خورد مشتریان [[دنیا]] دهد.<ref>انعام، آیه ۴۳؛ محمد، آیه ۲۵ و آیات دیگر</ref>
از آن جایی که [[انسان‌ها]] از دو [[دشمن]] درونی [[هواهای نفسانی]] و بیرونی [[وسوسه‌های شیطانی]] در [[رنج]] و [[عذاب]] هستند و [[رهایی]] از آنها برای [[انسان]] سخت و دشوار است، [[خداوند]] به اشکال گوناگون بی‌پایگی و بی‌ارزشی [[زندگی دنیوی]] نسبت به [[زندگی]] جاوید [[اخروی]] را گوشزد می‌‌کند تا انسان‌ها از [[غفلت]] بیرون آیند و متوجه [[آخرت]] و [[زندگی ابدی]] شوند.
در پیرامون انسان هر [[روز]] تغییراتی چون [[مرگ]] [[دوستان]] و [[خویشان]] و دیگران به [[آدمی]] هشدار می‌‌دهد که زندگی دنیوی برای بقا نیست بلکه همگی در هر شرایطی باید [[جان]] به جان آفرین [[تسلیم]] کنند. همچنین خداوند به آدمی در [[رستاخیز]] [[زمین]] نشان می‌‌دهد که هر مرگی رستاخیزی دارد، چنان که [[زمین مرده]] به [[باران]] بهاری زنده می‌‌شود و رستاخیز دوباره می‌‌یابد.<ref>فاطر، آیه ۹، ق، آیه ۱۱؛ زخرف، آیه ۱۱؛ فرقان، آیه ۴۹ و آیات دیگر</ref>
==[[تمثیل]] روشی [[آموزشی]] در [[قرآن]]==
یکی از [[روش‌های آموزشی]] قرآن بهره‌گیری از تمثیل است. انسان‌ها با توجه به درجه هوشی و تفاوت سطوح [[ادراک]] و [[فهم]]، نیازمند ابزارها و شیوه‌های گوناگونی آموزشی هستند. از همین روست که در [[آیات قرآنی]] همان طوری که از حکمت‌های [[ناب]] استفاده شده و با [[برهان]] [[قاطع]] [[حقایق]] تبیین می‌‌شود، همچنین با [[موعظه]] و تمثیل این [[آموزش]] انجام می‌‌گیرد. از همین روست که در آیات قرآنی هر مطلب و اصلی از [[اصول دینی]] به اشکال گوناگون بیان می‌‌شود تا همه اقشار [[مردم]] از آن بهره مند شوند.
اصول روش تمثیل نوعی آموزش [[حکمت]] آمیز است که با بهره‌گیری از مثال و مثل تلاش می‌‌شود تا حقیقتی به [[ذهن]] افراد تقریب ونزدیک گردانیده شود و مخاطب بتواند تصور و فهمی از [[حقیقت]] پیدا کند. از همین روست که در [[آیات قرآن]] این اصل مورد تأکید است که خداوند مسائل و مطالب را در قالب نیز بیان می‌‌کند که گاه این مثال‌ها بسیار ساده و پیش پا افتاده است؛ چنان که برای بیان برخی از [[حقایق]] حتی از مثال پشه نیز استفاده می‌‌شود.
[[خداوند]] در [[آیه]] ۴۳ [[سوره عنکبوت]] و ۲۱ [[سوره حشر]] می‌‌فرماید: {{متن قرآن|وَتِلْكَ ٱلْأَمْثَـٰلُ نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ}}؛ اين مثلها را برای [[مردم]] می‌‌زنيم. البته در همین [[آیات]] بیان شده که [[هدف]] از بیان مثال توقف در مثال نیست، بلکه هدف آن است تا [[مردمان]] آن را مقدمه و ابزاری برای [[تفکر]] قرار دهند و یا [[عالمان]] در آن [[تعقل]] نمایند و [[حکمت‌ها]] و مطالب دقیق را از آن استخراج کرده و به دست آورند.
البته بسیاری از مردم در مثال توقف می‌‌کنند و از آنها عبور نمی‌کنند، چنان که برخی در مثال خداوند به پشه مانده و از آن عبور نکردند و همان مثال ابزاری برای تله افتادن مردم شد و در دام [[شیطان]] گرفتار آمدند.<ref>بقره، آیه ۲۶ و آیات دیگر</ref>
از همین روست که گفته شده در مثال مناقشه نکنید و از آن به عنوان پلی برای عبور و رسیدن به [[حقیقت]] استفاده کنید و یا گفته شده است: المثال یقربک من وجه و یبعدک من وجوه، مثال از یک وجه شما را به حقیقت نزدیک می‌‌کند و از جهاتی شما ار دور می‌‌سازد. [[انسان]] تنها باید وجه شباهت را بگیرد و آن را ابزاری برای رسیدن به حقیقت قرار دهد. به عنوان مثال در [[آیات قرآنی]] امثله بسیاری آمده است که برای [[تبیین حقایق]] حکمیانه و مطالب عالی و بلند [[معرفتی]] استفاده شده است؛ چنان که خداوند [[رستاخیز]] [[زمین]] را مثالی برای خروج انسان در [[قیامت]] از گورها و رستاخیز [[جان‌ها]] معرفی کرده است؛ اما شکی نیست که تفاوت‌های بسیاری میان رستاخیز زمین و رستاخیز [[جان]] وجود دارد و نمی‌توان گفت همان طوری که [[گیاه]] در بهارها با [[باران]] بهاری جان می‌‌گیرد، به همان شکل به تمام و کمال رستاخیز جان در قیامت خواهد بود.<ref>فاطر، آیه ۹، ق، آیه ۱۱؛ زخرف، آیه ۱۱؛ فرقان، آیه ۴۹ و آیات دیگر</ref>
همچنین تمثیلات دیگری در [[قرآن]] است که می‌‌توان به [[آیه]] ۱۷ [[سوره رعد]]، ۲۵ و ۴۵ [[سوره ابراهیم]]، ۳۵ [[سوره نور]]، ۲۱ [[سوره حشر]] و مانند آنها اشاره کرد؛ اما هیچ یک به معنای آن نیست که تمام [[حقیقت]] در مثال وجود دارد و شخص با مثال [[تصوری]] دقیق از ممثل له و چیزی که مقصود و مراد مثال است، به دست خواهد داشت. به عنوان نمونه [[نور]] [[حسی]] با نوری که [[خداوند]] در آیه ۳۵ سوره نور بیان کرده بسیار متفاوت است. همچنین خداوند [[ایمان]] و قرآن را به نور تعبیر کرده است که تفاوت ماهوی آن با نور حسی مشهود و ملموس است.
==شباهت [[خواب]] و [[مرگ]] و [[بیداری]] و [[رستاخیز]]==
اما [[باقر]]{{ع}} بر اساس روش و شیوه [[قرآنی]] به [[تمثیل]] [[تمسک]] جسته است تا حقیقت مرگ و رستاخیز [[جان‌ها]] را بیان کند. ایشان می‌‌فرماید: {{متن حدیث|كانَ فيما وَعَظَ بِهِ لُقمانُ عليه السلام ابنَهُ أن قالَ: يا بُنَيَّ، إن تَكُ في شَكٍّ مِنَ المَوتِ، فَارفَع عَن نَفسِكَ النَّومَ ولَن تَستَطيعَ ذلِكَ. وإن كُنتَ في شَكٍّ مِنَ البَعثِ، فَادفَع عَن نَفسِكَ الاِنتِباهَ ولَن تَستَطيعَ ذلِكَ، فَإِنَّكَ إذا فَكَّرتَ عَلِمتَ أنَّ نَفسَكَ بِيَدِ غَيرِكَ، وإنَّمَا النَّومُ بِمَنزِلَةِ المَوتِ، وإنَّمَا اليَقَظَةُ بَعدَ النَّومِ بِمَنزِلَةِ البَعثِ بَعدَ المَوتِ}}؛ در نصايح [[لقمان]] به پسرش، اين است كه گفت: پسرم! اگر درباره مرگ ترديد دارى، خواب را از خود دور كن، كه نخواهى توانست؛ و اگر درباره رستاخيز ترديد دارى، بيدار شدن از خواب را از خود دور كن، كه نخواهى توانست؛ زيرا اگر انديشه كنى، آن گاه مى‌‌دانى كه [[جان]] تو در دست ديگرى است و همانا خواب، به منزله مرگ است و بيدارى پس از خواب، به منزله بر انگيخته شدن پس از مرگ.<ref>قصص‌الأنبياء، ص۱۹۰ح ۲۳۹؛ بحار الأنوار،ج ۱۳ص۴۱۷</ref>
در [[روایات اسلامی]] آمده است که خواب [[برادر]] مرگ است: {{عربی|فان النوم اخ الموت}}.<ref>بحارالانوار، ج۷۳ ص۱۸۹</ref> این بدان معناست که شباهت بسیاری میان مرگ و خواب است که می‌‌توان از این شباهت برای [[فهم]] بهتر [[مرگ]] و [[رستاخیز]] بهره برد. [[خداوند]] در [[آیه]] ۴۲ [[سوره زمر]] می‌‌فرماید: {{متن قرآن|ٱللَّهُ يَتَوَفَّى ٱلْأَنفُسَ حِينَ مَوْتِهَا وَٱلَّتِى لَمْ تَمُتْ فِى مَنَامِهَا فَيُمْسِكُ ٱلَّتِى قَضَىٰ عَلَيْهَا ٱلْمَوْتَ وَيُرْسِلُ ٱلْأُخْرَىٰٓ إِلَىٰٓ أَجَلٍۢ مُّسَمًّى إِنَّ فِى ذَٰلِكَ لَـَٔايَـٰتٍۢ لِّقَوْمٍۢ يَتَفَكَّرُونَ}}<ref>«خداوند، جان‌ها را هنگام مرگشان و آن (جان) را که نمرده است هنگام خوابیدن آن می‌گیرد و آن را که مرگش را رقم زده است نگاه می‌دارد و دیگری را تا زمانی معیّن رها می‌کند؛ بی‌گمان در این، نشانه‌هایی است برای گروهی که می‌اندیشند» سوره زمر، آیه ۴۲.</ref>
بنابراین، کسانی که در مسأله [[خواب]] و [[بیداری]] دقت کنند، می‌‌توانند [[حقیقت]] مرگ و رستاخیز را نیز به دست آورند. از همین روست که خداوند می‌‌فرماید که در این مثال [[تفکر]] و [[تدبر]] شود تا با [[تعقل]] و تفکر، [[حقایق]] امور [[باطنی]] برای [[انسان]] آشکار شود.
جالب این است که خداوند در این آیه می‌‌فرماید که خداوند است که [[جان]] را [[توفی]] می‌‌کند و به طور کامل هنگام خواب می‌‌گیرد ولی برخی از جان‌هایی که [[حکم]] مرگ برای آنان نوشته شده نگه داشته می‌‌شود و آن جان‌هایی که [[اجل مسمی]] و معین آنان فرانرسیده دوباره به سمت بدن‌ها بازگردانده می‌‌شود.
پس انسان در هر خوابی که دارند مرگی را [[تجربه]] می‌‌کنند. با این تفاوت که در مرگ [[واقعی]]، آنجا [[اجازه]] بازگشت به سمت بدن را ندارد و ارتباط میان جان و بدن قطع می‌‌شود، اما برخی این [[قطعی]] موقت پایان یافته و [[روح]] به تن باز می‌‌گردد.
پس گیرنده و فرستنده خداوند است. از همین روست که برخی میان رویاها و خواب‌هایی که انسان می‌‌بیند با دو مرحله از [[زندگی]] انسان ارتباط برقرار می‌‌کنند و می‌‌گویند که هر آن چه شخص در خواب و رویا می‌‌بیند یا ارتباط با [[اعمال]] گذشته دارد و شخص [[ملکوت]] اعمال خود را در [[برزخ]] صعودی می‌‌بیند یا آنکه [[آینده]] را به او نشان می‌‌دهند که در برزخ نزولی [[مشاهده]] می‌‌کند؛ زیرا [[روح]] به سمت بالا رفته است و هنگام صعود و [[نزول]] حقایقی را می‌‌بیند که با توجه به [[قدرت]] تخیل و توهم [[انسانی]] آن را در اشکال [[تصوری]] و تجسمی می‌‌یابد و به خاطر می‌‌سپارد و از همین روست که شخص خودش [[حقیقت]] رویای خودش را می‌‌داند ولی گاه نیازمند معبری است که او را به سوی معنا و مفهوم برساند و به او در این زمینه [[یاری]] رساند؛ زیرا این [[جان]] اوست که حقیقتی را به قدرت تخیل و توهم صورت و [[تمثل]] و تجسم بخشیده است.
از سوی دیگر، در این [[آیه]] بیان شده که [[انسان]] هیچ اختیاری در رفتن و آمدن روح به بدن ندارد و این [[خداوند]] است که می‌‌گیرد و می‌‌فرستد. پس انسان همان طوری که اختیاری ندارد تا [[خواب]] و [[بیداری]] را از خود دور کند نمی‌تواند [[مرگ]] و [[رستاخیز]] را از خود دور سازد. از همین روست که [[امام باقر]]{{ع}} بر این نکته تأکید می‌‌کند تا هر گونه اما و اگر و شکی را از اذهان نسبت به حقیقت و [[واقعیت]] مرگ و رستاخیز بزداید.
==تقاضای بازگشت به [[دنیا]] و پاسخ [[خدا]]==
از این آیه ۴۲ [[سوره زمر]] و [[حدیث]] امام باقر{{ع}} این معنا نیز به دست می‌‌آید که [[انسان‌ها]] هر [[روز]] پاسخ مثبتی به درخواست بازگشت به دنیا را از سوی خداوند دریافت می‌‌کنند و خداوند این گونه به انسان‌ها مهلت می‌‌دهد تا جبران مافات کرده و [[اشتباهات]] و خطاهای خودشان را جبران نمایند.
خداوند در [[آیات]] ۹۹ و ۱۰۰ [[سوره مؤمنون]] می‌‌فرماید: {{متن قرآن|حَتَّىٰٓ إِذَا جَآءَ أَحَدَهُمُ ٱلْمَوْتُ قَالَ رَبِّ ٱرْجِعُونِ * لَعَلِّىٓ أَعْمَلُ صَـٰلِحًۭا فِيمَا تَرَكْتُ كَلَّآ إِنَّهَا كَلِمَةٌ هُوَ قَآئِلُهَا وَمِن وَرَآئِهِم بَرْزَخٌ إِلَىٰ يَوْمِ يُبْعَثُونَ}}<ref>«هنگامی که مرگ هر یک از آنان فرا رسد می‌گوید: پروردگارا! مرا باز گردانید! * شاید من در آنچه وا نهاده‌ام، (بتوانم) کاری نیکو انجام دهم؛ هرگز! این سخنی است که او گوینده آن است و پیشاروی آنان تا روزی که برانگیخته گردند برزخی خواهد بود» سوره مؤمنون، آیه ۹۹-۱۰۰.</ref>
در [[حقیقت]] زمانی این درخواست‌ها مطرح می‌‌شود که دیگر [[اجل مسمی]] و معین آمده و [[مرگ]] [[قطعی]] او را به [[عالم برزخ]] برده است. در این [[زمان]] دیگر راه بازگشتی نیست تا شخص بیابد و جبران گذشته کند. علت درخواست بازگشت را می‌‌بایست در [[آیات]] ۱۹ تا ۲۱ [[سوره ق]] دید که [[خداوند]] در آنجا نقل می‌‌کند: {{متن قرآن|وَجَآءَتْ سَكْرَةُ ٱلْمَوْتِ بِٱلْحَقِّ ذَٰلِكَ مَا كُنتَ مِنْهُ تَحِيدُ * وَنُفِخَ فِى ٱلصُّورِ ذَٰلِكَ يَوْمُ ٱلْوَعِيدِ * وَجَآءَتْ كُلُّ نَفْسٍۢ مَّعَهَا سَآئِقٌۭ وَشَهِيدٌۭ}}<ref>«و مستی مرگ، حقیقت را (پیش چشم) می‌آورد؛ این همان است که از آن کناره می‌کردی * و در صور می‌دمند، این روز وعده عذاب است * و با هر کسی که می‌آید گسیل‌کننده و گواهی است» سوره ق، آیه ۱۹-۲۱.</ref>
پس وقتی مرگ آمد و شخص محتضر با [[حقایق]] مرگ آشنا شد و پرده‌ها کنار رفت در آنجا می‌‌یابد که گرفتار [[خسران]] بوده است و [[دنیا]] پرده [[غفلت]] بر او افکنده و او را به خود سرگرم نموده بود. اکنون که [[دوزخ]] را در برابر می‌‌بیند<ref>تکاثر، آیات ۶ و ۷</ref> و چشم برزخی به [[اراده الهی]] باز شده است، خود را مغبون می‌‌یابد و می‌‌خواهد بازگردد تا جبران نماید، اما راه بازگشت بسته است.
در حقیقت خداوند هر [[روز]] پس از هر [[خواب]] و [[بیداری]] به او مهلت داده بود، ولی او درست نگرفته و همان مسیر [[باطل]] دیروز خود را ادامه می‌‌داده است.
به سخن دیگر، ما هر [[روزه]] در هنگام خواب وقتی به [[عوالم]] بالا برده می‌‌شویم، [[اعمال]] خود را می‌‌بینیم و با [[دوستان]] و [[دشمنان]] و چهره [[ملکوتی]] اعمال خود مواجه می‌‌شویم. در آنجا درخواست بازگشت و [[اصلاح اعمال]] می‌‌کنیم و از خداوند می‌‌خواهیم ما را بازگرداند تا جبران گذشته کنیم. از همین روست که وقتی [[بیدار]] می‌‌شویم از یک سو خوشحال هستیم که [[بیدار]] شده و بازگشته ایم و از سوی دیگر [[غمگین]] هستیم؛ زیرا چهره [[اعمال]] خودمان را دیده و [[مشکلات]] آن را به شکلی [[تجربه]] کرده ایم. اما جالب این است که درس نمی‌گیرم و دوباره دچار [[غفلت]] شده و با [[گرفتاری]] زینت‌های [[دنیوی]] پا در دام [[شیطان]] نفس و وسوسه‌های ابلیسی می‌‌گذاریم و [[شیطنت]] خود را ادامه می‌‌دهیم.
پس [[خداوند]] هرروز به تقاضای بازگشت ما به سوی [[دنیا]] و انجام [[عمل صالح]] پاسخ مثبت می‌‌دهد تا در [[قیامت]] و پس از [[مرگ]] و [[اجل مسمی]] بهانه ای نداشته باشیم و [[حجت]] را بر ما تمام کرده باشد. ما در عالم [[خواب]] و رویا فهمیدیم که دست و پای عمل ما بسته است؛ از همین رو نمی‌توانیم کاری را [[اراده]] کرده ایم انجام دهیم؛ چراکه اراده از ما سلب شده است. بر همین اساس وقتی [[بیداری]] می‌‌شویم می‌‌گویم چرا این کار را نکرده یا این سؤال را نپرسیدم؛ زیرا اصولا گرایشی به آن کار یا آن [[پرسش]] نداشتید؛ چراکه اگر [[ملکه]] شما بود همان کار را می‌‌کردید و همان پرسش را مطرح می‌‌ساختید. در روایاتی از [[امیرمؤمنان]] [[امام علی]]{{ع}} آمده است: {{متن حدیث|وَ إِنَّ الْيَوْمَ عَمَلٌ وَ لا حِسَابَ، وَ غَدا حِسَابٌ وَ لاَ عَمَلَ}}؛ امروز در دنیا جای عمل است و [[حسابرسی]] نیست و فردا در قیامت حسابرسی است و جای عملی نیست.<ref>نهج البلاغه، خطبه ۴۲؛ و نیز نگاه کنید: شرح نهج البلاغه ابن عبده، ج ۱</ref> پس در قیامت ما نمی‌توانیم کاری انجام دهیم. از همین رو کسی که [[ایمان]] نیاورده در قیامت ایمان نمی‌آورد با آنکه [[حقیقت]] بر او آشکار می‌‌شود؛ زیرا قیامت جای عملی نیست که از جمله آن اعمال ایمان است.
پس اگر می‌‌خواهیم عملی [[صالح]] داشته باشیم که از جمله آن ایمان است، باید در همین دنیا داشته باشیم و اگر مرده باشیم مانند کسی که خواب رفته دیگر اراده و اختیاری ندارد و نمی‌تواند کاری برای خودش انجام دهد.<ref>[[خلیل منصوری|منصوری، خلیل]]، [[مرگ و رستاخیز از منظر امام باقر (مقاله)|مرگ و رستاخیز از منظر امام باقر]]</ref>
==[[مرگ]] مامور انتقال [[نفس آدمی]]==
مرگ و در [[زبان عربی]] [[موت]]، از آفریده‌های [[الهی]] است. [[خداوند]] می‌‌فرماید: {{متن قرآن|ٱلَّذِي خَلَقَ ٱلْمَوْتَ وَٱلْحَيَوٰةَ}}<ref>«خدایی که مرگ و زندگی را آفرید». سوره ملک، آیه ۲.</ref> این [[آفریده]] از سوی خداوند [[مأموریت]] دارد تا [[نفوس]] [[آدمی]] را به طور تمام و کمال بگیرد و به نشاه و جهانی دیگر منتقل کند. [[پیامبر]]{{صل}} می‌‌فرماید: {{متن حدیث|إنّما تنتقلون مِن دارٍ إلی دارٍ}}؛ جز این نیست که شما از [[خانه]] ای به خانه ای دیگر منتقل می‌‌شوید.<ref>بحار الانوار، العلامه المجلسی، ج ۳۷، ص۱۴۶</ref>
البته این انتقال برای بسیاری از [[مردم]] در چند مرتبه و مرحله اتفاق می‌‌افتد و تنها برای اوحدی از مردم است که تنها یک بار مرگ را [[تجربه]] خواهند کرد؛ زیرا آنان خود را در همین [[دنیا]] به تمام و [[کمال مطلق]] رسانیده‌اند و نیازی نیست تا [[عوالم]] دیگری را تجربه کنند و در آنجا به کمالاتی برسند. از همین روست که دیگر مرگ‌های چند گانه را ندارند و در [[زمان]] [[نفخ صور اول]] که همه می‌‌میرند اینان زنده خواهند بود و به جای دو مرگ و دو [[زندگی]] تنها یک مرگ را تجربه می‌‌کنند. خداوند در باره این دسته خاص از [[انسان‌ها]] می‌‌فرماید: {{متن قرآن|لَا يَذُوقُونَ فِيهَا ٱلْمَوْتَ إِلَّا ٱلْمَوْتَةَ ٱلْأُولَيٰ وَوَقَيٰهُمْ عَذَابَ ٱلْجَحِيمِ}}<ref>«جز مرگ نخستین (که داشتند) در آنجا مرگ را نمی‌چشند و (خداوند) آنان را از عذاب دوزخ نگاه داشته است» سوره دخان، آیه ۵۶.</ref>
پس آنان تنها مرگی را می‌‌چشند که سبب انتقال از دنیا به [[عالم قیامت]] خواهد بود؛ پس تجربه مرگ برزخی پس نفخ صور اول را نخواهد داشت؛ چراکه اینان مرگ خود را کشته‌اند و دیگر نیازی به انتقال از نشاه و عالمی به عالمی دیگر را ندارند؛ زیرا به سبب فنا در [[خدا]] به بقای الهی بقا یافته‌اند؛ خداوند درباره این افراد در [[آیه]] ۸۷ [[سوره نمل]] می‌‌فرماید: {{متن قرآن|وَيَوْمَ يُنفَخُ فِي ٱلصُّورِ فَفَزِعَ مَن فِي ٱلسَّمَـٰوَٰتِ وَمَن فِي ٱلْأَرْضِ إِلَّا مَن شَآءَ ٱللَّهُ وَكُلٌّ أَتَوْهُ دَٰخِرِينَ}}<ref>«و روزی که در صور دمند، هر کس در آسمان‌ها و هر کس در زمین است می‌هراسد، جز کسی که خداوند بخواهد و همگان نزد او با فروتنی می‌آیند» سوره نمل، آیه ۸۷.</ref>
و در [[آیه]] ۶۸ [[سوره زمر]] نیز می‌‌فرماید: {{متن قرآن|وَنُفِخَ فِي ٱلصُّورِ فَصَعِقَ مَن فِي ٱلسَّمَـٰوَٰتِ وَمَن فِي ٱلْأَرْضِ إِلَّا مَن شَآءَ ٱللَّهُ ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ أُخْرَيٰ فَإِذَا هُمْ قِيَامٌۭ يَنظُرُونَ}}<ref>«و در صور دمیده می‌شود آنگاه هر کس در آسمان‌ها و در زمین است بیهوش می‌گردد- جز آن کس که خدا بخواهد- سپس بار دیگر در آن می‌دمند که ناگاه آنان برمی‌خیزند، به انتظار می‌مانند» سوره زمر، آیه ۶۸.</ref>
اما توده‌های [[مردم]] باید دو [[مرگ]] و دو [[زندگی]] را [[تجربه]] کنند؛ چنان که [[خداوند]] دراین باره نقل می‌‌کند: {{متن قرآن|قَالُوا۟ رَبَّنَآ أَمَتَّنَا ٱثْنَتَيْنِ وَأَحْيَيْتَنَا ٱثْنَتَيْنِ فَٱعْتَرَفْنَا بِذُنُوبِنَا فَهَلْ إِلَيٰ خُرُوجٍۢ مِّن سَبِيلٍۢ}}<ref>«می‌گویند: پروردگارا! ما را دو بار میراندی و دو بار زنده گرداندی، اینک ما به گناهان خویش اعتراف کرده‌ایم، آیا راه بیرون شدی از اینجا هست؟» سوره غافر، آیه ۱۱.</ref>
این که اینان دو مرگ و دو زندگی را تجربه کرده‌اند؛ از آن روست که یک بار از [[عالم دنیا]] به [[عالم برزخ]] با مرگ منتقل شده‌اند و سپس با مرگ دومی از [[برزخ]] به [[قیامت]] منتقل شده‌اند. پس آنان دو مرگ با دو زندگی پیش از این را تجربه کرده‌اند. اما پس از آن دیگر به سبب این که [[مأموریت]] مرگ تمام می‌‌شود و به تعبیر [[روایی]] مرگ [[ذبح]] می‌‌گردد، دیگر مرگی نیست تا [[مسئولیت]] انتقالی را به عهده بگیرد. از [[امام باقر]]{{ع}} [[روایت]] است که فرمود: فیؤتی بالموت فی صورة کبش أملح… فیذبح؛ مرگ به صورت گوسفندی که سفیدی آن فزونتر از سیاهی است آورده و ذبح خواهد شد.<ref>بحارالانوار، ج۸، ص۳۴۶، باب ذبح الموت؛ النهایة، ابن اثیر، ج۴، ص۳۵۴</ref>
از همین روست که خداوند درباره بهشتی‌ها می‌‌گوید که آنان [[حیات]] و [[زندگی]] مطلق و محضی دارند و [[دوزخیان]] زندگی دارند که نه [[مرگ]] و نه زندگی است: ثُمَّ لَا یمُوتُ فِیهَا وَلَا یحْیی؛ سپس دوزخیان در آن نمی‌میرند و نه زندگی می‌‌کنند.<ref>اعلی، آیه ۱۳</ref>
پس وقتی مرگ [[ذبح]] می‌‌شود و دیگر مرگی در [[آخرت]] نیست، آنجا تنها [[حیات]] باقی خواهند ماند. بر همین اساس است که [[خداوند]] [[زندگی اخروی]] را حیات محض دانسته و فرموده است: {{متن قرآن|وَمَا هَـٰذِهِ ٱلْحَيَوٰةُ ٱلدُّنْيَآ إِلَّا لَهْوٌۭ وَلَعِبٌۭ وَإِنَّ ٱلدَّارَ ٱلْـَٔاخِرَةَ لَهِيَ ٱلْحَيَوَانُ لَوْ كَانُوا۟ يَعْلَمُونَ}}<ref>«و اگر می‌دانستند زندگانی این جهان جز سرگرمی و بازیچه‌ای نیست و بی‌گمان زندگی سرای واپسین است که زندگی (راستین) است» سوره عنکبوت، آیه ۶۴.</ref> و همچنین بر همین پایه است که خداوند [[اهل دوزخ]] را در شرایطی تصویر می‌‌کند که دیگر راهی برای خروج ندارند؛ زیرا [[مسئول]] و مامور انتقالی چون مرگ نیست تا انتقالی و خروجی صورت گیرد.<ref>غافر، آیه ۱۱</ref>.<ref>[[خلیل منصوری|منصوری، خلیل]]، [[عوامل کاهش و آسانی سکرات موت (مقاله)|عوامل کاهش و آسانی سکرات موت]]</ref>
==سکرات و غمرات مرگ و [[سختی]] [[جان کندن]]==
یکی از [[اصطلاحات قرآنی]] [[سکرات مرگ]] است. خداوند در [[آیه]] ۱۹ [[سوره ق]] می‌‌فرماید: {{متن قرآن|وَجَآءَتْ سَكْرَةُ ٱلْمَوْتِ بِٱلْحَقِّ ذَٰلِكَ مَا كُنتَ مِنْهُ تَحِيدُ}}<ref>«و مستی مرگ، حقیقت را (پیش چشم) می‌آورد؛ این همان است که از آن کناره می‌کردی» سوره ق، آیه ۱۹.</ref>
سکر، به معنای مستی است. مسکر به مست می‌‌گویند. از این روست که خداوند [[نهی]] کرده در هنگام مستی [[نماز]] خوانده شود.<ref>نساء، آیه ۴۳</ref> به حالتی که محتضر در هنگام مرگ دارد، سکرات می‌‌گویند؛ چراکه از فشاری که در هنگام مرگ به او دست می‌‌دهد چون مستان [[رفتار]] می‌‌کند.
[[طبرسی]] در ذیل آیه ۱۹ سوره ق درباره سکرات و سختی جان کندن می‌‌نویسد: منظور از سختی‌های مرگ [[اضطراب]] و گرفتاری‌هایی است که در آستانه [[جان]] دادن به سوی [[انسان]] [[هجوم]] می‌آورد و کار را به جایی می‌رساند که انسان در آن حال از [[هوش]] می‌رود و آن فشارها بر خود او چیره می‌گردد.<ref>مجمع البیان، ذیل آیه</ref>
[[علامه طباطبایی]] می‌‌نویسد: مراد از سکره و مستی [[موت]]، حال نزع و [[جان کندن]] [[آدمی]] است، که مانند مستان‌ مشغول به خودش است، نه می‌فهمد چه می‌گوید و نه می‌فهمد اطرافیانش در باره‌اش چه می‌گویند. و اگر آمدن سکره موت را [[مقید]] به قید «[[حق]]» کرد، برای این است که اشاره کند به اینکه مسأله [[مرگ]] جزء قضاهای حتمی است که [[خدای تعالی]] در [[نظام]] عالم رانده، و از خود مرگ غرض و منظور دارد.. و مردن عبارت است از انتقال از یک [[خانه]] به خانه‌ای که بعد از آن و [[دیوار]] به دیوار آن قرار دارد، و این مرگ و انتقال حق است، همانطور که [[بعث]] و [[جنت]] و [[نار]] حق است. این معنایی است که از کلمه «حق» می‌فهمیم ولی دیگران اقوالی دیگر دارند، که فائده‌ای در نقل آنها نیست… اشاره به کلمه «هذا» (در [[آیه]] ۲۲) به آن حقایقی است که [[انسان]] در [[قیامت]] با چشم خود معاینه می‌کند و می‌بیند که تمامی اسباب از کار افتاده، و همه چیز ویران گشته، و به سوی [[خداوند]] واحد [[قهار]] برگشته است، و همه این [[حقایق]] در [[دنیا]] هم بود. اما انسان به خاطر [[رکون]] و اعتمادی که به اسباب ظاهری داشت از این حقایق [[غافل]] شده بود، (و [[خیال]] می‌کرد سببیت آن اسباب از خود آنها است، و نمی‌دانست که هر چه دارند از خداست و [[خدا]] روزی سببیت را از آنها خواهد گرفت)، تا آنکه در قیامت خدای تعالی این پرده [[غفلت]] را از جلو چشم او کنار زد، آن وقت [[حقیقت]] امر برایش روشن شده فهمید، و به [[مشاهده]] عیان فهمید، نه به [[استدلال]] [[فکری]].
و به همین جهت این طور خطاب می‌شود:{{متن قرآن|قَدْ كُنْتَ فِي غَفْلَةٍ مِنْ هذا}} تو در دنیا از اینهایی که فعلا مشاهده می‌کنی و به معاینه می‌بینی در غفلت بودی، هر چند که در دنیا هم جلو چشمت بود و هرگز از تو غایب نمی‌شد، لکن تعلق و دل‌بستگی‌ات به اسباب، تو را از [[درک]] آنها [[غافل]] ساخت و پرده و حائلی بین تو و این حقائق افکند، اینک ما آن پرده را از جلو درک و چشمت کنار زده‌ایم، «فبصرک» در نتیجه [[بصیرت]] و چشم دلت «الیوم» امروز که [[روز قیامت]] است «[[حدید]]» تیزبین و نافذ شده، می‌بینی آنچه را که در [[دنیا]] نمی‌دیدی.<ref>علامه طباطبایی، المیزان، ذیل آیات ۱۹ و ۲۲ سوره ق</ref>
[[مفسران]] [[تفسیر نمونه]] می‌‌نویسند: «سکر» (بر وزن [[مکر]]) در اصل به معن مسدود کردن راه آب است، و سکر (بر وزن [[فکر]]) به معنی محل مسدود آمده، و از آنجا که در حال مستی گویی سدی میان [[انسان]] و عقلش ایجاد می‌‌شود به آن «سکر» (بر وزن [[شکر]]) گفته شد است.
سکره [[مرگ]]، حالتی است شبیه به مستی که بر اثر فرا رسیدن مقدمات مرگ، به صورت [[هیجان]] و [[انقلاب]] فوق العادهای به انسان دست می‌‌دهد، و گاه بر [[عقل]] او چیره می‌‌گردد، و او را در [[اضطراب]] و نا آرامی شدیدی فرو می‌‌برد.
چگونه چنین نباشد در حالی که مرگ یک مرحله انتقالی مهم است که باید انسان در آن لحظه تمام پیوندهای خود را با جهانی که سالیان دراز با آن خو گرفته بود قطع کند، و در عالمی گام بگذارد که برای او کاملا تازه و اسرارآمیز است، به خصوص اینکه در لحظه [[مرگ انسان]] درک و دید تازهای پیدا می‌‌کند، [[بی‌ثباتی]] این [[جهان]] را با چشم خود می‌‌بیند، و حوادث بعد از مرگ را کم و بیش [[مشاهده]] می‌‌کند. اینجا است که وحشتی عظیم سر تا پای او را فرا می‌‌گیرد و حالتی شبیه مستی به او دست می‌‌دهد ولی مست نیست.
حتی [[انبیاء]] و مردان [[خدا]] که در [[لحظه مرگ]] از [[آرامش]] کاملی برخوردارند از [[مشکلات]] و [[شدائد]] این لحظه انتقالی بی‌نصیب نیستند، چنانکه در حالات [[پیامبر]] آمده است که در لحظات آخر عمر مبارکش دست خود را در ظرف آبی می‌‌کرد و به صورت می‌‌کشید، و لااله الا [[الله]] می‌‌گفت و می‌‌فرمود: ان للموت سکرات: [[مرگ]] سکراتی دارد.<ref>روح البیان» جلد ۹ صفه ۱۱۸</ref>
علی{{ع}} ترسیم زنده و گویائی از [[لحظه مرگ]] و سکرات آن دارد می‌‌فرماید: {{متن حدیث| اجْتَمَعَتْ عَلَيْهِمْ سَكْرَةُ الْمَوْتِ وَ حَسْرَةُ الْفَوْتِ، فَفَتَرَتْ لَهَا أَطْرَافُهُمْ وَ تَغَيَّرَتْ لَهَا أَلْوَانُهُمْ، ثُمَّ ازْدَادَ الْمَوْتُ فِيهِمْ وُلُوجاً، فَحِيلَ بَيْنَ أَحَدِهِمْ وَ بَيْنَ مَنْطِقِهِ وَ إِنَّهُ لَبَيْنَ أَهْلِهِ يَنْظُرُ بِبَصَرِهِ وَ يَسْمَعُ بِأُذُنِهِ عَلَى صِحَّةٍ مِنْ عَقْلِهِ وَ بَقَاءٍ مِنْ لُبِّهِ، يُفَكِّرُ فِيمَ أَفْنَى عُمُرَهُ وَ فِيمَ أَذْهَبَ دَهْرَهُ، وَ يَتَذَكَّرُ أَمْوَالًا جَمَعَهَا أَغْمَضَ فِي مَطَالِبِهَا وَ أَخَذَهَا مِنْ مُصَرَّحَاتِهَا وَ مُشْتَبِهَاتِهَا، قَدْ لَزِمَتْهُ تَبِعَاتُ جَمْعِهَا وَ أَشْرَفَ عَلَى فِرَاقِهَا، تَبْقَى لِمَنْ وَرَاءَهُ [يُنَعَّمُونَ‏] يَنْعَمُونَ فِيهَا وَ يَتَمَتَّعُونَ بِهَا}}؛ [[سکرات مرگ]]، تواءم با [[حسرت]] از دست دادن آنچه داشتند بر آنها [[هجوم]] می‌‌آورد، اعضای بدنشان [[سست]] می‌‌گردد، و رنگ از صورتهایشان می‌‌پرد کم کم مرگ در آنها [[نفوذ]] کرده، میان آنها و زبانشان جدائی می‌‌افکند، در حالی که او در میان [[خانواده]] خویش است، با چشمش می‌‌بیند و با گوشش می‌‌شنود و [[عقل]] و هوشش سالم است، اما نمی‌تواند سخن بگوید! در این می‌‌اندیشد که عمرش را در چه راه فانی کرده؟ و روزگارش را در چه راهی سپری نموده است؟!
به یاد ثروتهائی می‌‌افتد که در تهیه آن چشم بر هم گذارده، و از [[حلال و حرام]] و مشکوک جمع‌آوری نموده، و تبعات و مسؤ لیت گردآوری آن را بر دوش می‌‌کشد، در حالی که هنگام جدائی و فراق از آنها رسیده است او به دست بازماندگان می‌‌افتد، آنها از آن متنعم می‌‌شوند و بهره می‌‌گیرند اما [[مسئولیت]] و حسابش بر او است!.<ref>نهج البلاغه، خطبه ۱۰۹</ref>
و در جای دیگر این [[معلم]] بزرگ [[جهان]] [[انسانیت]] هشدار می‌‌دهد و می‌‌فرماید: {{متن حدیث|فَإِنَّكُمْ لَوْ عَايَنْتُمْ مَا قَدْ عَايَنَ مَنْ مَاتَ مِنْكُمْ لَجَزِعْتُمْ وَ وَهِلْتُمْ وَ سَمِعْتُمْ وَ أَطَعْتُمْ وَ لَكِنْ مَحْجُوبٌ عَنْكُمْ مَا قَدْ عَايَنُوا وَ قَرِيبٌ مَا يُطْرَحُ الْحِجَابُ}}؛ اگر آنچه را [[مردگان]] شما [[مشاهده]] کرده‌اند شما می‌‌دیدید [[وحشت]] می‌‌کردید، و ترسان می‌‌شدید، سخنان [[حق]] را می‌‌شنیدید و [[اطاعت]] می‌‌کردید، ولی آنها آنچه دیده‌اند از شما مستور است، و به زودی پردهها کنار می‌‌رود و شما هم مشاهده می‌‌کنید.<ref>نهج البلاغه، خطبه ۲۰</ref>
سپس [[قرآن]] ادامه می‌‌دهد: به کسی که در حال [[سکرات مرگ]] است گفته می‌‌شود این همان چیزی است که ناخوش داشتی و از آن می‌‌گریختی!
آری [[مرگ]] واقعیتی است که غالب افراد از آن می‌‌گریزند، به خاطر اینکه آن را فنا می‌دانند، نه دریچه ای به عالم [[بقاء]]، یا به خاطر علائق و پیوندهای شدیدی که با [[دنیا]] و [[مواهب مادی]] دارند و نمی‌توانند از آن [[دل]] بر کنند، و یا به خاطر [[تاریکی]] [[نامه]] اعمالشان!
هر چه هست از آن گریزانند، اما چه [[سود]] که این سرنوشتی است که در [[انتظار]] همگان است، و شتری است که بر در [[خانه]] همه کس خوابیده، و احدی را توان [[فرار]] از آن نیست، همه سرانجام در کام مرگ فرو می‌‌روند و به آنها گفته می‌‌شود این همان است که از آن فرار می‌‌کردید؟!
اصطلاح دیگر [[قرآنی]] «[[غمره]]» است. [[خداوند]] می‌‌فرماید: {{متن قرآن|وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ ٱفْتَرَىٰ عَلَى ٱللَّهِ كَذِبًا أَوْ قَالَ أُوحِىَ إِلَىَّ وَلَمْ يُوحَ إِلَيْهِ شَىْءٌۭ وَمَن قَالَ سَأُنزِلُ مِثْلَ مَآ أَنزَلَ ٱللَّهُ وَلَوْ تَرَىٰٓ إِذِ ٱلظَّـٰلِمُونَ فِى غَمَرَٰتِ ٱلْمَوْتِ وَٱلْمَلَـٰٓئِكَةُ بَاسِطُوٓا۟ أَيْدِيهِمْ أَخْرِجُوٓا۟ أَنفُسَكُمُ ٱلْيَوْمَ تُجْزَوْنَ عَذَابَ ٱلْهُونِ بِمَا كُنتُمْ تَقُولُونَ عَلَى ٱللَّهِ غَيْرَ ٱلْحَقِّ وَكُنتُمْ عَنْ ءَايَـٰتِهِۦ تَسْتَكْبِرُونَ}}<ref>«ستمگرتر از کسی که بر خداوند دروغی بندد کیست یا گوید به من وحی شده است در حالی که هیچ‌چیز به او وحی نشده است و (یا) آن کس که گوید: به زودی مانند آنچه خداوند فرو فرستاده است، فرو خواهم فرستاد؛ و کاش هنگامی را می‌دیدی که ستمگران در سختی‌های مرگند و فرشتگان دست گشوده‌اند که: جان‌هایتان را بسپارید! امروز به سبب آنچه ناحق درباره خداوند می‌گفتید و از آیات او سر برمی‌تافتید با عذاب خوارساز کیفر داده می‌شوید» سوره انعام، آیه 93.</ref>
«غمرة» به مفهوم [[سختی]] و شدّت است. این واژه نسبت به هر چیزی که به کار می‌رود، [[رنج]] و سختی آن را می‌رساند. برای نمونه «غمرات الموت» به مفهوم سختی‌های [[مرگ]] است که [[انسان]] را به کام خود می‌کشد.
البته به نظر می‌‌رسد که سکرات حالتی عمومی‌تر دارد و اختصاصی به [[مؤمن]] و [[کافر]] ندارد، اما غمرات ویژه [[کافران]] است؛ چراکه [[خداوند]] با کافران [[معامله]] دیگری دارد. در [[آیات قرآنی]] آمده است که هنگام [[جان]] گرفتن از کافران [[فرشتگان]] [[عذاب]] آنان را می‌‌زنند. خداوند می‌‌فرماید: {{متن قرآن|وَلَوْ تَرَىٰٓ إِذْ يَتَوَفَّى ٱلَّذِينَ كَفَرُوا۟ ٱلْمَلَـٰٓئِكَةُ يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَأَدْبَـٰرَهُمْ وَذُوقُوا۟ عَذَابَ ٱلْحَرِيقِ}}<ref>«و کاش می‌دیدی هنگامی را که فرشتگان جان کافران را می‌گیرند به چهره و پشت آنان می‌کوبند و (می‌گویند) عذاب (آتش) سوزان را بچشید!» سوره انفال، آیه 50.</ref> و در جایی دیگر نیز فرموده است: {{متن قرآن|فَكَيْفَ إِذَا تَوَفَّتْهُمُ ٱلْمَلَـٰٓئِكَةُ يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَأَدْبَـٰرَهُمْ}}<ref>«پس هنگامی که فرشتگان جانشان را می‌گیرند در حالی که به چهره و پشتشان می‌کوبند، حالشان چگونه خواهد بود؟» سوره محمد، آیه 27.</ref>
از [[آیات]] و [[روایات]] به دست می‌‌آید که [[نفس آدمی]] کم کم از بدن خارج می‌‌شود و جدایی نفس و بدن رخ می‌‌دهد. این عمل از نوک انگشتان پا شروع شده و در نهایت به حلقوم می‌‌رسد. در [[قرآن]] آمده است وقتی جان به حلقوم می‌‌رسد، آخر کار ارتباط بدن و نفس خواهد بود. خداوند می‌‌فرماید: {{متن قرآن|فَلَوْلَآ إِذَا بَلَغَتِ ٱلْحُلْقُومَ * وَأَنتُمْ حِينَئِذٍۢ تَنظُرُونَ * وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنكُمْ وَلَـٰكِن لَّا تُبْصِرُونَ * فَلَوْلَآ إِن كُنتُمْ غَيْرَ مَدِينِينَ * تَرْجِعُونَهَآ إِن كُنتُمْ صَـٰدِقِينَ}}<ref>«پس هنگامی که جان به گلو (ی یکی از شما) رسد، * و شما در آن هنگام می‌نگرید، * و ما به او از شما نزدیک‌تریم اما شما نمی‌بینید، * اگر شما کیفر شدنی نیستید * چرا آن جان را- اگر راست می‌گویید- (به بدن او) باز نمی‌گردانید؟» سوره واقعه، آیه 87.</ref>
[[حضرت امیرالمؤمنین]]{{ع}} در باره غمرات [[مرگ]] می‌‌فرماید: {{متن حدیث|وَ إِنَ‌ لِلْمَوْتِ‌ لَغَمَرَاتٍ‌ هِيَ أفْظَعُ مِنْ أنْ تُسْتَغْرَقَ بِصِفَةٍ أوْ تَعْتَدِلَ عَلَي عُقُولِ أهْلِ الدُّنْيَا}}؛ «برای مرگ گرداب­‌هایی است که دشوارتر از آن است که به وصف آید و یا این که به عقل­های [[مردم]] [[دنیا]] خطور کند».<ref>[[خلیل منصوری|منصوری، خلیل]]، [[عوامل کاهش و آسانی سکرات موت (مقاله)|عوامل کاهش و آسانی سکرات موت]]</ref>
==عوامل کاهش و آسانی [[سکرات مرگ]]==
در [[مقالات]] و نوشته‌های بسیاری بر اساس [[روایات]] عوامل کاهش و آسانی سکرات گرد آوری شده است. البته برخی از این عوامل نقش بسیار تاثیرگذار و برخی دیگر نقش کم تری دارند. از جمله علل و عوامل کاهش [[سختی]] سکرات و آسان شدن آن می‌‌توان به این عوامل اشاره کرد:
# [[ایمان]] و [[اعتقاد صحیح]]: اصلی‌ترین ومهمترین عامل، ایمان واعتقادات صحیح است. محکم کردن و تثبیت کردن [[عقاید]] وایمان که آن هم با انجام [[اعمال]] خیر خداپسندانه و خالصانه، [[کسب معرفت]]، [[شناخت]] [[وظیفه]]، [[تفکر]] ومطالعه در [[آیات الهی]] تثبیت می‌‌شود. در روایات آمده که حضرت [[عزرائیل]] بر [[مؤمن]] از پدر مهربانتر است و خودش [[شهادتین]] را به او [[تلقین]] می‌‌نماید.بنابراین شخص مؤمن،در [[دنیا]] بایستی از ایمان و [[اعتقادات]] صحیحش، [[محافظت]] کند تا درآخرت [[محافظ]] او باشد.انجام [[عمل صالح]] [[حافظ]] ایمان و ارتقاء دهنده ایمان است وبالعکس. چرا که درقرآن [[کریم]] بعداز آمنوا، و عملو الصالحات آمده است. [[گناه]] و [[معصیت]] شل کننده ایمان است. در لحظات آخر، این ایمان و باورهاست که بیرون می‌‌ریزد.مرحوم [[علامه طباطبایی]] آخر عمر دچار [[فراموشی]] عجیبی شد که تمام اصطلاحات درسی را از یاد برده بود لحظات آخر دیدند که تکلم می‌‌کند [[ذکر خدا]] می‌‌گوید و با [[خدا]] صحبت می‌‌کند باورهایش بیرون می‌‌ریزد.
# [[ولایت اهل بیت]]{{ع}}: [[محبت]] و [[پذیرش ولایت ائمه]]{{عم}} خصوصا [[حضرت امیر المؤمنین]]{{ع}}. داشتن [[ولایت]] و [[محبت اهل بیت]]{{عم}}، در [[شدائد]] ومنزل گاه‌های سخت خودش رانشان می‌‌دهد و در این [[مواقف]] [[لطف]] و شفاعتشان شامل حال او می‌‌شود. حضرت امیر المؤمنین{{ع}} [[مرز]] ایمان است. [[حب علی]] ایمان و [[بغض]] علی کفراست. در [[حدیث]] معروف [[حضرت سلمان]] داریم: که [[پیامبر اعظم]] فرمود: «مثل علی مثل [[سوره]] قل هو [[الله]] است. هرکس سوره قل هو الله … را یک بار بخواند یک سوم [[قرآن]] را خوانده و اگر دوبار بخواند دوسوم و اگر سه بار بخواند کل قرآن را خوانده است [[یا علی]] هرکس تورا با [[قلب]] [[دوست]] داشته باشد یک سوم از [[ایمان]] را دارد، اگر با قلب و زبان دوست داشته باشد دوسوم ایمان را دارد واگر تورا با قلب و زبان و عمل دوست داشته باشد،ایمانش کامل است. و بعد فرمود: اگر همچنانکه [[آسمانیان]] تو را دوست دارند، زمینی‌ها تورا دوست می‌‌داشتند [[خداوند]] [[جهنم]] را [[خلق]] نمی‌کرد».
# [[صله رحم]] خصوصا پدر ومادر: [[ارحام]] همان پدر، مادر، [[خواهر]]، [[برادر]]، پدربزرگ ومادربزرگ و …. جلوه ای از [[رحمت خداوند]] هستند. خداوند فرمود: یک جزء از صد جزء رحمتم را به [[دنیا]] فرستادم که جلوه آن در [[محبت]] بین ارحام خصوصا مادر است پس اگر کسی صله رحم کند [[رحمت خدا]] را جذب کرده است خصوصا [[والدین]]. همچنین صله رحم باعث [[طولانی شدن عمر]] می‌‌شود.
#تسبیحات حضرت زهراء{{س}} بعد از هر [[نماز واجب]]: [[امام صادق]]{{ع}} فرمود: «اگر کسی [[مداومت]] داشته باشد بر تسبیحات حضرت زهراء{{س}} سختی‌های [[مرگ]] بر او آسان می‌‌شود».
# [[انگشتر عقیق]] در دست کردن. در [[روایات]] از نشانه‌های [[مؤمن]] شمرده شده است.
#در تعقیبات [[نماز صبح]] و [[مغرب]] هفت مرتبه گفتن ذکر {{متن حدیث|بسم الله الرحمن الرحيم لاحول ولا قوه الابالله العلي العظيم}} فقط بعد از [[نماز مغرب]] حرف واو به اول ذکر اضافه می‌‌شود یعنی {{متن حدیث|بسم الله الرحمن الرحيم و لاحول ولا قوه الابالله العلي العظيم}}
# خواندن دعای عدیله با توجه و [[اخلاص]] که در [[مفاتیح الجنان]] آمده است و همچنین [[خواندن نماز]] در اول وقت (همان طور که در بحث «مشاهدات محتضر» بیان شد [[شیطان]] حضور بسیار فعال در لحظات [[جان]] دادن دارد برای دفع [[شر]] [[شیاطین]] دعای عدیله سفارش شده است.)
# خواندن مقداری [[قرآن]] بعداز هر نماز واجب
#هر کس یک [[روز]] از آخر [[ماه رجب]] را [[روزه]] بگیرد از [[شدائد]] مرگ در [[امان]] خواهد بود.([[روایت از امام صادق]]{{ع}})
#از [[حضرت رسول]]: هر کس بخوراند برادر خود را حلوایی، تلخی مرگ براو شیرین شود.
#از امام صادق{{ع}}: هر کس بپوشاند برادر خودرا [[جامه]] زمستانی یا تابستانی.
# خواندن [[سوره زلزال]] در [[نوافل]].([[شیخ کلینی]] از [[امام صادق]]{{ع}})
# خواندن دعای {{متن حدیث|اَعْدَدْتُ لِکُلِّ هَوْلٍ…}}. روزی ده مرتبه (در کتاب«بلد الأمین» از حضرت [[روایت]] کرده: هرکه هر [[روز]] ده بار این [[دعا]] را بخواند، [[حق]] تعالی‌ چهار هزار [[گناه کبیره]] او را بیامرزد، و وی را از [[سکرات مرگ]] و [[فشار قبر]]، و صدهزار [[هراس]] [[قیامت]] [[نجات]] دهد، و از [[شرّ]] [[شیطان]] و [[سپاهیان]] او محفوظ گردد، و قرضش ادا شود، و [[اندوه]] و غمش برطرف گردد، دعا این است: {{متن حدیث|اَعْدَدْتُ لِکُلِّ هَوْلٍ لا اِلهَ اِلا اللَّهُ وَ لِکُلِّ هَمٍّ وَ غَمٍّ ما شاءَاللَّهُ وَ لِکُلِّ نِعْمَةٍ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَ لِکُلِّ رَخآءٍ اَلشُّکْرُ لِلَّهِ وَ لِکُلِّ اُعْجُوبَةٍ سُبْحانَ الِلَّهِ وَ لِکُلِّ ذَنْبٍ اَسْتَغْفِرُاللَّهَ وَ لِکُلِّ مُصیبَةٍ اِنّا لِلّهِ وَ اِنّا اِلَیْهِ راجِعُونَ وَ لِکُلِّ ضیقٍ حَسْبِیَ اللَّهُ وَ لِکُلِّ قَضآءٍ وَ قَدَرٍ تَوَکَّلْتُ عَلَی اللَّهِ وَ لِکُلِّ عَدُوٍّ اِعْتَصَمْتُ بِاللَّهِ وَ لِکُلِّ طاعَةٍ وَ مَعْصِیَةٍ لا حَوْلَ وَ لا قُوَّةَ اِلاّ بِاللَّهِ الْعَلِیِّ الْعَظیمِ}}؛ مهیا کردم برای هر هراسی {{متن حدیث|لا اله الا اللّه}} را و برای هر اندوه و غمی، {{متن حدیث|ما شاء اللّه}} را، و برای هر نعمتی‌ {{متن حدیث|الحمد للّه}}، و برای هر [[راحتی]] {{متن حدیث|الشکر للّه}}، و برای هر [[شگفتی]] {{متن حدیث|سبحان اللّه}}، و برای هر گناهی {{متن حدیث|استغفر للّه}} و برای هر [[مصیبت]] {{متن حدیث|انا للّه و انا الیه راجعون}} را، و برای هر تنگی {{متن حدیث|حسبی اللّه}} و برای هر [[قضا و قدر]] {{متن حدیث|توکلت علی اللّه}} را، و برای هر [[دشمن]] {{متن حدیث|اعتصمت باللّه}} را و برای هر [[طاعت]] و [[معصیت]] {{متن حدیث|لا حول‌ و لا قوّة الاّ باللّه العلی العظیم}} را.<ref>[[خلیل منصوری|منصوری، خلیل]]، [[عوامل کاهش و آسانی سکرات موت (مقاله)|عوامل کاهش و آسانی سکرات موت]]</ref>
==تفاوت [[جان کندن]] ها==
در [[آیات]] و [[روایات]] بیان شده که دو نوع [[جان]] دادن است که با توجه به [[ایمان]] و [[کفر]] به چهار نوع تقسیم می‌‌شود. این چهار نوع جان دادن علل و عواملی دارد که ارتباط با مسأله [[تصفیه]] [[حساب]] در [[دنیا]] و [[آخرت]] و مانند آنها دارد. این چهار نوع عبارتند از:
#آسان [[جان]] دادن [[مؤمنان]]: بعضی آدمهای خوب ومؤمن، راحت جان می‌‌دهند؛ در [[روایت]] است که [[جان کندن]] آنان مثل بو کردن یک گل تسن. در روایتی از [[پیامبر]]{{صل}} آمده که [[ملک الموت]] برای شخص [[مؤمن]] دوشاخه گل می‌‌آورد یکی مُنسیه ویکی هم مُسخیه (ودر بعضی [[روایات]] دو [[نسیم]] می‌‌وزد) گل یا نسیم منسیه به خاطر این که تعلقاتش را یعنی [[اموال]] وفرزندانش رافراموش کند و مسخیه به خاطر اینکه با [[عطر]] [[الهی]] سخاوتمندانه جان دهد. در کتاب «[[امالی]]» [[شیخ طوسی]] روایت می‌کند از حضرت [[امام]] [[جعفر صادق]]{{ع}} که: «[[حضرت علی بن الحسین]]{{ع}} فرمودند که [[خداوند عزوجل]] می‌فرماید: من در هیچ امری تردد و درنگ نکردم مانند درنگ کردن و ترددی که در [[قبض روح]] مؤمن کردم؛ چون آن مؤمن از [[مرگ]] [[کراهت]] داشت و من هم کراهت داشتم به او [[ناراحتی]] برسانم. پس زمانی که [[اجل]] محتوم آن مؤمن رسید، من دو شاخه گل [[معطر]] از [[بهشت]] برای او فرستادم، یکی از آنها مسخیه نام داشت و دیگری منسیه. اما مسخیه، پس او را نسبت به مالش بی‌اعتنا نموده از همه آنها می‌‌گذرد؛ و اما منسیه، پس او را از تمام امور و [[شئون]] دنیا به [[فراموشی]] و [[نسیان]] می‌‌اندازد»<ref>{{متن حدیث|قال: قال علي بن الحسين زين العابدين{{ع}}: قال الله عزوجل: ما من شيء أتردد عنه ترددي عن قبض روح المؤمن يكره الموت و أنا أكره مسآءته؛ فإذا حضره أجله الذي لا يؤخر فيه، بعثت إليه بريحانتين من الجنة تسمي إحداهما المسخية والاخري المنسية؛ فأما المسخية فتسخيه عن ماله و أما المنسية فتنسيه أمر الدنيا}}؛ بحارالانوار، طبع آخوندی، ج۶، ص۱۵۲</ref>.
#سخت جان دادن مؤمنان: بعضی آدمهای خوب ومؤمن، سخت جان می‌‌دهند؛ این [[مؤمنین]]، گناهکارانی بوده‌اند که در دنیا [[پاک]] می‌‌شوند و گناهی که کرده در همین جا [[مجازات]] می‌‌شوند تا [[حسابرسی]] آنان به آخرت نکشد. از همین روست که در اینجا [[سختی]] را می‌‌چشند و به سختی [[جان]] می‌‌دهند. گاه می‌‌شود که سالیان بسیار در بستر [[بیماری]] می‌‌افتند تا گناهانشان [[پاک]] شود.
#آسان جان دادن [[فاسقان]]: آدمهای [[کافران]] وفاسقی که راحت جان می‌‌دهند، به خاطر آن است که این افراد در [[دنیا]] کار خیری انجام داده‌اند و از آنجا که [[خداوند]] [[اجر]] هیچ کس را ضایع نمی‌کند؛ لذا راحت جان می‌‌دهند یا به عبارتی در همین دنیا تسویه [[حساب]] می‌‌شوند تا خیری برای آنان در [[آخرت]] نباشد. خداوند چنان [[زندگی]] را در دنیا بر آنان آسان می‌‌کند تا اگر موجب [[کفر]] [[مؤمنان]] نبود، خانه‌هایشان نیز از زر و سیم ساخته می‌‌شد.<ref>زخرف، آیه ۳۳</ref>
#سخت جان دادن فاسقان: آدمهای بد وفاسقی که بد هم جان می‌‌دهند؛ زیرا خداوند برخی از [[عذاب اخروی]] آنان را در همین دنیا می‌‌خواهد به دیگران نشان دهد. در [[حقیقت]] [[عذاب]] [[استیصال]] را در همین دنیا [[تجربه]] خواهند کرد. [[آیات]] بسیاری در باره [[اقوام]] [[ثمود]] و عاد و [[لوط]] و مانند آنها آمده است که در همین دنیا عذاب سخت داشته و به سختی جان دادند.
با توجه آن چه گذشت می‌‌توان گفت که نمی‌توان به ظاهر جان دادن افراد [[قضاوت]] کرد و گفت که او چگونه [[آدمی]] بوده است.<ref>[[خلیل منصوری|منصوری، خلیل]]، [[عوامل کاهش و آسانی سکرات موت (مقاله)|عوامل کاهش و آسانی سکرات موت]]</ref>
==[[جهان]] اسباب به پیوسته==
[[نظام احسن]] [[الهی]] نظامی ساده و پیچیده است به گونه ای که همه چیز آن به هم پیوسته‌اند. این گونه است که حتی [[حرکت]] برگ درختی در درون چاهی تاریک می‌‌تواند تاثیرات شگرفی بر هستی به جا گذارد. اگر بخواهیم این معنا را تبیین کنیم می‌‌توانیم به چوبی چند متری با قطری کم در درون دیواره سدی بتونی و [[استوار]] اشاره کنیم که به هر علت عمدی و یا [[سهوی]] در آن قرار گرفته است. این چوب در یک فرآیندی می‌‌پوسد و [[اجازه]] می‌‌دهد تا آب در درون دیواره بتونی [[نفوذ]] کند و در بلند مدت آب راهی به پشت [[سد]] باز کند و در نهایت با خوردگی دیواره بر قطره سوراخ و شکاف بیافزاید و موجبات [[فرار]] آب را فراهم آورده یا در نهایت سد را از هم بپاشاند.
به نظر می‌‌رسد که این [[فروپاشی]] سد امری طبیعی و [[مرگ]] عادی بوده است ولی هنگامی که مهندس سازه‌هایی از این دست به سد می‌‌نگرد و آن را تحلیل می‌‌کند به مرگ زود هنگام سد اشاره می‌‌کند و آن را امری طبیعی در عین حال [[غیر طبیعی]] بر می‌‌شمارد؛ زیرا این سد در صورتی که آن چوب چند متری نبود عمری به مراتب بیش‌تر از این داشت ولی این چوب موجب شد تا عمر سد بسیار کوتاه‌تر از آن گردد که در محاسبات طبیعی به دست آمده بود.
از نظر [[اسلام]] نقش و کارکرد [[گناهان]] در [[زندگی]] [[بشر]] نیز این گونه است. به این معنا که اگر [[گناه]] خاصی چون [[قطع رحم]] نبود شخص می‌‌بایست هفتاد و هشتاد سالی عمر می‌‌کرد ولی به سبب گناه قطع رحم شخص در مدت زمانی عمر خویش چوبی [[فاسد]] کننده عمر گذاشته که در یک فرآیند [[زمان عمر]] وی را کاهش داده است.
[[امیرمؤمنان علی]]{{ع}} در [[دعای کمیل]] که از جناب [[خضر]]{{ع}} است می‌‌فرماید: {{متن حدیث|اَللّهُمَّ اغْفِرْ لِي الذُّنُوبَ الَّتي تَهْتِكُ الْعِصَمَ اَللّـهُمَّ اغْفِـرْ لِي الذُّنُوبَ الَّتي تُنْزِلُ النِّقَمَ اَللّهُمَّ اغْفِرْ لِي الذُّنُوبَ الَّتي تُغَيِّـرُ النِّعَمَ اَللّـهُمَّ اغْفِرْ لي الذُّنُوبَ الَّتي تَحْبِسُ الدُّعاءَ اَللّـهُمَّ اغْفِرْ لِي الذُّنُوبَ الَّتي تُنْزِلُ الْبَلاءَ}}. خدایا ببخش آن گناهانی را که پرده عصمتم را می‌درد؛ خدایا ببخش آن گناهانی را که بر من [[کیفر]] [[عذاب]] نازل می‌‌کند؛ خدایا ببخش آن گناهانی را که در نعمتت را به روی من می‌بندد؛ خدایا ببخش آن گناهانی را که مانع قبول دعاهایم می‌‌شود؛خدایا ببخش آن گناهانی را که بر من [[بلا]] می‌فرستد.
[[امیرمؤمنان علی]]{{ع}} در این فرازها و بندهای [[دعا]] به خوبی آشکار می‌‌کند که چگونه [[گناهان]] که امری به نظر بیرون از دایره [[تکوین]] است در امور [[تکوینی]] و [[جهان]] خارج تاثیر می‌‌گذارد و معادلات و محاسبات را دگرگون می‌‌کند. در [[آیات]] و [[روایات]] بسیاری دیگر نیز این معنا تبیین و تشریح شده است که چگونه [[پرداخت زکات]] و در پیش گرفتن [[تقوای الهی]] از سوی [[جامعه]] ای می‌‌تواند موجبات افزایش [[رزق و روزی]] شود و یا درهای [[آسمان]] را به روی [[بندگان]] بگشاید چنان که ترک [[تقوا]] و [[ارتکاب گناه]] از سوی مردمانی موجب می‌‌شود تا آنان گرفتار بلاهای به ظاهر طبیعی چون سیل و [[زلزله]] شوند. از این روست که در علت وقوعی امور طبیعی چون زلزله و سیل و توفان تنها نمی‌بایست به علل طبیعی آن توجه داشت بلکه به رفتارهای [[آدمی]] نیز توجه یافت که موجب می‌‌شود تا [[زمین]] بر خود بلرزد و [[خشم]] خویش را به زمین لرزه ای یا توفانی آشکار کند. در [[حقیقت]] فسادی که در آب و هوا و دریا و خشکی پدید می‌‌آید یکی از عوامل بسیار موثر و مهم آن دستاوردهای [[زشت]] و [[پلید]] بشری است.
به هر حال در [[تفکر]] و [[اندیشه]] [[اسلامی]] چنان که به حوادث و رخدادها در کنار [[روایات معتبر]] و آیات [[وحیانی]] [[اثبات]] شده است [[جهان تکوین]] چنان به هم پیوسته است که رفتارهای آدمی می‌‌تواند در جهان خارج و [[طبیعت]] چنان تاثیر شگرفی به جا گذارد که [[زمین]] لرزه‌ها و توفان‌ها از جمله کوچک‌ترین آثار آن باشد..<ref>[[خلیل منصوری|منصوری خلیل]] [[مرگ گناهی و گناهان مرگ آفرین (مقاله)|مرگ گناهی و گناهان مرگ آفرین]]</ref>
==[[اجل مسمی]] و [[اجل معلق]]==
[[اجل]] به معنای هنگام [[زمان]] وقت معین و محدود (لغت‌نامه‌دهخد) نهایت [[زمان عمر]] هنگام [[مرگ]] (فرهنگ‌لاروس.) مدت تعیین شده برای امور مثل نهایت مدت برای ادای [[قرض]]<ref>فرهنگ‌فارسی‌معین.</ref> و پایان عمر [[انسان‌ها]] [[امّت‌ها]] و موجودات است.<ref>مفردات‌راغب العین مجمع‌البیان ج۳و۴</ref>. گفتنی‌است که واژه «اجل» هم در امور [[تکوینی]] و هم در امور اعتباری کاربرد دارد و در این جا مراد از اجل همان اجلی است که در امور تکوینی جاری می‌‌شود.
اجل در [[فرهنگ قرآنی]] به دو بخش اصلی اجل مسمی و اجل معلق بخش شده است. اجل مسمی به این معناست که برای هر چیزی زمان مشخصی است که با سر آمد آن عمر آن چیز پایان می‌‌یابد. اجل مسمی که از آن به اجل حتمی نیز یاد می‌‌شود تنها مختص [[انسان]] نیست بلکه همه آفریده‌های [[الهی]] را در بر می‌‌گیرد. از این روست که [[خداوند]] در آیاتی چون ۳۸ و ۳۹ [[سوره رعد]] و ۱۰۳ و ۱۰۴ [[سوره هود]] و ۲۹ [[سوره لقمان]] و ۱۳ [[سوره فاطر]] و ۵ [[سوره زمر]] از اجل مسمای [[حرکت]] [[خورشید و ماه]] و بر پایی [[قیامت]] و [[رستاخیز]] سخن می‌‌گوید و در [[آیه]] ۲ سوره رعد کرات آسمانی را دارای اجل [[تغییر]] ناپذیر می‌‌داند. آیه ۳۴ [[سوره اعراف]] و نیز ۴۹ [[سوره یونس]] و آیاتی دیگر از اجل مسمی و تغییر ناپذیر [[امت‌ها]] و [[جوامع بشری]] سخن به میان اورده است.
به نظر می‌‌رسد که اجل مسمی همان اجل مکتوب باشد که در [[آیات]] ۳۸ و ۳۹ سوره رعد و آیه ۱۱ [[سوره]] سوره فاطر از آن سخن به میان آمده است. در [[روایات]] «اجل مسمّی» به اجل غیر قابل تغییر [[تفسیر]] شده است.<ref>نورالثقلین ذیل آیه ۳۴ سوره اعراف</ref>.
اما انسان‌ها افزون بر اجل مسمی و تغییر ناپذیر دارای یک اجل معلق نیز می‌‌باشند که تغییر پذیر است.(انعام [[آیه]] ۲) همچنین از کلمه {{متن قرآن|يُؤَخِّرَكُمْ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى}} در آیه ۹ و ۱۰ [[سوره ابراهیم]] استفاده می‌شود که در مقابل «اجل‌مسمّی» [[اجل]] دیگری نیز هست که قابل [[تغییر]] می‌باشد. از این اجل دوم که قابل تغییر است به [[اجل معلق]] یاد می‌‌شود.
از آن جایی که این اجل معلق ارتباط تنگاتنگی با [[رفتار]] و [[کردار]] [[آدمی]] می‌‌یابد از آن به عنوان اجل زودهنگام نیز یاد می‌‌شود؛ زیرا شخصی که گرفتار اجل معلق می‌‌شود می‌‌بایست به طور طبیعی و بر اساس اجل مسمای [[الهی]] عمر بیش تری داشت ولی به سبب رفتارهایی آن [[زمان]] از میان می‌‌رود و عمرش کوتاه شده و گرفتار [[مرگ]] معلق می‌‌شود.
[[خداوند]] در [[آیات]] ۳ و ۴ [[سوره نوح]] عبادت‌گریزی و [[بی‌تقوایی]] و [[اطاعت]] نکردن از [[پیامبر الهی]] را موجب مرگ پیش از رسیدنِ اجل مسمّی معرفی می‌‌کند. به این معنا که امور سه گانه ترک [[عبادت]] بی‌تقوایی و عدم [[اطاعت از پیامبران]] می‌‌تواند [[مرگ طبیعی]] آدمی را پیش اندازد و عمر آدمی را کوتاه کند.
آیه ۱۰ سوره ابراهیم نیز [[اعراض]] از [[دعوت الهی]] را موجب کاهش عمر و نرسیدن [[جوامع]] و [[امّت‌ها]] به اجل مسمّای خود می‌‌داند؛ زیرا جوامع با ترک و اعراض از دعوت الهی [[رفتاری]] را در پیش می‌‌گیرند که زمینه را برای انزال [[عذاب‌های الهی]] فراهم می‌‌آورد و بلایای به ظاهر طبیعی چون توفان و [[زمین]] لرزه و سیل و قحطی و مانند آن موجب می‌‌شود تا [[جامعه]] در وضعیتی قرار گیرد که استقرار و [[امنیت]] و [[آسایش]] نداشته باشد و از درون از هم بپاشد و به جای [[همگرایی]] و اتفاق و [[عدالت]] واگرایی و [[تفرقه]] و [[ظلم]] [[جانشین]] شود و [[مردمان]] به [[جان]] هم افتند و [[دولت]] و [[نظام سیاسی]] و [[اجتماعی]] از میان برود به گونه ای که دیگر جامعه ای برقرار نماند..<ref>[[خلیل منصوری|منصوری خلیل]] [[مرگ گناهی و گناهان مرگ آفرین (مقاله)|مرگ گناهی و گناهان مرگ آفرین]]</ref>
==تاخیر اجل معلق و تغییر آن==
از آن جایی که در [[بینش]] و نگرش [[قرآنی]] اجل به دست [[خداوند]] است و خداوند به عنوان منشای اجل‌ها معرفی شده و اوست که [[اجل]] و مدت [[زمان مرگ]] و هستی [[انسان‌ها]] و هر موجود دیگری را معین و مشخص می‌‌کند<ref>آل عمران آیه ۱۴۵ و انعام آیات ۲ و ۱۲۸ و نیز ابراهیم آیه ۱۰ و اسراء آیه ۹۹ و آیات دیگر</ref> بنابراین می‌‌بایست گفت که [[تغییر]] اجل‌ها نیز به دست اوست<ref>رعد آیات ۳۸ و ۳۹</ref> و خداوند است که می‌‌تواند اجل‌ها را تغییر دهد و اجلی را محو و اجلی دیگر را ثبت کند.
براین اساس اگر برای کسی [[عمر طولانی]] یا کوتاهی نوشته شده باشد خداوند می‌‌تواند همان اجل مکتوب و مسما را تغییر دهد؛ زیرا [[ام الکتاب]] در [[اختیار]] و بخشی از [[فرمان]] اوست که می‌‌تواند تغییر داده و محو و [[اثبات]] نماید.<ref>نوح آیه ۴۷ و فاطر آیه ۱۱ و رعدد آیات ۳۸ و ۳۹</ref>
خداوند در [[آیات]] ۱۰ [[سوره ابراهیم]] و ۴ [[سوره نوح]] خود را منشای اصلی تغییر اجل‌ها از جمله [[اجل معلق]] می‌‌کند. به این معنا که خداوند اجل معلق را نیز تاخیر می‌‌افکند.
البته در آیات دیگر تبیین و تشریح شده است که این تغییر در اجل معلق و تاخیر در آن نیازمند زمینه‌ها و بسترهایی است که شخص خود با [[اعمال]] و رفتارش بدان شکل می‌‌بخشد.
اگر بخواهیم علل و عواملی که زمینه‌ساز تاخیر در اجل معلق است دسته‌بندی کنیم می‌‌توانیم آن را در چهار چیز اصلی سامان دهیم که عبارتند از: [[اجابت]] [[دعوت الهی]] و [[پذیرش اسلام]] و [[ایمان]] [[اطاعت از پیامبران]] [[عبادت الهی]] و [[تقوا]].
خداوند در [[آیه]] ۱۰ سوره ابراهیم اجابت دعوت الهی و پذیرش اسلام و ایمان را عامل اصلی برای [[طولانی شدن عمر]] [[آدمی]] تا [[اجل مسمی]] و معین [[الهی]] می‌‌داند و [[مردمان]] را [[تشویق]] می‌‌کند تا با پذیرش اسلام مرگ‌های خود تا [[زمان]] اجل مسمی به تاخیر افکنند.
آیات یک تا سوم سوره نوح به عامل دوم اشاره می‌‌کند که همان پذیرش [[اطاعت از پیامبران]] در طول [[اطاعت از خداوند]] است. اطاعت از پیامبران از جمله [[پیامبر گرامی]]{{صل}} عامل مهمی در تاخیر [[اجل]] تا [[زمان]] مسمای آن است.
همین [[آیات]] به دو عامل [[عبادت]] و [[تقوای الهی]] به عنوان عوامل تاخیر ساز اشاره می‌‌کند تا این گونه [[مردمان]] را برای انجام کارهای خیر و [[نیک]] [[دعوت]] و [[ترغیب]] نماید. اصولا [[انسان]] [[زندگی]] را می‌‌بایست برای [[کارهای نیک]] و فراهم آوری شرایط [[رشد]] و کمال بخواهد و اگر مرگی را می‌‌خواهد برای [[رهایی]] از [[شر]] و بلاهایی باشد که [[دین]] و کمال را از وی سلب می‌‌کند. البته درخواست [[مرگ]] در هر شرایطی نادرست است مگر آنکه این درخواست مرگ همان [[شهادت]] در راه [[خداوند]] باشد.
در دعای ماثوری که در [[مفاتیح الجنان]] از [[امام سجاد]]{{ع}} برای [[روزه]] سه [[شنبه]] نقل شده آمده است: {{متن حدیث|اللهم اجعل الحياة زيادة لي في كل خير واجعل الموت راحة لي من كل شر}}؛ خداوندا زندگی‌ام را برای انجام کارهای خیر بیافزا و مرگم را [[آسایش]] و [[راحتی]] از هر شر و [[بدی]] قرار ده. به این معنا که [[آدمی]] اگر زندگی طولانی بخواهد برای انجام کارهای خیر باشد و مرگش برای این باشد که از شر وبدی رهایی یابد. البته این [[حدیث]] همانند دیگر [[احادیث]] از [[پیامبر]]{{صل}} نیز در کتب [[اهل سنت]] آمده است که بیانگر این معناست که این مطلبی است که [[شیعه]] و [[سنی]] بر آن [[اذعان]] دارند و همه از منبع واحد و یگانه [[الهی]] سرچشمه گرفته است.
به هر حال بسیاری از [[مردم]] به سبب [[ترک اطاعت]] و تقوای الهی گرفتار مرگ زود [[رس]] می‌‌شوند و [[گناهان]] عمرشان را کوتاه می‌‌کند و همانند قیچی و داسی قطع می‌‌کند و می‌‌برد؛ چنان که خداوند به صراحت می‌‌فرماید که بسیاری از [[سختی‌ها]] و [[مشکلات]] زندگی به سبب ترک ذکر [[الله]] است: {{متن قرآن|وَمَنْ أَعْرَضَ عَن ذِكْرِى فَإِنَّ لَهُۥ مَعِيشَةًۭ ضَنكًۭا وَنَحْشُرُهُۥ يَوْمَ ٱلْقِيَـٰمَةِ أَعْمَىٰ}}<ref>«و هر که از یادکرد من روی برتابد بی‌گمان او را زیستنی تنگ خواهد بود و روز رستخیز وی را نابینا بر خواهیم انگیخت» سوره طه آیه ۱۲۴.</ref>.
[[امام صادق]]{{ع}} درباره تاثیر [[گناهان]] و [[بی‌تقوایی]] در مرگ‌های زودرس می‌‌فرماید: {{متن حدیث|نَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ اَلذُّنُوبِ اَلَّتِي تُعَجِّلُ اَلْفَنَاءَ وَ تُقَرِّبُ اَلْآجَالَ وَ تُخْلِي اَلدِّيَارَ وَ هِيَ قَطِيعَةُ اَلرَّحِمِ وَ اَلْعُقُوقُ وَ تَرْكُ اَلْبِرِّ}}؛ «به [[خدا]] [[پناه]] می‌برم از گناهانی که نابودی را [[شتاب]] می‌دهند و [[مرگ‌ها]] را نزدیک می‌سازند و [[خانه‌ها]] را ویران می‌‌کنند و آنها [[قطع رحم]] و [[آزردن]] و [[نافرمانی]] پدر و مادر و واگذاردن [[احسان]] و [[نیکی]] است».
آن حضرت{{ع}} همچنین در این باره می‌فرماید: {{متن حدیث|مَنْ يَمُوتُ بِالذُّنُوبِ أَكْثَرُ مِمَّنْ يَمُوتُ بِالْآجَالِ وَ مَنْ يَعِيشُ بِالْإِحْسَانِ أَكْ ... بِالذُّنُوبِ أَكْثَرُ مِمَّنْ يَمُوتُ بِالْآجَالِ وَ مَنْ يَعِيشُ بِالْإِحْسَانِ أَكْثَرُ مِمَّنْ يَعِيشُ بِالْأَعْمَارِ}}؛ تعداد کسانی که به واسطه گناهان خود می‌میرند از کسانی که به واسطه به سر آمدن عمر ([[اجل]] حتمی) می‌میرند بیشتر است و تعداد کسانی که به سبب احسان و [[نیکوکاری]] [[زندگی]] دراز می‌کنند افزون است.<ref>بحارالانوار ج ۵ ص۱۴۰</ref>.
از این دسته از [[روایات]] می‌‌توان نتیجه گرفت که [[مردمان]] به سبب گناهان و ترک [[عبادت]] و [[تقوای الهی]] دچار [[مرگ]] زود [[رس]] می‌‌شوند و پیش از آنکه مرگ محتوم و [[قطعی]] آنان برسد خویش با دست‌های خود [[گور]] خود را می‌‌کنند و از [[نعمت]] زندگی [[محروم]] می‌‌شوند.
این که گناهان و یا [[رفتار]] [[آدمی]] در [[جهان تکوین]] اثر می‌‌گذارد از آن روست که [[نظام هستی]] بر اساس اسباب و علل [[آفریده]] شده است و هر کاری در [[جهان]] در امر دیگر جهان تاثیر می‌‌گذارد چنان که افزایش [[مصرف]] سوخت‌های فسیلی از سوی [[انسان]] موجب افزایش گازهای گلخانه ای و سوراخ شدن طبقه ازون در جو و افزایش [[گرما]] و [[مرگ و میر]] گیاهان و جانوران بسیاری می‌‌شود. امام صادق{{ع}} در باره [[نظام]] سبب و مسببی [[جهان آفرینش]] می‌‌فرماید: {{متن حدیث|أَبَى اَللَّهُ أَنْ يُجْرِيَ اَلْأَشْيَاءَ إِلاَّ بِأَسْبَابٍ فَجَعَلَ لِكُلِّ شَيْءٍ سَبَباً}}؛ [[خداوند]] ابا و [[پرهیز]] دارد از جریان ا [[مور]] مگر از طریق اسباب آنها پس برای هر چیزی سببی قرار داده است<ref>میزان الحکمه محمدی ریشهری ج ۵ ح ۸۱۶۶</ref>.
باشد با [[پرهیز]] از [[گناهان]] و ترک آن و همچنین [[پیروی]] از [[آموزه‌های قرآنی]] و [[اسلامی]] در مسیری گام برداریم که [[نعمت‌های الهی]] به سوی ما سرازیر شده و بلایای به ظاهر طبیعی و عادی از سر ما دور گردد و [[جامعه]] و [[کشور اسلامی]] از [[برکات الهی]] بهره مند شود.<ref>[[خلیل منصوری|منصوری خلیل]] [[مرگ گناهی و گناهان مرگ آفرین (مقاله)|مرگ گناهی و گناهان مرگ آفرین]]</ref>
==اهداف مرگ==
شاید هر کسی آرزوی [[زندگی]] خود و دیگری را دارد و حتی برخی [[دوست]] دارند دست کم بیش از صد سالی زندگی کنند، اگر چه عمر هزارساله نوح هم خواهان شماری اندک است. با این همه هیچ کس یا کم‌تر کسی را می‌‌توانی بیابی که آرزوی [[مرگ]] کند. این [[گریز]] و گاه [[بیزاری]] از مرگ حتی در میان کسانی وجود دارد که مرگ را دروازه به [[جهان]] و سرای [[برتر]] می‌‌دانند و آن را [[پایان زندگی]] و هستی نمی‌دانند. با این همه، کم‌تر کسی است که مرگ را بهتر از زندگی بداند و یا حتی آن را "احلی من العسل، شیرین‌تر و گواراتر از عسل و شهد انگبین" بر شمارد.
[[خداوند]] در [[آیه]] ۹۶ [[سوره بقره]] [[آزمندی]] [[مشرکان]] و یهودیانی را گزارش می‌‌کند که خواهان عمر هزارساله هستند. این که مشرکانی که [[اعتقاد]] به [[قیامت]] و [[رستاخیز]] ندارند [[گرایش]] و [[آزمند]] [[زندگی دنیا]] و عمر هزارساله باشند، امری طبیعی است، اما شگفت از مردمانی که مدعی [[ایمان]] به رستاخیز هستند و چنان به [[دنیا]] دلبسته شده‌اند که از مرگ بیزاری می‌‌جویند و دوست دارند تا در دنیا [[جاودانه]] باشند: {{متن قرآن|وَلَتَجِدَنَّهُمْ أَحْرَصَ ٱلنَّاسِ عَلَىٰ حَيَوٰةٍۢ وَمِنَ ٱلَّذِينَ أَشْرَكُوا۟ يَوَدُّ أَحَدُهُمْ لَوْ يُعَمَّرُ أَلْفَ سَنَةٍۢ وَمَا هُوَ بِمُزَحْزِحِهِۦ مِنَ ٱلْعَذَابِ أَن يُعَمَّرَ وَٱللَّهُ بَصِيرٌۢ بِمَا يَعْمَلُونَ}}<ref>«و آنان (- قوم یهود) را به زندگی آزمندترین مردم و آزمندتر از مشرکان خواهی یافت، هر یک از آنها دوست می‌دارد هزار سال او را سالمندی دهند با آنکه این سالمندی هم او را از عذاب دور نمی‌کند و خداوند به آنچه می‌کنند بیناست» سوره بقره، آیه ۹۶.</ref>
برخی از [[یهودیان]] مدعی این بودند که تنها آنان [[بهشت]] می‌‌روند، از این روست که خداوند از آنان می‌‌خواهد تا اگر راست می‌‌گویند که بهشت از آن ایشان است، آرزوی مرگ کنند، ولی این افراد هرگز خواهان مرگ نمی‌شوند و حتی دوست دارند که عمر هزارساله داشته باشند.
[[قرآن]] در این [[آیه شریفه]] می‌فرماید: اگر راست می‌گویید، پس آرزوی [[مرگ]] کنید.؛ چراکه اگر کسی براستی بر این [[عقیده]] باشد، می‌داند که مرگ برای او از [[زندگی]] در این [[جهان]]، با این همه [[مشکلات]] و گرفتاریها و [[غم]] و [[اندوه]] گوناگون بهتر است؛ و [[یقین]] دارد که در سرای [[جاودانه]]، یکسره در [[نعمت‌ها]] [[غرق]] می‌شود و به [[حیات]] [[ابدی]] بال می‌گشاید؛ از این رو، مرگ را بر زندگی برمی‌گزیند.
[[امام حسن]]{{ع}} دوّمین [[امام نور]]{{ع}} پدرش [[امیر مؤمنان]]{{ع}} را در [[کارزار]] [[صفّین]] دید درحالی که با [[لباس]] عادی و بدون داشتن [[زره]]، میان دو [[سپاه]] قدم می‌زد. به او نزدیک شد و گفت: پدرجان! لباسی که بر اندام [[مبارک]] شماست، لباس رزم نیست؛ آیا نگران [[جان]] خویش نیستید؟
امیر مؤمنان{{ع}} فرمود: {{متن حدیث|يا بني ان اباك لايبالي وقع علي‌الموت او وقع‌الموت عليه}}. پسرم! پدرت از این باک ندارد که بر مرگ چیره و برآن وارد شود یا برعکس.
[[عمّار یاسر]] نیز با [[ایمان]] به سرای [[آخرت]] و [[نعمت‌های خدا]]، در بحرانی‌ترین شرایط [[جنگ صفّین]] گفت: از مرگ در [[راه خدا]] چه باک؟! که اینک [[دوستان]] خویش، محمّد{{صل}} – آن پیام‌آور برگزیده – و یارانش را دیدار خواهم کرد.
اکنون این [[پرسش]] مطرح می‌‌شود که اگر به [[راستی]] آرزوی مرگ بهتر از دوست‌داشتن زندگی دنیاست و [[مردم]] پرواپیشه باید آن را از [[خدا]] بخواهند، پس چرا [[پیامبر گرامی]]{{صل}} که [[برترین انسان‌ها]] و نزدیکترین [[بنده]] به [[آفریدگار]] خویش است، فرمود: هیچگاه کسی از شما بخاطر مشکلات زندگی یا زیانی که به او می‌رسد، آرزوی مرگ نکند؛ بلکه دست [[نیایش]] به بارگاه خدا بردارد و بگوید: {{متن حدیث|اللّهُمّ أحيِني ما كانَتِ الحَياةُ خَيرا لي}}؛ بار خدایا! تا لحظه‌ای مرا زنده بدار که زندگی برای من شایسته‌تر است؛ و آنگاه که مرگ پرافتخار برایم بهتر و زیبنده‌تر است، مرا از این جهان فانی به [[دیار]] باقی انتقال ده.
پاسخ‌ این پرسش روشن است؛ زیرا از دیدگاه [[پیامبر]]{{صل}} هنگامی که آرزوی مرگ به انگیزه بیتابی و [[بی‌اعتمادی]] به خویش و [[ضعف]] دربرابر [[مشکلات]] [[زندگی]] باشد، [[ناپسند]] است و مرگی است فاقد [[افتخار]] و [[آسایش]]؛ چراکه [[خدا]] و پیامبرش ما را به [[پایداری]] و [[شکیبایی]] و واگذاری کارها به خدا و تلاش و [[کوشش]] شایسته [[فرمان]] می‌دهند. امّا اگر [[یقین]] داشته باشیم که با ادامه زندگی [[ناهنجار]] و در غرقاب گرفتاریها، [[امید]] و [[اعتماد به خدا]] [[متزلزل]] و [[نافرمانی خدا]] شروع می‌شود، در اینجا [[مرگ]] بهتر از زندگی در [[خفّت]] و [[اسارت]] در دام [[هوای نفس]] و شیطانهاست؛ و [[انسان]] پرواپیشه و باایمان، مرگ را بهتر از زندگی [[ذلّت]] بار و گناه‌آلود می‌داند و آرزوی مرگ می‌کند.
اما این که [[انسان‌ها]] از مرگ می‌‌هراسند به سبب این که است که [[کارهای زشت]] و [[گناه]] زیاد انجام داده و مرتکب شده اند: «و لن یتمنّوه ابداً بما قدّمت ایدیهم؛ ولی بخاطر کارهایی که از پیش انجام داده‌اند، هرگز آن را [[آرزو]] نخواهند کرد»
این [[آیه شریفه]] درمورد [[یهود]] است؛ همان گروهی که در [[آیه]] قبل از آنان سخن رفت؛ و روشن می‌سازد که آنان به خاطر عملکرد [[زشت]] خویش، هرگز آرزوی مرگ را نخواهند کرد.
از [[پیامبر گرامی]]{{صل}} نقل کرده‌اند که: اگر یهود آرزوی مرگ می‌کردند، آرزویشان برآورده می‌شد، و آنگاه جایگاه خویش را در [[دوزخ]] می‌دیدند؛ ازاین‌رو، خدا فرمود: هرگز آرزوی مرگ نخواهند کرد؛ چراکه دروغشان آشکار می‌شود.
از آیه شریفه بر می‌‌آید که [[عشق به زندگی]] و [[حرص]] به داشتن عمری طولانی، اگر به انگیزه [[دنیا]] و [[دنیاپرستی]] و لذّت‌جویی و بی‌بندوباری باشد، گناه است و سخت [[نکوهیده]] و از خصلتهای منفی یهود و [[شرک]] گرایان؛ امّا اگر [[اشتیاق]] به زندگی دراز، به [[نیّت]] [[فرمانبرداری]] و انجام کارهای شایسته بیشتر و [[توبه]] و [[درک]] [[سعادت]] افزونتر باشد، بسیار [[پسندیده]] است.
[[امیر مؤمنان]]{{ع}} درباره باقیمانده [[عمر انسان]] با [[ایمان]] می‌فرماید: «لا قیمة لها یُدرک بها مافات یحیی بها ما امات؛ برای باقیمانده عمر انسان باایمان، نمی‌توان ارزش‌گذاری کرد،؛ چراکه او به [[برکت]] آن می‌تواند فرصتهای ازدست‌رفته و کارهای انجام‌نیافته را جبران کند و [[توبه]] نماید و به کمک آن هر چه را مرده است، زنده سازد».([[مجمع البیان]]، ذیل [[آیه]])
[[علامه طباطبایی]] در ذیل آیه می‌‌نویسد: منظور از هزار سال، طولانی‌ترین عمر است، و کلمه هزار، کنایه از بسیاری است، چون در [[عرب]] آخرین مراتب عدد از نظر وضع فردی همین عدد هزار(الف) است، و بیش از آن اسم جداگانه ندارد، بلکه با تکرار (الف الف؛ هزار هزار) و یا ترکیب (عشره آلاف؛ ده هزار و یا مائه الف؛ صد هزار) تعبیر می‌‌شود.
برخی از [[مسلمانان]] پیش از آنکه [[حکم جهاد]] از سوی [[خداوند]] نازل شود، خواهان [[جهاد]] و [[شهادت]] بودند، ولی هنگامی که حکم جهاد صادر شد، از آن گریزان شدند؛ زیرا ایشان نیز [[سست]] عنصر بودند و اگر [[ایمان واقعی]] به [[آخرت]] و [[زندگی]] [[برتر]] داشتند به [[حکم عقل]] به جهاد و شهادت می‌‌رفتند تا از زندگی برتر و بی‌درد و [[رنج]] و تمام [[آسایش]] و [[آرامش]] در سرای جاودان بهره گیرند؛ زیرا به قول [[علامه]] علاقه به زندگی راحت [[جاودانه]] و ترجیح آن به زندگی رنج آور امری طبیعی و [[فطری]] [[بشر]] است. علامه می‌‌نویسد: کسی در این مطلب کمترین [[شک]] نمی‌کند؛ زیرا [[انسان]] و بلکه هر موجود دارای [[شعور]]، وقتی که بین [[راحتی]] و تعب مختار شود، البته راحتی را [[اختیار]] می‌‌کند، و اگر میان دو قسم زندگی یکی مکدر و آمیخته با [[ناراحتی‌ها]]، و دیگری [[خالص]] و صافی، مخیر شود، بدون هیچ تردیدی عیش خالص و گوارا را اختیار می‌کند، و به فرضی هم که بدون اختیار گرفتار زندگی [[پست]] و عیش مکدر شده باشد پیوسته آرزوی [[نجات]] از آن و رسیدن به عیش [[طیب]] و گوارا در سر می‌پروراند، و حتی یک لحظه هم از [[حسرت]] بر آن زندگی خالی نیست، نه قلبش، و نه زبانش، بلکه همواره برای رسیدن به آن سعی و عمل می‌کند. این امر [[فطری]] است.
==[[هدف]] از [[زندگی]] و [[مرگ]]==
بنابراین اگر [[انسان]] مرگ را می‌‌خواهد به قصد دست یابی به [[آسایش]] و [[آرامش]] و [[رهایی]] از [[شرور]] و مصیبت‌های [[دنیا]] بخواهد و اگر آرزوی زندگی در دنیا را دارد، برای جلب و جذب خیر و بهره‌مندی بیش‌تر از [[طبیعت]] دنیا برای رسیدن به [[کمالات]] و [[تقرب به خداوند]] باشد. از این روست که در دعای ماثوری که در [[مفاتیح الجنان]] از [[امام سجاد]]{{ع}} برای [[روز]] سه [[شنبه]] نقل شده، آمده است: {{متن حدیث|اللهم وَاجْعَلْ الْحَيَاةَ زِيَادَةً لِي فِي كُلِّ خَيْرٍ، وَاجْعَلْ الْمَوْتَ رَاحَةً لِي مِنْ كُلِّ شَرٍّ}}؛ خداوندا! زندگی را وسیله ای برای افزایش خیرم قرار ده و مرگ را وسیله رهایی و راحت از هر [[بدی]] و شری بساز.
به این معنا که اگر خواهان زندگی بیش‌تر در دنیا هستیم به قصد و هدف دست یابی به خیر بیش‌تر و [[قرب الهی]] و متاله و خدایی شدن باشد و اگر خواهان مرگی هستیم برای رهایی از شرور دنیا باشد. بنابراین از [[خداوند]] بخواهیم تا دنیا و لذت‌های آن را هدف نهایی زندگی ما قرار ندهد و ما در [[پناه]] خویش گیرد و خیر را نصیب و بهره [[دنیایی]] ما کند.<ref>[[خلیل منصوری|منصوری، خلیل]]، [[اهداف مرگ و زندگی (مقاله)|اهداف مرگ و زندگی]]</ref>
==آثار [[مرگ]] در [[زندگی]] [[بشر]]==
مرگ اسم از مردن است؛ و مردن به معنای [[باطل]] شدن قوت حیوانی و [[قدرت]] غریزی، همچنین فنای [[حیات]] و نیست شدن زندگانی و رفتن از عالم [[گیتی]] و [[دنیا]] به عالم مینوی و [[جهان]] دیگر است.<ref>لغت نامه، دهخدا، ج ۱۲، ص۱۸۲۸۱</ref>
در [[فرهنگ]] [[عربی]] و [[قرآنی]]، واژگانی چون [[موت]]، [[هلاکت]]، [[وفات]]،‌ [[اجل]] و مانند آن برای بیان این معنا به کار می‌‌رود.
البته آن چه دهخدا از معنا و مفهوم مرگ به دست داده است، براساس [[تفسیری]] از مرگ موجودات در [[عالم ماده]] و دنیاست، وگرنه بر اساس [[آموزه‌های قرآنی]]، مرگ در [[عوالم]] دیگر چون [[عالم برزخ]] نیز رخ می‌‌دهد و حتی بر اساس برخی از [[آیات]] و [[روایات]]، مرگ در [[قیامت]] نیز اتفاق می‌‌افتد. از این روست که از دو مرگ و دو زندگی سخن به میان آمده است: {{متن قرآن|قَالُوا۟ رَبَّنَآ أَمَتَّنَا ٱثْنَتَيْنِ وَأَحْيَيْتَنَا ٱثْنَتَيْنِ فَٱعْتَرَفْنَا بِذُنُوبِنَا فَهَلْ إِلَىٰ خُرُوجٍۢ مِّن سَبِيلٍۢ}}<ref>«می‌گویند: پروردگارا! ما را دو بار میراندی و دو بار زنده گرداندی، اینک ما به گناهان خویش اعتراف کرده‌ایم، آیا راه بیرون شدی از اینجا هست؟» سوره غافر، آیه ۱۱.</ref>
بر این پایه، مرگ را نمی‌تواند محدود به باطل شدن قوت حیوانی و قدرت غریزی و یا رفتن از عالم گیتی به عالم دیگر [[تفسیر]] و معنا کرد؛ بلکه مفهومی که [[قرآن]] از مرگ به دست می‌‌دهد فراتر از این است؛ پس می‌‌بایست گفت که مرگ انتقال از حالتی به حالتی دیگر و از میان رفتن حالت نخست است.
شاید بتوان آن را همانند لبس بعد لبس دانست. این حالت در پروانه به خوبی [[مشاهده]] می‌‌شود که از حالت [[کرم]] به شفیره و از شفیره به پروانه تبدیل می‌‌شود.
پس مرگ در عوالم و جهان دیگر نیز اتفاق می‌‌افتد. [[خداوند]] بیان می‌‌کند که [[اولیای الهی]] و [[شهیدان]] تنها یک بار مرگ را [[تجربه]] می‌‌کنند، و از مرگ دوباره در [[ایمنی]] خواهند بود؛<ref>آل عمران، آیه ۱۶۹؛ نمل، آیه ۸۷؛ زمر، ایه ۶۸</ref> اما توده‌های [[مردم]] [[گناهکار]] دوبار [[مرگ]] و [[زندگی]] را [[تجربه]] خواهند کرد<ref>غافر،‌ آیه ۱۱</ref> و در این میان، [[دوزخیان]] و [[اهل]] [[شقاوت]] بارها مرگ را تجربه می‌‌کنند و نوعی زندگی میان مرگ و زندگی را دارند.<ref>اعلی، آیات ۱۱ تا ۱۳</ref> این حالت میان مرگ و زندگی چنان بر ایشان سخت و [[عذاب]] آور است که خواهان نابودی و نیستی کامل هستند ولی هرگز نیستی کامل را تجربه نخواهند کرد و میان مرگ و زندگی دست و پا خواهند زد.<ref>فرقان، آیه ۱۴؛ انشقاق، آیه ۱۱</ref>
اما یک [[پرسش]] در این جا مطرح می‌‌شود، و آن این است که اگر مرگ، انتقال از یک حالت به حالتی دیگر است؛ چرا برای اهل [[سعادت]]، [[شهیدان]] و [[اولیای الهی]] یک بار، ولی برای اهل شقاوت و [[کافران]]، بارها اتفاق می‌‌افتد؟
در پاسخ باید گفت که هر انتقالی، انتقال مثبت و رو به کمالی نیست؛ بلکه انتقالی به حالت بدتر و سخت‌تر نیز خواهد بود. از این روست که اهل شقاوت، از بدتر شدن وضعیت خویش چنان به [[درد]] و [[رنج]] می‌‌افتند که خواهان نیستی و نابودی ([[ثبور]]) مطلق هستند. [[خداوند]] در [[آیات]] ۲۵ و ۲۷ [[سوره حاقه]] با اشاره به [[اصحاب شمال]] و وضعیت آنان در [[قیامت]] و [[دوزخ]] بیان می‌‌کند که آنان خواهان استمرار مرگ خویش هستند و از خداوند درخواست دارند که پس از مرگ دوباره زنده نشوند؛ این آرزوی مرگ و زنده نشدن پس از آن، به سبب [[آگاهی]] از [[اعمال زشت]] خود و عذابی است که می‌‌بایست تا ابد آن را [[تحمل]] کنند.
[[انسان‌های کامل]] و اولیای الهی چون در [[دنیا]] به [[کمال مطلق]] می‌‌رسند و متاله و ربانی می‌‌شوند، دیگر نیازی به انتقال چندگانه ای ندارند و تنها نیاز است که این پوسته [[دنیوی]] و مادی را بر کنند و در [[جامه]] و تن پوش [[اخروی]] در آیند. اما متوسطین از مردم نیازمند توجه بیش تری هستند و [[عالم برزخ]] برای آنان نوعی [[فرصت]] کوتاه مدت دیگری است تا خود را به کمال برسانند؛ هر چند که فرصت عالم برزخ برای آنان همانند فرصت [[عالم دنیا]] نیست؛ چراکه فرآیند تکاملی در آنجا همانند [[دنیا]] سریع نیست، بلکه خیلی کند است و مرده در [[انتظار]] بهره‌مندی از باقیات صالحاتی است که در [[زمان]] زیست به جا گذاشته یا در انتظار بهره‌مندی از [[خیرات]] و مبرات [[اهل دنیا]] هستند که دست ایشان هنوز برای [[کارهای نیک]] و [[صالح]] باز است و آن را [[هدیه]] به [[مردگان]] می‌‌کنند.
به هر حال، [[مرگ دنیوی]]، حالتی است که همه موجودات دنیا آن را [[تجربه]] خواهند کرد؛‌ زیرا [[مرگ]] تنها مسیر بازگشت به سوی [[خداوند]] است.<ref>جمعه، آیه ۸</ref> پس هر [[انسانی]] می‌‌بایست [[جامه]] دنیا و کالبد مادی را از تن بیرون اندازد و [[روح]] وی از حلقوم بیرون آید و کالبد مادی را فروافکند و به [[جهان]] دیگری در آید.<ref>قیامت، آیات ۲۶ و ۲۸</ref>
از آثار مرگ برای مرده و دیگران،‌ فراق و جدایی است؛‌ زیرا با مرگ، مرده و زندگان امکان ارتباط با یک دیگر را از دست می‌‌دهند و همین مسأله فراق و جدایی است که برای بسیاری از [[مردم]] و حتی مردگان سخت و دشوار است. جدایی و فراق از [[خانواده]]، [[خویشان]] و [[دوستان]] از مهم‌ترین آثار مرگ در دنیاست. از این روست که دو طرف از این جدایی در [[رنج]] هستند و مرگ را بر نمی‌تابند.
از دیگر آثاری که خداوند در [[قرآن]] برای مرگ بیان می‌‌کند، [[فراموشی]] مردگان از سوی خویشان و بستگان است. خاک سرد است و هر رابطه ای میان زندگان و مردگان را از میان بر می‌‌دارد. این گونه است که در مدتی کوتاه، مرده از یاد می‌‌رود و به فراموشی سپرده می‌‌شود.<ref>مریم، آیه ۲۳</ref>
[[انسان‌ها]] فاقد [[اختیار]] مرگ خود هستند و تنها خداوند است که اختیار دار مرگ موجودات و جانداران است.<ref>آل عمران،‌ آیه ۱۴۵؛ زمر، آیه ۴۲</ref>.<ref>[[خلیل منصوری|منصوری، خلیل]]، [[عالم مردگان (مقاله)|عالم مردگان]]</ref>
==آرزوی مرگ و یا تاخیر آن==
[[خداوند]] در [[آیه]] ۶۸ [[سوره غافر]] می‌‌فرماید که [[مرگ]] موجودات زنده از جمله [[انسان]] تنها به [[فرمان تکوینی]] [[الهی]] انجام می‌‌گیرد؛ بنابراین مرگ و [[زندگی]] تنها در [[اختیار]] خداوند است و کسی را نرسد که اختیار مرگ و زندگی موجودات را داشته باشد. پس، اگر مرگی اتفاق می‌‌افتد،‌ هرگز بیرون از [[اراده]] و [[مشیت الهی]] نخواهد بود؛ چراکه مرگ هر موجودی از جمله انسان، دارای [[زمان]] معین و معلوم خواهد بود.<ref>آل عمران، آیه ۱۴۵؛ انعام، آیه ۲؛ اعراف،‌ آیه ۳۲ و آیات دیگر</ref>
در آیه ۱۴۵ [[سوره آل عمران]] به این نکته نیز توجه داده شده که مرگ هر کسی از پیش نوشته شده و معین و مقدر است و هرکسی تنها به [[اذن الهی]] می‌‌میرد. بنابراین،‌ هیچ مرگی را نمی‌توان بیرون از [[مشیت]] و اراده و اذن الهی دانست.
برخی از [[مردمان]] در [[دنیا]] خواهان تاخیر مرگ خویش برای مدتی اندک هستند. خداوند تاخیر مرگ و آرزوی بقای عمر را تنها زمانی جایز می‌‌داند که به قصد [[صدقه دادن]] و کارهای [[صالح]] و [[نیک]] باشد. از این روست که در [[ادعیه]] ماثور از [[امامان معصوم]]{{ع}} چنین [[آرزو]] و درخواست مجاز دانسته شده است و در دعای [[روز]] سه [[شنبه]] آمده است: {{متن حدیث|وَاجْعَلِ الحَياةَ زِيادَةً لِي فِي كُلِّ خَيْرٍ، وَالوَفاةَ راحَةً لِي مِنْ كُلِّ شَرً}}؛ خداوند برایم زندگی ام را فرصتی برای خیر بیش‌تر و مرگ را [[آسایش]] از هر شری قرارده!
اجل‌های معلق با کارهایی چون [[صله رحم]]، [[صدقه]] و مانند آن به تاخیر می‌‌افتد چنان که گاه نیز با مخالفت‌هایی چون [[قطع صله رحم]] کاهش می‌‌یابد و [[اجل]] فرا می‌‌رسد. خداوند در [[آیات]] ۱ تا ۴ [[سوره نوح]] بیان می‌‌کند که [[تقواپیشگی]] و [[اطاعت از پیامبران]] و [[آموزه‌های وحیانی]]، زمینه مصونیت از [[نزول عذاب]] و مرگ‌های مفاجات و تاخیر افتادن مرگ تا [[اجل مسمی]] است.
اما هرگز اجل مسمی دمی تاخیر نمی‌افتد و پس از رسیدن آن، مرگ بی‌هیچ تقدم و تاخیری فرا می‌‌رسد.<ref>اعراف، آیه ۳۴؛ یونس، ایه ۴۹؛ حجر، آیه ۵ و آیات دیگر</ref>
برخی از [[مردم]] خواهان تاخیر [[مرگ]] خویش هستند. اما باید توجه داشت که اگر [[اجل معلق]] باشد، می‌‌توان با [[اصلاح]] [[رفتار]] آن را به تاخیر انداخت و اما اگر [[اجل مسمی]] است،‌ این درخواست‌ها، خواهشی بی‌جا و غیر مقبول است.<ref>منافقون؛ آیات ۱۰ و ۱۱</ref>
برخی از [[مردمان]] خواهان مرگ و تاخیر آن برای خود هستند؛ و برخی دیگر، خواهان مرگ و یا تاخیر آن برای دیگران می‌‌باشند. مثلا [[اهل دوزخ]] پس از مرگ که [[کشف]] الغطاء‌ انجام می‌‌گیرد و [[آتش دوزخ]] را به عیان در [[عالم برزخ]] می‌‌بینند، خواهان مرگ [[ابدی]] می‌‌شوند تا دوباره زنده نشوند و آتش دوزخ [[قیامت]] را نبینند.<ref>حاقه، ایات ۲۵ تا ۳۱</ref>
برخی از [[اولیای الهی]] نیز خواهان مرگ می‌‌شوند؛ چون می‌‌خواهند زودتر به [[لقای الهی]] نایل شوند. از [[آیات]] ۶ و ۷ [[سوره جمعه]] بر می‌‌آید که یکی از [[نشانه‌ها]] و علائم [[صداقت]] در ادعای [[ولی الله]] بودن، آرزوی مرگ است؛ این در حالی است که مدعیان اولیای الهی بودن چون برخی از [[یهودیان]]، به رغم ولی الله بودن، آرزوی مرگ نمی‌کنند؛ زیرا [[اعمال زشت]] آنان سبب خودداری آنان از چنین آرزوی می‌‌شود.<ref>بقره، آیات ۹۴ و ۹۵</ref>
[[پیامبر]] از سوی [[خداوند]] در این آیات مامور می‌‌شود تا با [[دشمنان]] خود از [[یهود]] این گونه [[احتجاج]] کند که اگر [[بهشت]] تنها برای شما یهودیان است و دیگران از [[اقوام]] و [[ملت‌ها]] و [[شرایع]] دیگر به بهشت نمی‌روند، پس آرزوی مرگ کنید تا به بهشت اختصاصی خود در آید، در حالی که شما چنین نمی‌کنید، چون در ادعای فرزند خداوند و [[محبان]] و ولی الله بودن، صادق و [[راستگو]] نیستید؛ وگرنه درخواست مرگ می‌‌کردید تا به بهشت [[موعود]] خود بروید.
از کسانی که خواهان مرگ خود بودند، [[حضرت مریم]]{{س}} است که هنگام زایمان به دلیل [[ترس]] از آبرویزی خواهان مرگ می‌‌شود. این نشان می‌‌دهد که [[آبرو]] و عرض [[انسان]] تا چه اندازه برای [[شخصیت انسان]] مهم است که شخص برای [[حفظ]] آن آرزوی [[مرگ]] می‌‌کند.<ref>مریم، ایه ۲۳</ref>
همین شرایط برای برخی از [[مسلمانان]] پیش آمد؛ زیرا به سبب عدم حضور در جبهه‌های [[جهاد]] چون [[غزوه بدر]]، این دسته خواهان مرگ در [[راه خدا]] بودند. اینان وقتی دریافتند که چه [[نعمت]] بزرگی یعنی [[شهادت]] را از دست دادند، خود را [[سرزنش]] می‌‌کردند.<ref>آل عمران، آیه ۱۴۳؛ روح المعانی، ج ۳؛ جزء ۴؛ ص۱۱۱</ref> بر اساس [[آیه]] می‌‌توان دریافت که این آرزوی آنان در [[جنگ احد]] آشکار می‌‌شود و صحنه مرگ و شهادت برای [[مجاهدان]] در [[غزوه احد]] جلوه گر شده و آنان شهادت را پس از درخواست پیشین خود اکنون به عیان [[مشاهده]] می‌‌کردند.
برخی مرگ را برای دیگران می‌‌خواهند. از جمله این افراد [[دشمنان]] [[پیامبران]] بودند که خواهان مرگ پیامبران خودشان بودند. از جمله اشراف [[قوم نوح]] که در [[انتظار مرگ]] آن حضرت{{ع}} لحظه شماری می‌‌کردند.<ref>مؤمنون، آیات ۲۳ و ۲۵</ref>
همچنین [[مشرکان مکه]] انتظار مرگ [[پیامبر]]{{صل}} را می‌‌کشیدند تا این گونه [[دین اسلام]] از میان برود و نام و نشان و یادی از آن نباشد.<ref>انبیاء، آیه ۳۴؛ طور، ایه ۳۰؛ حدید، آیه ۱۴</ref>.<ref>[[خلیل منصوری|منصوری، خلیل]]، [[عالم مردگان (مقاله)|عالم مردگان]]</ref>
==وضعیت انسان در عالم [[مردگان]]==
در مطالب پیشین، نسبت به عالم مردگان و وضعیت آنان کمی سخن به میان آمده است، اما باید توجه داشت که وضعیت مردگان در عالم دیگر، وضعیتی پیچیده است که برخی از اطلاعات آن از طریق [[قرآن]] به [[مردمان]] داده شده است.
پس از [[مرگ انسان]]، [[روح]] از تن جدا می‌‌شود. لازم است برای [[تکریم]] کالبدی که [[انسانی]] در آن زیسته است، آن را [[دفن]] کرد و تفاوتی میان [[مؤمن]] و [[کافر]] نمی‌کند. با این تفاوت که مؤمن را می‌‌بایست تکفین و [[تدفین]] کرد و بر او [[نماز]] خواند و با [[تلقین]] کلیاتی از [[آموزه‌های اسلامی]] از [[اصول دین]] دفن نمود. این امر برای هر [[مسلمانی]] نسبت به هر مسلمانی [[واجب کفایی]] است و می‌‌بایست انجام گیرد.<ref>مائده، [[آیه]] ۳۱ و [[آیات]] دیگر</ref>
پس از [[مرگ]] [[بدن انسان]] از میان می‌‌رود و گوشت [[انسان]] به سرعت تبدیل به خاک شده و استخوان هر چند که مدتی باقی می‌‌ماند ولی آن نیز به خاک تبدیل خواهد شد و اثری از جسد باقی نمی‌ماند.<ref>مؤمنون، آیات ۳۵ و ۸۲؛ اسراء، ایات ۲۹ و ۹۸ و آیات دیگر</ref>
در این هنگام که [[روح]] از بدن جدا می‌‌شود، روح به عالم دیگر می‌‌رود که می‌‌تواند [[عالم برزخ]] و یا دیگر [[عوالم]] بر اساس کمالی هر شخص باشد.<ref>انعام، ایه ۹۳؛ سجده، آیه ۱۱ و زمر، آیه ۲۲</ref>
بنابراین مرگ موجب نیستی نیست، بلکه انسان [[زندگی]] دیگری را در [[جهان]] دیگر [[تجربه]] خواهد کرد و زندگی و [[حیات]] او به شکلی دیگر استمرار و ادامه خواهد یافت.<ref>انبیاء، ایه ۳۵؛ عنکبوت، ایه ۵۷</ref>
این مرگ از [[دنیا]] فرصتی برای [[بازگشت به سوی خدا]] و [[محاسبه]] در نزد اوست. <ref>قصص، ایه ۸۸؛ قیامت، آیات ۲۸ تا ۳۰؛ نور، ایه ۳۹</ref>
مرگ [[مؤمنان]] آسان و مرگ [[کافران]] سخت و دشوار و حتی وحشتناک است.<ref>انفال،ایه ۶؛ انعام،‌ آیه ۹۳</ref> هنگامی که [[فرشتگان]] برای گرفتن [[جان]] [[کافر]] و [[ظالم]] می‌‌آیند، جان کافر و ظالم را به [[سختی]] می‌‌گیرند و او [[عذاب]] و دردی وحشتناک را تجربه می‌‌کند.<ref>انعام، ایه ۹۳</ref>
[[سکرات مرگ]] برای همه کافران و [[گناهکاران]] سخت و دشوار خواهد بود و این [[وحشت]] غیر قابل توصیف است.<ref>ق، ایه ۱۹ و ایات دیگر</ref> مرگ کافران همواره با [[شکنجه]] آنان به وسیله فرشتگان همراه خواهد بود.<ref>انفال، ایه ۵۰؛ محمد، آیات ۲۵ و ۲۷</ref>
پس از مرگ گناهکاران [[آتش دوزخ]] را می‌‌بییند چنان که مؤمنان به [[بهشت]] وارد می‌‌شوند.<ref>تکاثر، آیات ۵ و ۶</ref>
اما [[بهشتیان]] نه تنها یک بار مرگ را تجربه می‌‌کنند، بلکه با همان مرگ به بهشت [[جاودانه]] در آمده و از بهشت بهره مند می‌‌شوند.<ref>صافات،‌آیات ۴۰ تا ۵۹؛ دخان،آیات ۵۱ تا ۵۶ و ایات دیگر</ref>
بهشتیان با مرگ خویش، با [[سلام]] و [[صلوات فرشتگان]] وارد بهشت می‌‌شوند و از همان [[زمان]] از [[پاداش عمل]] خویش بهره مند می‌‌شوند.<ref>نحل، ایه ۳۲ و آیات دیگر</ref>
اما کسانی که در [[عالم برزخ]] در می‌‌آیند آنان پس از این [[مرگ]] یک مرگ و [[زندگی]] دیگر را [[تجربه]] خواهند کرد.<ref>غافرف ایه ۱۱؛ المیزان، ج ۱۷، ص۳۱۳</ref>
[[مؤمنان]] با [[نشاط]] و [[راحتی]] مرگ را استقبال کرده و [[فرشتگان]] با حالت آسان [[جان]] ایشان را می‌‌گیرند<ref>نازعات، ایات ۱ و ۲</ref> ولی مرگ [[کافران]] به [[سختی]] خواهد بود.<ref>همان؛ تفسیر کبیر، ج ۱۱، ص۲۸</ref>
اینها گوشه ای از عالم [[مردگان]] و وضعیتی است که آنان بدان گرفتار یا بهره مند می‌‌باشد. بازخوانی همه ابعاد عالم مردگان و وضعیت آنان نیازمند حوصله و وقت بیش تری است که در حوصله این [[مقام]] نمی‌گنجد؛ چراکه مثنوی هفتاد من کاغذ می‌‌شود؛ زیرا عالم مردگان همانند عالم زندگان در [[دنیا]]، [[جهانی]] بسیار شگفت انگیز‌تر و عجیب‌تر است چنان که [[قرآن]] به گوشه‌های از این شگفتی‌ها و عجایب آن عالم اشاره داشته است.<ref>[[خلیل منصوری|منصوری، خلیل]]، [[عالم مردگان (مقاله)|عالم مردگان]]</ref>
==نقش [[انسان]] در [[استعجال]] [[عذاب]] در [[دنیا]]==
[[سنت الهی]] بر این قرار گرفته است که در عذاب [[کافران]] [[تعجیل]] نکند.<ref>طور، آیات ۴۲ و ۴۵</ref> از [[آیات]] ۵۸ [[سوره کهف]] و ۵ و ۶ [[سوره رعد]] نیز به دست می‌‌آید که [[غفران]] و [[رحمت]] گسترده خداوندی مانع تعجیل در عذاب کافران است؛ چنان که [[خداوند]] در آیات ۷۱ تا ۷۳ [[سوره نمل]] با اشاره به فضل خود نسبت به افریده، آن را مانع در تعجیل در عذاب کافران بر می‌‌شمارد. خداوند به [[علم]] خود و در چارچوب [[نظام احسن]] بر آن است تا عذاب‌های کافران در دنیا انجام نپذیرد.<ref>انعام، آیات ۵۸ و ۵۹</ref> از این روست که به کافران مهلت می‌‌دهد تا حتی در دنیا از [[زندگی]] بهتر و مناسبی برخوردار باشند. این گونه است که خداوند روزی کافران را افزایش داده و بر کم و کیف [[نعمت]] ایشان می‌‌افزاید.<ref>مریم، آیه ۷۵؛ نمل، آیات ۷۱ تا ۷۳؛ آل عمران، آیه ۱۷۸؛ موضوع استدراج و املاء به این مهم پرداخته است</ref>
خداوند همچنین در آیاتی از جمله [[آیه]] ۶۸ [[سوره هود]] و نیز ۵۸ سوره کهف و ۴۵ [[سوره فصلت]] با اشاره به مسأله [[اجل]] در کارها بیان می‌‌کند که خداوند بنابر [[سنت]] [[آجال]] بر آن است تا هر چیزی در [[زمان]] مشخص و معین خود انجام گیرد. پس این گونه نیست که تا [[اجل مسمی]] نرسد کاری انجام گیرد و اتفاقی پیش از [[موعود]] مشخص آن تحقق یابد. پس سنت الهی اجل <ref>زمان مقدّر و معیّن</ref> داشتن کارها، خود از اسباب مهم تأخیر عذاب در دنیاست؛ ولی این تاخیر هرگز به معنای تردید در قطعیت عذاب نیست؛ به این معنا که عذاب ممکن است گاه همراه با تاخیر باشد از [[اجل معلق]] خود تا اجل مسمی به تاخیر بیافتد هم قطعیت آن از میان نمی‌رود.<ref>هود، آیات ۷ و ۸</ref>
اما برخی از رفتارهای [[مردمان]] موجب می‌‌شود که خداوند به طور استثنا برخی از این [[کافران]] را در همین [[دنیا]] [[عذاب]] کند و آنان را گرفتار عذاب [[استیصال]] نماید و یا حتی برخی از [[رفتار]] عذاب [[قطعی]] را از شخص یا [[جامعه]] از همین دنیا بردارد. [[خداوند]] به عنوان نمونه با اشاره به مسأله بدایی که برای [[قوم یونس]] پیش آمده می‌‌فرماید که در عذاب [[موعود]] نسبت به قوم یونس، پس از [[ایمان آوردن]] آنان [[بدا]] شد و عذاب قطعی از آنان برداشته شد و آنان تا زمانی بهره مند از [[زندگی]] خوب شدند. البته این محدودیت زمانی به معنای تاخیر نبوده است؛ بلکه به این معنا بوده که ایشان چون [[ایمان]] آورده از عذاب [[رهایی]] یافتند تا زمانی که باز به رفتارهای [[کفر]] آمیز و [[گناه]] باز گردند که عامل عذاب دیگری است. پس آن عذاب نخست از ایشان برداشته شد و اگر هم بعدها دوباره عذابی به ایشان رسید به سبب کفر و گناهی دیگر بوده است.<ref>یونس، آیه ۹۸</ref>
پس می‌‌توان گفت که کارها و [[اعمال]] [[انسانی]] نقش مهمی در ایجاد عذاب، تقدم و تاخر آن دارد و حتی ممکن است که عذاب قطعی [[اخروی]] را به دنیا بکشاند، چنان که می‌‌تواند عذاب قطعی [[دنیوی]] را بردارد.
نکته ای دیگر آنکه [[مسلمانان]] و [[مؤمنان]] نیز با کارهای خود می‌‌تواند زندگی را در دنیا بر خود سخت و یا آسان کنند؛ چراکه برخی از تنبیهات [[الهی]] که می‌‌بایست در [[آخرت]] انجام گیرد در دنیا به سراغ ایشان می‌‌آید یا زندگی همراه با [[آرامش]] و [[آسایش]] آنان به زندگی همراه با [[بدبختی]] تبدیل می‌‌شود. از این روست که خداوند در آیاتی از جمله [[آیه]] ۱۲۴ [[سوره طه]] بیان می‌‌کند که چگونه [[یاد خدا]] موجب افزایش و کاهش [[نعمت]] و نیز سخت و آسان شدن زندگی می‌‌شود.
در [[آیات قرآنی]] به این نکته بارها توجه داده شده که برای [[انسان‌ها]] بلکه حتی [[جوامع بشری]] دو دسته [[اجل]] و [[زمان مرگ]] قرار داده شده که از آن به [[اجل مسمی]] و [[اجل معلق]] یاد می‌‌شود. [[اجل مسمی]] [[زمان]] مشخص و معین [[مرگ انسان]] یا [[جامعه]] است که هیچ تاخیر و تقدمی در آن راه نمی‌یابد؛ اما اجل معلق، زمان مرگی است که به کارها و [[اعمال انسان]] و [[جامعه بسته]] است. پس می‌‌تواند [[مرگ]] شخص یا امتی پیش بیافتد و شخص و جامعه دچار مرگ زودرس شود.<ref>انعام، آیات ۲ و ۶۰؛ نحل، ایه ۶۱؛ طه، آیه ۱۲۹؛ فاطر، آیه ۴۵؛ نوح، آیه ۴</ref>.<ref>[[خلیل منصوری|منصوری، خلیل]]، [[عوامل و چرایی مرگ زودرس (مقاله)|عوامل و چرایی مرگ زودرس]]</ref>
==عوامل [[استعجال]] و [[سختی]] ها==
چنان که گفته شد برخی از کارها و [[اعمال انسان‌ها]] موجب تقدیم [[عذاب]] از [[آخرت]] به [[دنیا]] و نیز از اجل مسمی به اجل معلق می‌‌شود و یا [[مسلمان]] و [[مؤمن]] را دچار [[گرفتاری]] و سختی در [[زندگی]] می‌‌کند و [[آسایش]] و [[آرامش]] را از او بر می‌‌دارد.
# [[فسق]] و [[فجور]]: [[خداوند]] در [[آیه]] ۱۶ [[اسراء]] در بیان علت گرفتاری [[مردم]] به [[عذاب دنیوی]] به رفتارهای آنان توجه می‌‌دهد و می‌‌فرماید که [[اعمال]] فسق و فجور موجب آن است که خداوند [[مردمان]] را در همین دنیا عذاب کند و به آنان مهلت ندهد؛ در حالی که [[سنت الهی]] بر تاخیر عذاب تا آخرت است؛ ولی این گونه [[رفتار]] آن چنان بر [[جوامع بشری]] خطرناک است که می‌‌بایست در همین دنیا به عذاب [[استیصال]] دچار شوند تا جلوی گسترش آن گرفته شود و دیگران نیز [[عبرت]] گیرند.<ref>همچنین انعام، آیات ۱۲۳ و ۱۲۴؛ اعراف، آیات ۹۴ و ۹۵</ref>
# [[هتک حرمت]] و آبروریزی: خداوند در آیه ۱۹ [[سوره نور]] بیان می‌‌کند که اعمالی چون هتک حرمت اشخاص و آبروریزی موجب می‌‌شود تا خداوند عذاب را پیش اندازد و شخص را در همین دنیا [[مجازات]] کند و [[کیفر]] دهد افزون بر این که در آخرت نیز عذاب دردناکی در [[انتظار]] او خواهد بود.
# [[اشغال گری]] و آواره‌سازی مردم: آواره‌سازی مردم از [[خانه]] و [[وطن]] ایشان نیز عامل دیگری است که موجب [[خشم خداوند]] شده و خداوند [[خواری]] و بلکه [[مرگ]] همراه با [[عذاب]] را در همین [[دنیا]] به آواره کنندگان می‌‌چشاند.<ref>بقره، ایه ۵۸؛ اسراء، آیات ۶۶ و ۶۷ و نیز آیات ۱۰۱ و ۱۰۳</ref>
# [[جاسوسی]] و [[تجسس]]: همچنین جاسوسی و [[استراق سمع]] برای مقاصد [[شیطانی]] خود عامل [[استعجال]] عذاب در دنیاست که در [[آیات]] ۷ تا ۹ [[سوره صافات]] به آن اشاره شده است.
#زیاده رویی و [[اسراف]]: اسراف نیز از جمله عواملی است که موجب [[هلاکت]] [[انسان]] و [[جامعه]] در دنیا می‌‌شود.<ref>ذاریات، آیات ۳۱ تا ۳۴؛ انبیاء، آیات ۷ و ۹</ref>
# [[اطاعت]] از [[مستکبران]] و جبارین: [[پیروی]] و اطاعت از مستکبران و [[زورگویان]] و [[جباران]] نیز از دیگر عوامل [[گرفتاری]] انسان در دنیا به عذاب‌هایی [[الهی]] است.<ref>هود، آیات ۵۸ و ۵۹؛ انعام، آیات ۴۶ و ۴۷</ref>
# [[ظلم و ستم]]: [[امام صادق]]{{ع}} می‌‌فرماید: [[رسول خدا]]{{صل}} فرمود: زودرس‌ترین بدیها از نظر [[کیفر]] و [[عقوبت]] [[تجاوز]] کاری و [[ستمگری]] است.<ref>اصول کافی جلد ۴ صفحه ۱۹</ref> [[علامه مجلسی]] <ref>ره</ref> گوید: مقصوداز [[تعجیل]] در کیفر او اینست که در دنیا نیز کیفر کردارش باو می‌رسد، بلکه در دنیا نیز زود باو برسد.
# [[بدخلقی]]: تند خویی و بد خلقی از دیگر عواملی استجعال عذاب در دنیاست که در آیاتی از جمله آیات ۱۳ و ۱۶ [[سوره قلم]] به آن اشاره شده است.
# [[بخل ورزی]]: این که انسان با داشتن [[نعمت]] از آن بهره [[نبرد]] و در [[بخشش]] به آن کوتاهی ورزد و [[بخل]] نماید، یکی از علل [[خشم الهی]] نسبت به او و دچار شدن به عذاب خداوندی در دنیاست.<ref>قلم، ایات ۱۷ تا ۲۴</ref>
# [[عاق والدین]]: همان طوری که دعای [[والدین]] و [[صله رحم]] موجب ازدیاد و افزایش عمر است؛ چنان که [[امام باقر]]{{ع}} می‌‌فرماید: [[نیکی به پدر و مادر]] عمر را زیاد می‌کند.<ref>بحار الانوار، ج ۷۱، ص۵۸</ref> [[عقوق والدین]] نیز موجب [[تعجیل عذاب]] و مرگ زودرس می‌‌شود. [[پیامبر]]{{صل}} می‌‌فرماید: {{متن حدیث|قال رسول الله{{صل}}: ثلاثةٌ مِنَ الذُّنوبِ تُعَجَّلُ عُقوبَتُها و لا تُؤَخَّرُ إلى الآخِرَةِ : عُقوقُ الوالِدَينِ ، و البَغيُ على الناسِ ، و كُفرُ الإحسانِ}}؛ [[پیامبر]]{{صل}} فرمود: سه [[گناه]] است که [[عقوبت]] را پیش می‌‌اندازد و تا [[آخرت]] به تاخیر نمی‌اندازد: [[عقوق والدین]]؛ [[بغی]] و [[ستم]] گری بر [[مردم]]، و [[کفران]] نسبت به [[احسان]] و [[نیکی]] دیگران.<ref>مجالس المفید، ص۱۴۸، أمالی الطوسی، ج ۱، ص۱۳</ref>
# [[کفران نعمت]] و ترک [[شکرگزاری]]: از دیگر عواملی که موجب می‌‌شود تا [[نعمت]] از [[انسان]] گرفته شود و [[عذاب]] و [[گرفتاری]] به [[آدمی]] رو آورد، کفران نعمت و ترک [[شکر]] و [[سپاسگزاری]] است. [[امام سجاد]]{{ع}} می‌‌فرماید: {{متن حدیث|الذنوب التي تغيّر النعم: البغي علي النّاس، والزوال عن العادة في الخير واصطناع المعروف، وكفران النعم، وترك الشكر}}؛ گناهانی که موجب [[تغییر]] نعمت می‌‌شود عبارتند از: [[ظلم]] به [[مردمان]]، ترک [[عادت]] در کارهای خیر و انجام معروف؛ کفران نعمت و ترک شکر و [[سپاس]].<ref>معانی الأخبار ص۲۷۰</ref>
# [[سکوت]] در برابر گناه: سکوت کردن و ترک [[امر به معروف و نهی از منکر]] از دیگر عواملی است که [[مرگ]] و عذاب را زودرس می‌‌کند و انسان وجامعه در همین [[دنیا]] گرفتار [[خشم]] و [[عذاب الهی]] می‌‌شود.<ref>اعراف، ایات ۱۶۳ تا ۱۶۵</ref>
# [[سفاهت]] و [[اعمال]] سفیهانه: اعمال سفهیانه از دیگر علل و عوامل [[استعجال]] عذاب در دنیا می‌‌شود چنان که این مطلب از ایه ۱۵۵ [[سوره اعراف]] به دست می‌‌اید.
# [[جدال]] و [[ستیزه جویی]]: این که انسان بی‌دلیل جدال کند و بخواهد سخنی ناروا را به [[کرسی]] بنشاند خود عامل استعجال عذاب می‌‌شود. از این روست که [[مؤمن آل فرعون]] و جدال گران [[فرعونی]] هشدار می‌‌دهد که رویه ای را در پیش نگیرند که [[قوم شعیب]] در پیش گرفتند و موجب نابودی خودشان شدند.<ref>هود، آیات ۸۴ و ۸۹</ref>
# [[بی‌تقوایی]]: از دیگر علل و عوامل مهم در استعجال عذاب و تقدم [[آجال]] و افزایش [[بدبختی‌ها]] و [[مصیبت]] هاست که در [[آیات]] بسیاری به این نکته توجه داده شده است.<ref>هود، آیات ۷۸ تا ۸۲؛ حجر، آیات ۶۹ تا ۷۴؛ شعراء، آیات ۱۷۷ تا ۱۸۴</ref>
# [[پلیدی]] [[قلب]]: از دیگر عوامل [[گرفتاری]] [[انسان]] به [[خواری]] و [[ذلت]] در دنیاست که در [[آیه]] ۴۱ [[سوره مائده]] به آن توجه داده شده است.
#ترک [[انفاق]]: انفاق عملی است که [[برکات]] را بر انسان و [[جامعه]] افزایش می‌‌دهد ولی ترک آن خود مهم‌ترین عامل در [[عذاب]] و تقدیم آن است.<ref>قلم، آیات ۱۷ تا ۳۳</ref>
در [[روایات]] بسیاری از [[گرفتاری‌ها]] و [[مشکلات]] و مصیبت‌های [[مردم]] را برخاسته از [[رفتار]] خود انسان دانسته است و مبتنی بر ۵۳ [[سوره انفال]] و نیز آیه ۱۱ [[سوره رعد]] بیان می‌‌کند که خود انسان و رفتاریش است که تغییرات را در [[جهان]] خارج و جامعه موجب می‌‌شود و اگر [[انسان‌ها]] خودشان نخواهند تغییری در آن ایجاد نخواهد شد.
مثلا [[فحشا]] موجب می‌‌شود تا جامعه گرفتار [[طاعون]] و بیماریهایی شوند که در پیشینان سابقه نداشته است؛ [[نقص]] در ترازو و پیمانه موجب [[خشکسالی]]، [[سختی]] مونه [[زندگی]]، [[جور]] [[دولتمردان]] و [[حاکمان]] می‌‌شود و نیز عدم [[پرداخت زکات]] موجب می‌‌شود تا [[باران]] از [[آسمان]] نبارد مگر برای به سبب [[چارپایان]]؛ همچنین [[مخالفت]] با [[عهد]] [[خدا]] و رسولش{{صل}} موجب می‌‌شود تا [[دشمنان]] بر ایشان مسلط شوند و برخی از [[نعمت‌های الهی]] از دست ایشان برود و مخالفت با [[حکم الهی]] نیز موجب می‌‌شود تا [[جنگ]] و درگیری در میان خودشان بیافتد.<ref>کافی، ج ۲، ص۳۷۳</ref> همچنین [[زنا]] موجب افزایش [[مرگ ناگهانی]] و سکته می‌‌شود و [[قطع صله رحم]] عامل آن است که [[اموال]] آنان به دست [[اشرار]] بیافتد؛ و اگر ترک [[امر به معروف و نهی از منکر]] کنند، گرفتار [[حکومت]] [[بدکاران]] و اشرار خواهند شد.<ref>کافی، ج ۲، ص۳۷۴</ref>
آن چه گذشت تنها گوشه ای از علل و عواملی است که به مسأله [[تعجیل]] در عذاب و تقدیم آن می‌‌شود و به جای آنکه انسان در [[آخرت]] گرفتار [[عذاب الهی]] شود، گرفتار [[خشم]] زودرس خداوندی در همین [[دنیا]] می‌‌شود و یا دست کم گرفتاری و [[مصیبت]] را بر خود و جامعه‌اش افزایش می‌‌دهد. بسیاری از [[مرگ‌ها]] و مصیبت‌های [[آدمی]] به دست خودش رقم می‌‌خورد. در روایتی [[امام جواد]]{{ع}} می‌‌فرماید: {{متن حدیث|مَوْتُ الاْنْسانِ بِالذُّنُوبِ أكْثَرُ مِنْ مَوْتِهِ بِالاْجَلِ، وَ حَياتُهُ بِالْبِرِّ أكْثَرُ مِنْ حَياتِهِ بِالْعُمْرِ}}؛ فرارسیدن [[مرگ]] [[انسان‌ها]]، به جهت [[معصیت]] و [[گناه]]، بیشتر است تا [[مرگ طبیعی]] و عادی، همچنین [[حیات]] و [[زندگی]] ـ [[لذّت]] بخش ـ به وسیله [[نیکی]] و إحسان به دیگران بیشتر و بهتر است از عمر بی‌نتیجه. <ref>کشف الغمّه، ج ۲، ص۳۵۰</ref>
[[امام صادق]]{{ع}} نیز درباره تأثیر [[رفتار]] و [[اعمال انسان]] در زندگی [[بشر]] می‌‌فرمایند: پدرم مدام می‌‌فرمود: من الذنوب التی تعجل الفناء و [[تقرب]] الأجال و تخلی الدیار و هی قطیعه الرحم و العقوق و ترک [[البر]]؛ به [[خدا]] [[پناه]] می‌‌برم از گناهانی که نابودی را تسریع و اجلها را نزدیک و [[سرزمین‌ها]] را خالی می‌‌کنند؛ و آن [[گناهان]]، [[قطع رحم]]، [[نافرمانی]] [[والدین]] و ترک نیکی است». <ref>الکافی، ج ۲، ص۸۴۴</ref>
پس نمی‌بایست نقش خود و [[جامعه]] را در [[تعجیل]] در [[عذاب]] و تاخیر آن و همچنین در [[افزایش نعمت]] و یا نقمت در جامعه نادیده بگیریم و می‌‌بایست توجه داشته باشیم که هر عمل ما در جامعه و [[جهان]] چه تاثیر شگرفی می‌‌گذارد و تا چه اندازه بسیاری از [[بدبختی‌ها]] و گرفتاری‌های ما به دست خود ما ساخته و پرداخته می‌‌شود و دیگران را [[سرزنش]] می‌‌کنیم و به دهر و [[روزگار]] و [[زمان]] بد و بیراه می‌‌گویم و آنها را مقصر در [[بدبختی]] و [[خوشبختی]] خود می‌‌دانیم در حالی که می‌‌بایست خودمان یا در نهایت جامعه را سرزنش و ملامت کنیم که عامل بدبختی ما شده است.<ref>[[خلیل منصوری|منصوری، خلیل]]، [[عوامل و چرایی مرگ زودرس (مقاله)|عوامل و چرایی مرگ زودرس]]</ref>
==چشیدن [[مرگ]]==
[[خداوند]] در [[آیات قرآنی]] از چشیدن مرگ ازسوی [[انسان]] خبر می‌‌دهد و می‌‌فرماید: کل نفس ذائقه الموت؛ هر نفس چشنده مرگ است <ref>صافات، آیه۱۳؛ انبیاء، آیه۵۳؛ عنکبوت، آیه۷۵</ref>
در [[فرهنگ قرآنی]]، ذوق به معنای چشیدن و خوردن آمده است؛ ازاین رو در آیاتی چند از چشیدن [[حضرت آدم]] و [[حوا]] از میوه درخت ممنوع خبر می‌‌دهد <ref>اعراف، آیه۲۲</ref> و در آیاتی دیگر از همان عمل آنان، به خوردن و اکل تعبیر می‌‌کند. <ref>طه، آیه ۱۲۱</ref>
وقتی انسان چیزی را می‌‌خورد و یا می‌‌چشد آن را به درون خود برده و به یک [[معنا بخشی]] از خود می‌‌کند و با این عمل ماهیت آن را [[تغییر]] داده و آن را به معنای دیگر از میان می‌‌برد به گونه ای که دیگر نمی‌توان از ماهیت مثلا سیب و شربت لیمو سخن گفت؛ چراکه با چشیدن و خوردن، تغییر ماهیت داده و به چیزی از خود انسان تبدیل شده است. این تبدیل و تغییر همانند استحاله حیوانی افتاده در آب نمک است که درنهایت به یک گلوله نمک تبدیل می‌‌شود و دیگر نمی‌توان آن را [[حیوان]] گفت. استحاله، ماهیت آن چیز را تغییر می‌‌دهد: چشیدن و خوردن نیز این فرآیند را در خوراکی‌ها و نوشیدنی‌ها به دنبال داشته و برآیند آن، چیز دیگری است که دیگر نام آن ماهیت برآن راست نمی‌آید.
وقتی انسان مرگ را می‌‌چشد در [[حقیقت]] با این کار، مرگ را نابود می‌‌کند. البته [[انسان‌های کامل]] که این عمل را به تمام و کمال انجام می‌‌دهند، دیگر ماهیت مرگ، به طور کامل تغییر می‌‌یابد، ولی انسان‌های ناقص و [[دنیوی]]، با چشیدن مرگ عملی نیم بند را انجام می‌‌دهند و مرگ و [[زندگی]] ایشان در هم آمیخته می‌‌شود. این گونه است که در [[آخرت]] و [[دوزخ]] یا چیزی بین مرگ و زندگی دست به گریبان هستند. معده اینها ناقص است و نمی‌تواند مرگ را به [[درستی]] هضم کند؛ لذا آنان بین مرگ و [[زندگی]] دست و پا می‌‌زنند.<ref>[[خلیل منصوری|منصوری، خلیل]]، [[مرگ و جاودانگی انسان (مقاله)|مرگ و جاودانگی انسان]]</ref>
==[[انسان کامل]] و [[مرگ]]==
اما هاضمه [[اخروی]] [[اهل]] کمال از [[اهل بهشت]] این امکان را دارد که مرگ را در خود [[تغییر]] ماهیت داده و به‌طور کامل هضم کند و نیم بند و نیمه کار آن را در خود نگه نمی‌دارد بلکه آن را چنان تغییر می‌‌دهد که مرگ دیگر مفهوم و معنایی نخواهد داشت.
به هرحال، این مرگ نیست که [[انسان]] را می‌‌بلعد یا می‌‌چشد یا می‌‌خورد بلکه این انسان است که در [[زمان]] [[اجل مسمی]] که [[مقام]] [[پایان زندگی]] و گذر از [[دنیا]] به [[آخرت]] است، مرگ را می‌‌چشد. پس اگر هاضم [[قوی]] داشته باشد و اخروی شده و به کمال رسیده باشد می‌‌تواند مرگ را نیست و نابود کرده و در خود به عامل بقای [[جاودانه]] تبدیل نماید وگرنه همواره در آخرت و [[قیامت]] دم به دم دست به گریبان مرگ است و هرگز رنگ زندگی به معنای [[واقعی]] حتی در حد [[دنیوی]] آن را نخواهد دید.
انسان کامل، آن [[وجه الهی]] را در خود جلوه داده و فعلیت بخشیده است. از این رو بقای او به بقای وجه الهی اوست و در [[حقیقت]] با خدای [[حی]] [[قیوم]] محض است که زندگی می‌‌کند و هیچ مرگ و نیستی در آن راه نخواهد یافت. <ref>الرحمن، آیات ۷۲ و ۸۲</ref>.<ref>[[خلیل منصوری|منصوری، خلیل]]، [[مرگ و جاودانگی انسان (مقاله)|مرگ و جاودانگی انسان]]</ref>
==[[مرگ]]، حاضر همیشگی==
بی‌گمان مرگ همزاد [[زندگی]] است؛ زیرا جز [[خداوند]] که [[حی]] مطلق و [[حیات]]، اسم [[ذات الهی]] است؛ همه موجودات، حیات را با مرگ همراه دارند. هر چیزی که [[آفریده]] می‌‌شود و نام حی بر او نهاده می‌‌شود و از زندگی بهره مند می‌‌گردد، در [[باطن]] و [[ملکوت]] این حیات و زندگی، مرگ نشسته و [[آشیانه]] کرده است تا روزی از درون به بیرون خودنمایی کند و حیات را پایانی بخشد.<ref>قصص، آیه۸۸؛ الرحمن، آیات۲۶و ۲۷</ref>
پس همواره هر موجود زنده ای حضور مرگ را در خود [[احساس]] می‌‌کند و مرگ، حاضر همیشگی زندگان است؛ با این همه [[انسان‌ها]] همان‌گونه که نسبت به ملکوت دیگری چون خداوند در ذات هر آفریده‌ای، [[غافل]] هستند، نسبت به حضور این حاضر همیشگی و همراه دایمی [[غفلت]] می‌‌ورزند مگر آنکه مرگ [[فامیل]] و [[دوستی]] و آشنایی آنان را متنبه و [[بیدار]] و [[هوشیار]] نماید و اندکی در مسأله مرگ [[اندیشه]] و درنگ کنند.
ازنظر [[آموزه‌های قرآنی]] مرگ مانند حیات از آفریده‌های [[الهی]] است.<ref>ملک، آیه۲</ref> این بدان معناست که مرگ، نابودی کامل و نیستی محض نیست، بلکه حالتی در موجودات زنده است.
البته مفهوم مرگ در نشأت و [[عوالم]] مختلف متفاوت است؛ زیرا مرگ چنان که گفته شد، آفریده ای از آفریده‌های خداوندی برای انتقال از یک حالت به حالتی دیگر و از یک نشئه به نشئه ای دیگر است.
براین اساس، حالات گوناگونی را می‌‌توان برای مرگ تصور کرد که همگی در یک معنا مشترک است. آن معنای مشترک همان انتقال و نوعی جدایی است که میان [[روح]] و بدن صورت می‌‌گیرد.
در [[عالم ماده]] و [[دنیا]]، [[حقیقت]] مرگ با جدا شدن کامل روح از بدن [[جسمانی]] اتفاق می‌‌افتد. به این معنا که نفس که همان روح دمیده شده در کالبد است، از کالبد خود بیرون کشیده می‌‌شود<ref>انعام، آیه۹۳</ref> و مأموران الهی از [[فرشتگان]] و [[ملک الموت]]<ref>فرشته مرگ</ref> نفس را به طور کامل از کالبد درمی آورند. این کشیدن و درآوردن کامل نفس<ref>روح دمیده شده در کالبد</ref> از کالبد [[جسمانی]] و مادی را [[توفی]] می‌‌گویند.<ref>سجده، آیه۱۱</ref>
[[فرشته مرگ]] و [[ملک الموت]] از سوی [[خداوند]] [[وکالت]] دارد تا نفس را پس از فرا رسیدن [[اجل]] و مهلت زمانی اش، از کالبد به طور کامل بیرون آورد و به سوی خداوند که [[پروردگار]] [[انسان]] هاست، بازگرداند.<ref>[[خلیل منصوری|منصوری، خلیل]]، [[انسان و مسأله اختیار و انتظار مرگ (مقاله)|انسان و مسأله اختیار و انتظار مرگ]]</ref>
==[[مرگ]] دائمی و مرگ در [[خواب]]==
البته ما با هر خوابیدنی، مرگ و توفی کامل را [[تجربه]] می‌‌کنیم؛ زیرا خداوند در هر خوابی، نفس و [[روان آدمی]] را توفی می‌‌کند و از کالبدش بیرون می‌‌کشد و به سوی خود می‌‌برد. بنابراین، ما به طور طبیعی در هر خوابی، مرگ را تجربه می‌‌کنیم. تنها تفاوتی که میان مرگ در خواب و مرگ دایمی وجود دارد در این است که در مرگ در خواب، خداوند، نفس را به درون کالبد جسمانی‌اش باز می‌‌گرداند، ولی در مرگ دایمی، نفس در نزد خداوند نگه داشته می‌‌شود و [[اجازه]] بازگشت به سوی کالبد را نمی‌یابد.<ref>زمر، آیه ۲۲</ref>
آنچه بیان شد مرگ در [[جهان]] ماده است؛ اما مرگ در [[جهان برزخ]] و نیز [[قیامت]] حالتی دیگر دارد و به معنای خروج نفس از کالبد جسمانی نیست؛ زیرا انسان در جهان برزخ، بدن و کالبد مادی و جسدانی ندارد، هر چند که دارای کالبد جسمانی مادی لطیف یا غیرمادی است که اطلاعات کاملی در باره آن نداریم.<ref>[[خلیل منصوری|منصوری، خلیل]]، [[انسان و مسأله اختیار و انتظار مرگ (مقاله)|انسان و مسأله اختیار و انتظار مرگ]]</ref>
==مرگ‌های گوناگون==
در جهان‌های دیگر، همچون قیامت و پیش از ورود به نشآت دیگر چون [[بهشت و دوزخ]]، نوع و حالت مرگ نیز متفاوت است؛ چنان که مرگ در جهان پس از قیامت و در [[دوزخ]] نیز انواع و حالات گوناگونی دارد. از جمله اینکه در برخی از [[آیات قرآنی]] از مرگ‌هایی سخن به میان آمده که نه مرگ است و نه [[حیات]] و [[دوزخیان]] بین مرگ و [[زندگی]] دست و پا می‌‌زنند: لایموت فیها و لایحیی.<ref>اعلی، آیه ۱۳</ref> دوزخیان، مرگ کامل را دیگر تجربه نخواهند کرد تا به کمک مرگ از [[رنج]] [[دوزخ]] [[رهایی]] یابند بلکه همواره در [[آتش دوزخ]] [[جاودانه]] زنده بوده و مرگ‌های خاصی را [[تجربه]] خواهند کرد که خود [[عذاب]] آور است.<ref>ابراهیم، آیات ۱۶ و ۱۷؛ طه، آیه ۷۴؛ فاطر، آیه ۳۶</ref>
در [[حقیقت]] در دوزخ اسباب [[مرگ]] خاصی پی در پی بر [[دوزخیان]] وارد می‌‌شود و آنان به رغم نمردن دایمی و مطلق، آن مرگ‌های دردآور را تجربه می‌‌کنند.
در مقابل، [[بهشتیان]] پس از ورود به [[بهشت]]، دیگر مرگی را تجربه نخواهند کرد و مرده نمی‌شوند.<ref>صافات، آیات ۴۰ و ۲۳ و ۵۸</ref>
[[انسان]] هرگز نمی‌تواند از مرگ بگریزد و دست کم یک بار می‌‌بایست آن را تجربه کند که البته این اختصاص به متالهان ور بانیون دارد؛ زیرا غیر این افراد دست کم دو بار مرگ و دوبار [[احیاء]] را تجربه خواهند کرد.<ref>بقره، آیه ۲۸؛ دخان، آیه ۵۶</ref>
به هر حال، همه موجودات هستی فانی شده و مرگ را تجربه خواهند کرد<ref>الرحمن، آیات ۲۶ و ۲۷</ref> هر چند که این تجربه مرگ برای اولیای خاص [[الهی]] یک بار اتفاق می‌‌افتد<ref>دخان، آیه ۵۶</ref> و انسان به سبب دارا بودن نفس و [[روح]] دمیده در کالبد می‌‌بایست این مرگ را تجربه کند تا روح از کالبد [[جسمانی]] خارج شود و مسیر کمالی خود را در کالبدهای دیگری نیز تجربه کند.<ref>آل عمران، آیه ۱۸۵؛ انبیاء، آیه ۳۵؛ عنکبوت، آیه ۵۷</ref>
بر این اساس مرگ، امری حتمی و [[قطعی]] است و ممکن نیست که موجودی آن را از خود دور کند<ref>آل عمران، آیه ۱۶۸</ref> این مرگ و فنای موجودات هستی، [[قضا]] و [[حکم قطعی]] و محتوم الهی و جلوه ای از [[ربوبیت]] اوست؛ زیرا هر موجودی اگر بخواهد به کمال بایسته و شایسته خویش برسد لازم است که این مسیر مرگ را بپیماید. از این رو [[خداوند]] در آیاتی از جمله [[آیات]] ۲۶ و ۲۷ [[سوره آل عمران]]، مرگ را به [[مقام]] ربوبیت و پروردگاری خود نسبت داده تا نشان دهد که [[هدفمندی]] و [[حکمت الهی]] مقتضی آن است که هر موجودی برای دست یابی به کمال خویش [[مرگ]] را [[تجربه]] کند.<ref>[[خلیل منصوری|منصوری، خلیل]]، [[انسان و مسأله اختیار و انتظار مرگ (مقاله)|انسان و مسأله اختیار و انتظار مرگ]]</ref>
==[[اختیار]] مرگ==
انسان‌های دارای دو [[اجل معلق]] و مسمی (حتمی) هستند. [[اجل مسمی]] زمانی است که [[حکم قطعی]] [[خداوند]] برای پایان دوره ای از [[زندگی]] در [[جهان مادی]] و [[دنیوی]] صادر شده و غیرقابل بازگشت،
تاخیر و یا حتی تقدیم است. به این معنا که این [[اجل]] هرگز پیش و پس نمی‌افتد و مشخصا درهمان [[زمان]] خودش اتفاق می‌‌افتد.<ref>اعراف، آیه ۳۴؛ یونس، آیه ۴۹؛ نحل، آیه ۶۱؛ منافقون، آیه ۱۱</ref>
اما اجل معلق، این گونه نیست و نه تنها پیش و پس می‌‌افتد بلکه می‌‌توان گفت که این مرگ بسته به [[رفتار]] خودمان است. از این رو می‌‌توان با [[قطع صله رحم]] و [[صدقه]] و [[انفاق]] و انجام گناهانی، آن را پیش انداخت و یا با [[صله رحم]] و صدقه و [[احسان]] و انفاق آن را پس انداخته و زمان زندگی خویش را افزایش داد تا به اجل مسمی برسد.
[[روایات]] بسیاری درباره امکان تقدیم و تاخیر در اجل معلق وارد شده و به نظر می‌‌رسد که می‌‌توان این معنا را از [[آیه]] ۴ [[سوره نوح]] به دست آورد. خداوند دراین آیه بیان می‌‌کند که [[تقوا]] پیشگی و [[اطاعت]] از [[فرمان‌های الهی]] و [[پیامبران]]، زمینه مصونیت از مرگ‌های معلق است که به شکل [[عذاب‌های الهی]] و مرگ‌های ناگهانی اتفاق می‌‌افتد. بنابراین، می‌‌توان گفت که [[انسان]] می‌‌تواند با کارهای خوب و [[تقواپیشگی]]، مرگ خویش را از اجل معلق تا اجل مسمی به تاخیر افکند و گرفتار عذاب‌های زودرس [[الهی]] و مرگ‌های ناگهانی نشود.<ref>نوح، آیات ۱ تا ۴</ref>
بنابراین، اگر [[انسان‌ها]] اختیاردار مرگ مسمای خود نیستند ولی اختیاردار مرگ معلق خود هستند و می‌‌توانند با کارهای خوب و تقواپیشگی و [[اطاعت از خدا]] و پیامبران، اجل معلق خویش را به تاخیر افکنند یا با [[کارهای بد]] آن را پیش افکنند.
از [[آیات]] ۱۰ و ۱۱ [[سوره منافقون]] برمی‌آید که درخواست مرگی که [[اجل مسمی]] است، درخواست بیجا و غیرمقبولی است؛ زیرا اجل مسمی به معنای پایان [[فرصت]] عمر در دنیاست و هرگز اندکی پیش و پس نخواهد شد.<ref>اعراف، آیه ۳۴</ref>
اما کسانی که خودکشی می‌‌کنند، آنان تنها [[مرگ]] معلق خویش را رقم می‌‌زنند ولی مرگ مسمای آنان اتفاق نمی‌افتد. وضعیت ایشان همانند کسانی است که با [[گناهان]] و [[بی‌تقوایی]] و [[طغیان]] نسبت به [[خدا]] و پیامبرش، گرفتار [[عذاب]] و [[مرگ ناگهانی]] می‌‌شود.<ref>نوح، آیات ۱ تا ۴</ref>.<ref>[[خلیل منصوری|منصوری، خلیل]]، [[انسان و مسأله اختیار و انتظار مرگ (مقاله)|انسان و مسأله اختیار و انتظار مرگ]]</ref>
==[[انتظار مرگ]]==
هرکسی می‌‌بایست [[منتظر]] مرگ باشد هرچند که هر دمی مرگ را به نوعی [[تجربه]] می‌‌کند. اما انتظار مرگ برای آن است که [[انسان]] خود را بسازد و بداند که این [[دنیا]] پایانی دارد و هرنفسی می‌‌بایست کالبد مادی [[دنیوی]] خویش را ترک کند.
انتظار مرگ امری بسیار مثبت است اگر به قصد [[خودسازی]] و [[آمادگی]] برای جهان‌های دیگر باشد. همان‌گونه که اگر موجب [[افسردگی]] و دوری از [[زندگی]] و خودسازی شود، امر منفی است.
آرزوی مرگ برای [[رهایی]] از [[مشکلات]] دنیوی و عذاب‌های آن امری درست است، همچنان که آرزوی بقا و [[دعا]] و [[نیایش]] برای آن جهت انجام کارهای خیر و [[نیک]] بیشتر، امری [[پسندیده]] و مقبول است.
کسانی واقعاً آماده مرگ می‌‌شوند که به کمالی رسیده‌اند و دیگر دنیا برای آنان دوزخی است و می‌‌خواهند از این [[زندان]] تن بیرون آیند. کسانی که در [[آینده]] خود [[یقین]] و قطع دارند و به [[کمال مطلق]] رسیده‌اند، ترسی از مرگ ندارند. از این رو [[خداوند]] به کسانی که مدعی کمال هستند و می‌‌گویند [[آخرت]] و [[بهشت]] از آن ایشان است، پیشنهاد می‌‌دهد تا برای بیان [[صداقت]] و [[اثبات]] ادعای خود، آرزوی مرگ کنند.<ref>جمعه، آیات ۶ و ۷</ref>
از نظر [[قرآن]] کسانی که [[اولیای الهی]] هستند، علامت صداقت و [[راستی]] ایشان همان درخواست و آرزوی مرگ است و کسانی که مدعی چنین [[مقام]] و منزلتی هستند، از چنین آرزوئی دست می‌‌کشند و هرگز منتظر مرگ نیستند و از آن می‌‌گریزند چه رسد که آرزوی [[مرگ]] کنند.
[[مجاهدان]]، کسانی هستند که از مرگ نمی‌هراسند و [[منتظر]] و در آرزوی آن هستند؛ زیرا می‌‌دانند که اگر بکشند یا کشته شوند به یکی از دو [[پیروزی]] و [[حسنه]] بزرگ می‌‌رسند یا به کمال مطلقی می‌‌رسند که دیگر مرگی را [[تجربه]] نخواهند کرد<ref>دخان،آیه ۵۶</ref> و از همان آغاز مرگ خویش درنزد [[خداوند]]، [[زندگی]] [[جاودانه]] راخواهند داشت<ref>آل عمران، آیه ۱۶۹</ref> یا آنکه [[پیروز]] می‌‌شوند و از [[برکات]] [[جامعه اسلامی]] بهره مند شده و [[رضایت]] و [[خشنودی خدا]] را به دست می‌‌آورند.<ref>توبه، آیه ۵۲</ref>
به هرحال، [[انسان]]، [[اختیار]] مرگ خویش را به یک معنا دارد و به یک معنا ندارد. به این معنا که می‌‌تواند [[اجل معلق]] خویش را با [[اعمال بد]] و خوب پس و پیش کند اما نمی‌تواند از مرگ و [[اجل]] حتمی بگریزد؛ زیرا همه در [[زمان]] مشخصی که خداوند می‌‌داند به [[اذن الهی]] [[جان]] به جان آفرین [[تسلیم]] خواهند کرد و به سوی او باز می‌‌گردند. از این [[جهان مادی]] و کالبد جسدانی بیرون می‌‌روند.
همچنین [[انتظار مرگ]] برای عده‌ای، عامل اثباتی و مفید است و برای عده ای دیگر، عامل [[بدبختی]] و [[افسردگی]] و امری منفی می‌‌باشد. برای کسانی که [[اولیای الهی]] هستند مرگ شیرین‌تر از عسل است و همانند [[اصحاب حسین]]{{ع}} در انتظار مرگ لحظه شماری می‌‌کنند و به استقبال آن می‌‌شتابند ولی برای کسانی که [[دنیاگرا]] و مادیگرا هستند انتظاری بس خوفناک و دردناک است و موجب می‌‌شود تا خود را گم کنند و دچار انواع و اقسام [[غفلت‌ها]] و [[بدبختی‌ها]] و حتی خودکشی شوند. بنابراین، نوع نگاه انسان به [[دنیا]] و [[آخرت]] و زندگی و مرگ و نیز نوع کارهای خوب و بد انسان در دنیا معلوم می‌‌کند که انسان چگونه مرگی را تجربه می‌‌کند و با مرگ چگونه مواجه می‌‌شود.
باشد با [[درک]] درست از مفهوم و [[حقیقت]] مرگ و زندگی، درمسیر شدن‌های کمالی گام برداریم تا مرگ احلی من العسل در نزد ما جلوه کند و اگر [[حیات]] و [[زندگی دنیا]] را می‌‌پذیریم برای انجام کارهای خیر و [[نیک]] و انجام [[مسئولیت]] [[ربوبیت]] و پروردگاری نسبت به دیگران باشد و اگر به سوی [[مرگ]] می‌‌شتابیم و آرزوی آن را داریم برای رسیدن به وصال [[الهی]] و لقای او باشد.
اگر چنین نگاهی به [[زندگی]] و مرگ داشته باشیم، شاید [[زندگی دنیوی]] ما بیشتر آبادتر از حال خواهد بود و زندگی دنیوی نیز شیرینی خاص خود را خواهد یافت و [[آسایش]] و [[آرامش]] [[ابدی]] را در [[سایه]] سار آرامش و آسایش [[اخروی]] در [[دنیا]] [[تجربه]] خواهیم کرد؛ از این رو [[خداوند]] می‌‌فرماید که [[مؤمن واقعی]] در دنیا در آرامش و آسایش است و از هیچ چیزی [[رنج]] نمی‌برد هرچند که در [[فقر]] باشد؛ زیرا متصل به خدایی [[غنی]] است که منبع آرامش و آسایش است.<ref>[[خلیل منصوری|منصوری، خلیل]]، [[انسان و مسأله اختیار و انتظار مرگ (مقاله)|انسان و مسأله اختیار و انتظار مرگ]]</ref>
==از [[هراس از مرگ]] تا آرزوی آن==
نگاه [[بشر]] به پدیده‌هایی چون [[مرگ]] مبتنی بر [[بینش]] و نگرش هر کسی است. [[شناخت]] [[آدمی]] و باورهایش، خاستگاه زاویه دید هر کسی به آن را شکل می‌‌بخشد. از این رو تفاوت‌های فاحشی میان تبیین، توصیف، تحلیل و توصیه هر کسی نسبت به این پدیده وجود دارد.
برخی مرگ را چنان [[هراس]] انگیز می‌‌دانند که [[تفکر]] و [[تدبر]] در این باره، آنان را به [[وحشت]] بلکه به [[هلاکت]] می‌‌افکند و در دام [[پوچی]] و [[افسردگی]] و در نهایت خودکشی می‌‌افتند. اینان حتی گذر از [[قبرستان]] یا کنار مرده ای را هراس انگیز می‌‌دانند و دیدن و یادآوری آن را یادآوری پوچی و بی‌معنایی [[دنیا]] برمی شمارند که [[شادی]] و [[فرح]] دو [[روزه]] شان را از میان می‌‌برد و نمی‌گذارد تا در مستی و [[خواب]] ندانستن و [[جهل]] بمانند و [[گمان]] کنند تا همیشه [[زندگی]] است.
بسیاری از مادیگرایان این گونه به دنیا می‌‌نگرند؛ چراکه چیزی جز همین دنیای مادی و محسوس را [[باور]] ندارند و بر این گمان هستند که هر چیزی جز آن چه به [[حس]] می‌‌آید، امری بی‌معنا و پوچ و [[خرافه]] است. این گونه است که زندگی را همین دنیا می‌‌دانند و مرگ رانیستی و نابودی می‌‌شمارند.
در مقابل، برخی دیگر، مرگ را یکی از آفریده‌های [[الهی]] محسوب می‌‌کنند و آن را همانند زندگی و [[حیات]]، [[آفریده]] ای به دست [[خداوند]] می‌‌دانند.<ref>ملک، آیه ۲</ref> اینان تصویری دیگر از [[حقیقت]] مرگ دارند و آن را نه تنها نابودی زندگی نمی‌دانند، بلکه به معنای انتقال از نوع زندگی به نوعی دیگر می‌‌دانند. به این معنا که [[انسان]] موجودی مرکب از [[روح]] و بدن است. این [[جان]] و تن در [[جهان مادی]]، چنان ترکیب یافته است که گویی دوگانگی در میان آنها نیست؛ اما در حقیقت تن و بدن تنها کالبدی برای روح و جان است و وقتی [[روح آدمی]] به کمال شایسته و بایسته خود برسد از این کالبد بیرون می‌‌آید همانند [[کرم]] پروانه که از پیله خود بیرون می‌‌آید و پروانه ای [[زیبا]] می‌‌شود و جلوه دیگری از [[زندگی]] را [[تجربه]] می‌‌کند.
بنابراین، [[حقیقت]] [[مرگ]] در نظر ایشان، جدا شدن [[روح]] از بدن است<ref>انعام، آیه ۹۳؛ و سجده، آیه ۱۱؛ و زمر، آیه ۴۲؛ و غافر، آیه ۷۷</ref> این جدایی همانند جدایی روح از تن هنگام [[خواب]] است که بارها [[انسان]] آن را تجربه می‌‌کند.<ref>زمر، آیه ۴۲ و نیز انعام، آیه ۶۰</ref>
از نظر این عده، مرگ و فانی شدن از [[دنیا]] و همچنین [[عالم برزخ]] و مانند آن، از نعمت‌های خداوندی برای انسان و [[جنیان]] است<ref>الرحمن، آیات ۲۶ و ۲۸</ref> و آن چه به عنوان [[مصیبت]] و اصابت مرگ به [[آدمی]] در دنیا از آن یاد می‌‌شود، گامی برای پیوستن به [[خدا]] و دست یابی به [[حق]] و کمال حقیقت است.<ref>بقره، آیات ۱۵۵ و ۱۵۶</ref>
از نظر ایشان، مرگ مطلوب، [[مرگ اختیاری]] است که شخص خود را [[تسلیم]] خدا می‌‌کند و فانی در او می‌‌شود.<ref>بقره، آیه ۱۳۲ و اعراف، آیه ۱۲۶ و یوسف، آیه ۱۰۱ و آیات دیگر</ref>
آنان چون حقیقت مرگ را انتقال [[جان]] و روح از مرحله ای به مرحله دیگر می‌‌دانند و به تداوم [[حیات]] [[روح انسانی]] پس از مرگ [[ایمان]] دارند<ref>انبیاء، آیه ۳۵ و عنکبوت، آیه ۵۷</ref> و آن را مسیر بازگشت به [[خداوند]]، این حقیقت مطلق، می‌‌شمارند<ref>قصص، آیه۸۸ و عنکبوت، آیه۵۷ و قیامت؛ آیات ۲۸ تا ۳۰</ref> لذا آرزوی مرگ دارند و در [[انتظار]] آن لحظه شماری می‌‌کنند؛ چون ایشان [[اولیای الهی]] هستند که متاله<ref>خدایی</ref> شده و ربانی گشته‌اند.<ref>جمعه، آیات ۶ و ۷</ref> این در حالی است که [[مدعیان دروغین]] ایمان به حقیقت مرگ و [[رستگاری]] در فنای [[الهی]]، آرزوی مرگ نمی‌کنند و خواهان عمر هزار ساله هستند.<ref>جمعه، آیه۶ و نیز بقره، آیات ۹۴ و ۹۵</ref>
البته در میان این دو دسته از [[انسان‌ها]]، انسان‌های دیگری نیز هستند که [[ترس]] و [[هراس]] ایشان از [[مرگ]] نه به سبب مادی بودن آنان است، بلکه [[خوف]] ایشان از سرانجام و فرجام خویش پس از مرگ است. اینان به [[جهان]] و سرای دیگر [[باور]] دارند و مرگ را انتقال از [[جهان مادی]] به جهانی دیگر می‌‌شمارند و مردن را به معنای [[باطل]] شدن قوت حیوانی و [[قدرت]] غریزی و از [[جان]] مادی و [[گیتی]] رفتن می‌‌دانند<ref>لغت نامه، ج۱۲، ص۱۸۲۸۱</ref> ولی به علل دیگر از مرگ در [[هراس]] هستند.
از این جمله افراد می‌‌توان به برخی از [[یهودیان]] اشاره کرد که به [[آخرت]] و بقای پس از مرگ [[ایمان]] دارند، ولی به [[دنیا]] نیز دلبسته شده‌اند و نمی‌توانند از آن [[دل]] بکنند. از این رو چنان به دنیا و [[مادیات]] آن دل بسته‌اند که گویی [[آخرتی]] نیست و آرزوی بقای هزار ساله در دنیا را دارند<ref>جمعه، آیه۶ و نیز بقره، آیات ۹۴ و ۹۵</ref> و براساس همین [[تفکر]] و [[دلبستگی]] به دنیاست که از [[جهاد در راه خدا]] و [[شهادت]] می‌‌گریزند<ref>بقره، آیه ۲۴۳ و تفسیر التحریر و التنویر، ج۲، جزء۲ ص۴۷۸</ref> از دیگر گروه‌ها که از مرگ هراسان هستند، [[منافقان]] هستند که از [[بی‌ایمانی]] به [[حقیقت]] مرگ می‌‌توان [[ترس]] را در چهره‌هایشان در میدان‌های [[جهاد]] و شهادت دید<ref>بقره، آیات ۸ و ۱۷ و ۱۹ و احزاب، آیات ۱۲ تا ۱۹</ref>
[[بیماردلان]] نیز چنین حالتی دارند. اینان با آنکه [[اهل]] [[اسلام]] و ایمان می‌‌باشند ولی [[گناه]] و [[فسق]] و [[فجور]]، آنان را بیمناک گردانیده و از حضور در میادین جهاد و شهادت هراسناک هستند.<ref>محمد، آیه ۲۰</ref>.<ref>[[خلیل منصوری|منصوری، خلیل]]، [[حقیقت مرگ ترس آور یا کمال آفرین (مقاله)|حقیقت مرگ ترس آور یا کمال آفرین]]</ref>
==[[فلسفه]] و [[هدف]] مرگ==
چنان که از مطالب گذشته برمی آید، حقیقت مرگ، نیستی و نابودی نیست، بلکه نوعی دگردیسی است که همراه با از دست دادن چیزی و به دست آوردن چیز دیگر است؛ به گونه ای که امکان جمع میان آنها نیست. به این معنا که دست یابی [[انسان]] به حالت دوم تنها با از دست دادن حالت نخست امکان پذیر است.
از نظر [[خداوند]]، مرگ و [[زندگی]]، آفریده‌های [[الهی]] است. بنابراین همان‌گونه که [[حیات]] و زندگی، نعمتی است، [[مرگ]] نیز نعمتی الهی است که به [[جن]] و انس ارزانی شده است.<ref>الرحمن، آیات ۲۶ و ۲۸</ref> درحالی که [[انسان]] نسبت به هر دو [[نعمت]] بزرگ الهی [[کفران]] و [[ناسپاسی]] درپیش می‌‌گیرد و [[حق]] مطلب را چنان که شایسته و بایسته است، ادا نمی‌کند.<ref>نیز، حج، آیه ۶۶</ref>
مرگ هرچند که در ظاهر، مصیبتی سخت و دشوار است<ref>بقره، آیات ۱۵۵ و ۱۵۶؛ و نیز مائده، آیه ۱۰۶</ref> اما نمی‌توان از نقش آن در کمال یابی انسان در ابعاد گوناگون [[غافل]] شد. مرگ افزون براین که زمینه انتقال [[آدمی]] از نشئه ای به نشئه ای دیگر است، [[آزمون]] سخت و دشوار برای آدمی نیز می‌‌باشد.<ref>ملک، آیه ۲ و اعراف، آیه ۱۵۵</ref>
از آن جایی که پوست انداختن [[بشر]] از طریق مرگ انجام می‌‌گیرد، [[سکرات مرگ]] برای بسیاری از [[انسان‌ها]] سخت و دشوار است، علت آن هم این است که بسیاری از [[مردم]] در [[زمان]] پیله بودن در [[دنیا]]، تلاشی برای پروانه شدن به [[خرج]] نمی‌دهند و زمانی که [[اجل]] و مهلت معین آنان فرا می‌‌رسد،<ref>آل عمران، آیه ۱۴۵ و انعام، آیه۲ و اعراف، آیه ۳۴ و آیات دیگر</ref> در یک حالت نیمه کامل و تمام می‌‌بایست از پیله و رحم دنیا بیرون آیند و این نارس بودن است که مرگ را بر آنان دشوار و سخت می‌‌کند و جانشان را به لبشان می‌‌رساند.<ref>ق، آیه ۱۹</ref> اینان زمانی که با مرگ مواجه می‌‌شوند، [[حقیقت]] ساخته شده خود را می‌‌بینند و [[آتش]] بر افروخته از [[ظلم]] را در جانشان می‌‌یابند<ref>عبس، آیات ۶ و ۷</ref>؛ چراکه ظلم و [[استکبار]] ورزی آنان شرایط انتقال را سخت و دشوار می‌‌کند و [[اجازه]] نمی‌دهد تا پوست اندازی از کالبد تن به [[سادگی]] انجام شود.<ref>انعام، آیه ۹۳</ref> از این جهت است که با [[وحشت]] با مرگ مواجه می‌‌شوند.<ref>انفال، آیه ۶ و احزاب، آیه ۱۹و محمد، آیه ۲۰</ref>
اینان در هنگام [[مرگ]]، سازه خود ساخته خود را می‌‌بینند و از این که با [[ایمان]] و [[کارهای نیک]]، خود را به [[درستی]] برای مرحله بعد آماده نکرده‌اند، [[حسرت]] و [[ندامت]] می‌‌خورند<ref>مؤمنون، آیات ۹۹ و ۱۰۰</ref> ولی این حسرت و [[پشیمانی]] دیگر سودی به حالشان ندارد؛ چراکه دیگر راه بازگشتی به [[دنیا]] و جبران مافات نیست.<ref>منافقون، آیات ۱۰ و ۱۱</ref>
اما کسانی که در رحم دنیا و پیله آن، با [[شناخت]] و یافتن [[صفات الهی]] و اسمای سرشته در ذات، خود را به فعلیت می‌‌رسانند و به عبارت دیگر [[خودسازی]] می‌‌کنند و به [[اعمال صالح]] می‌‌پردازند، نه تنها [[سکرات مرگ]] برای آنان دشوار نیست، بلکه هر دم در [[انتظار]] آن هستند که از این رحم [[دنیایی]] بیرون آیند و [[عوالم]] دیگر را به سرعت بپیمایند و به [[حقیقت]] مطلق و سرچشمه [[حیات]] برسند.
[[خداوند]] در آیاتی از جمله [[آیه]] ۹۳ [[سوره انعام]]، [[افترا]] و [[تهمت]] بر خداوند را سبب [[سختی]] و [[دشواری]] [[جان کندن]] [[ستمگران]] می‌‌داند و این گونه مرگ را [[عبرت]] دیگران برمی شمارد تا شرایط را برای [[مرگ آسان]] برای خود با ایمان آوری و فعلیت بخشی به [[اسمای الهی]] در ذات خود، فراهم آورند.
به هرحال هر نفسی که در کالبدی قرار می‌‌گیرد، می‌‌بایست [[تجربه]] مرگ را بچشد و از نفس بودن به [[روح]] مجرد شدن بگذرد<ref>آل عمران، آیه ۱۸۵ و انبیاء، آیه ۳۵ و عنکبوت، آیه ۵۷</ref> تا این گونه خود را برای جهانی دیگر آماده کند.
خداوند در آیاتی از جمله ۲۸سوره بقره و نیز ۱۸۵ [[سوره اعراف]]، به [[فلسفه]] ای دیگر از [[مرگ انسان]] توجه می‌‌دهد. در این آیه بیان شده که توجه [[آدمی]] به مرگ و احتمال پایان آن، زمینه‌ساز ایمان به [[خدای یگانه]] و [[قرآن]] به عنوان راهنمای [[زندگی]] و مرگ می‌‌شود.
ازنظر قرآن، توجه به مرگ و حیات و [[قدرت خداوند]] در [[میراندن]] [[انسان]] و نیز حتمیت مرگ و عدم امکان [[فرار]] از آن علی‌رغم پنهان شدن در کاخ و [[برج]] و بارو، زمینه‌ساز دوری از [[شرک]] و [[بت پرستی]] و [[درک]] [[ربوبیت]] مطلق خداوندی و [[وابستگی]] وجودی همه چیز به [[خداوند]] است.<ref>نساء، آیه۸۷ و روم، آیه۴۰ و یونس، آیه۱۰۴</ref>
اصولاً [[تفکر]] در پدیده ای چون [[مرگ]] و [[زندگی]] و جریان مستمر آن در [[زندگی دنیوی]]<ref>بقره، آیه۱۶۴ و نحل، آیه۶۵</ref> خود یکی از مهمترین راه‌های [[خداشناسی]]<ref>طه، آیه۱۲۸ و زمرف آیه۴۲</ref> و بازگشت به مسیر درست [[آفرینش]] و [[فلسفه]] آن است.
خداوند درباره آثار چنین تفکری در زندگی [[بشر]] به اموری چون [[ایمان به خدا]]، [[معارف]] [[حق]] و [[قرآن]] و [[آخرت]]<ref>اعراف، آیات ۱۸۴ و ۱۸۵</ref>، توجه به [[توحید در عبادت]] و [[پرهیز]] از شرک<ref>بقره، آیه۲۸ و انعام، آیه۹۵</ref> اجتناب از [[نفاق]] در [[ایمان]]<ref>محمد، آیات ۲۵تا ۲۷</ref>، [[شناخت]] پروردگاری و ربوبیت خداوندی بر هستی<ref>انعام، آیه۲</ref>، [[رهایی]] از [[کفر]]<ref>محمد، آیات ۲۵ تا ۲۷</ref> و انجام [[کارهای نیک]] و خوب از جمله [[انفاق]] و [[ایثار]] و مانند آن اشاره می‌‌کند.<ref>منافقون، آیه۱۰</ref>.<ref>[[خلیل منصوری|منصوری، خلیل]]، [[حقیقت مرگ ترس آور یا کمال آفرین (مقاله)|حقیقت مرگ ترس آور یا کمال آفرین]]</ref>
==[[مرگ اختیاری]]==
در برخی از اصطلاحات [[عرفانی]] از مرگ اختیاری سخن به میان آمده است. داستان‌های بسیاری نیز درباره مرگ اختیاری بیان شده که از آن جمله داستان درویشی است که به [[عطار نیشابوری]] معترض می‌‌شود و او را از عواقب [[رفتار]] و کارش برحذر می‌‌دارد. [[عطار]] به او می‌‌گوید مرگ تو چون است؟ [[درویش]]، سر به بالین می‌‌گذارد و می‌‌گوید این گونه است و می‌‌میرد.
اما این [[پرسش]] مطرح است که آیا ما واقعاً چیزی به نام مرگ اختیاری داریم؟ از [[آیه]] ۱۴۵ [[سوره آل عمران]] برمی آید که [[انسان‌ها]] فاقد [[اختیار]] مرگ خود هستند و این خداوند است که تنها اختیاردار مرگ موجودات و جانداران از جمله [[انسان]] هاست.<ref>بقره، آیه۲۵۸ و آل عمران، آیه۱۵۴ و نساء، آیه۷۸ و آیات بسیار دیگر</ref>
با آنکه مرگ موجودات زنده از جمله انسان تنها به [[فرمان تکوینی]] خداوند است<ref>غافر، آیه۶۸ و بقره، آیه۲۴۳ و آیات دیگر</ref> و این معنا در قرآن و دیگر آموزه‌های دیگر [[کتب آسمانی]] نیز آمده است<ref>نجم، آیات۳۶ تا ۴۴</ref> که [[مرگ]] هر [[انسانی]] دارای [[زمان]] معین و معلوم در نزد خداست<ref>آل عمران، آیه۱۴۵ و انعام، آیه۲ و آیات دیگر</ref> و [[خداوند]] این زمان را می‌‌داند و آن را بی‌هیچ گونه تأخیری [[اجرا]] می‌‌کند.<ref>منافقون، آیات۱۰ و ۱۱</ref> اما نمی‌توان از این معنا نیز [[غفلت]] ورزید که در همان [[آیات]] از جمله [[آیه]] ۱۴۵ [[سوره آل عمران]] سخن از [[اذن الله]] است. همین مفهوم اذن الله این امکان را می‌‌دهد تا از احتمال وجود [[مرگ اختیاری]] نیز سخن به میان آوریم.
در [[آیات قرآنی]] بارها از اموری سخن گفته شده که از اختصاصات خداوند است، اما او خود به [[اذن]] خویش آن را به دیگران نیز داده است. از جمله این امور می‌‌توان به [[آگاهی از غیب]] اشاره کرد. خداوند در آیاتی چند [[علم غیب]] را مخصوص به [[ذات باری تعالی]] بیان می‌‌کند؛ مثلا می‌‌فرماید: {{متن قرآن|وَعِندَهُۥ مَفَاتِحُ ٱلْغَيْبِ لَا يَعْلَمُهَآ إِلَّا هُوَ}}<ref>«و کلیدهای (چیزهای) نهان نزد اوست؛ (هیچ کس) جز او آنها را نمی‌داند؛» سوره انعام، آیه ۵۹.</ref>. یا می‌‌فرماید: {{متن قرآن|قُل لَّا يَعْلَمُ مَن فِى ٱلسَّمَـٰوَٰتِ وَٱلْأَرْضِ ٱلْغَيْبَ إِلَّا ٱللَّهُ وَمَا يَشْعُرُونَ أَيَّانَ يُبْعَثُونَ}}<ref>«بگو: جز خداوند کسی در آسمان‌ها و زمین غیب را نمی‌داند و درنمی‌یابند که چه هنگام برانگیخته خواهند شد» سوره نمل، آیه ۶۵.</ref> و [[پیامبر]]{{صل}} نیز این معنا را [[تأیید]] کرده و می‌‌فرماید: {{متن قرآن|وَلَوْ كُنتُ أَعْلَمُ ٱلْغَيْبَ لَٱسْتَكْثَرْتُ مِنَ ٱلْخَيْرِ}}<ref>«و اگر غیب می‌دانستم خیر بسیار می‌یافتم و (هیچ) بلا به من نمی‌رسید» سوره اعراف، آیه ۱۸۸.</ref> این آیات بیانگر این مطلب است که علم غیب مخصوص به [[خداوند متعال]] است.
اما در مقابل، در آیاتی دیگر می‌‌فرماید: {{متن قرآن|وَ لا یُحِیطُونَ بِشَیْ‌ءٍ مِنْ عِلْمِهِ إِلَّا بِما شاءَ}}؛ [[خلق]] به هیچ مرتبه از [[علم]] او احاطه نتواند کرد مگر به آن چه او خواهد؛ بلکه این علم غیب را به برخی از [[پیامبران]] داده است که در آیات قرآنی درباره علم غیب دانستن [[حضرت عیسی]]{{ع}} می‌‌فرماید: به شما از [[غیب]] خبر می‌‌دهم که در [[خانه]] هاتان چه می‌‌خورید و چه ذخیره می‌‌کنید.
یا می‌‌فرماید: {{متن قرآن|عَـٰلِمُ ٱلْغَيْبِ فَلَا يُظْهِرُ عَلَىٰ غَيْبِهِۦٓ أَحَدًا * إِلَّا مَنِ ٱرْتَضَىٰ مِن رَّسُولٍۢ فَإِنَّهُۥ يَسْلُكُ مِنۢ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِۦ رَصَدًۭا}}<ref>«او دانای نهان است پس هیچ کس را بر نهان خویش آگاه نمی‌کند * جز فرستاده‌ای را که بپسندد که پیش رو و پشت سرش، نگهبانانی می‌گمارد» سوره جن، آیه ۲۶-۲۷.</ref>
همچنین [[خلقت]] و [[زنده کردن]] [[مردگان]] و مانند آن از اختصاصات خداوندی است، ولی [[حضرت عیسی]]{{ع}} به [[اذن الهی]] از این [[قدرت]] [[خالقیت]] برخوردار است و می‌‌فرماید: {{متن قرآن|أَنِّى قَدْ جِئْتُكُم بِـَٔايَةٍۢ مِّن رَّبِّكُمْ أَنِّىٓ أَخْلُقُ لَكُم مِّنَ ٱلطِّينِ كَهَيْـَٔةِ ٱلطَّيْرِ فَأَنفُخُ فِيهِ فَيَكُونُ طَيْرًۢا بِإِذْنِ ٱللَّهِ وَأُبْرِئُ ٱلْأَكْمَهَ وَٱلْأَبْرَصَ وَأُحْىِ ٱلْمَوْتَىٰ بِإِذْنِ ٱللَّهِ وَأُنَبِّئُكُم بِمَا تَأْكُلُونَ وَمَا تَدَّخِرُونَ فِى بُيُوتِكُمْ}}<ref>«و به پیامبری به سوی بنی اسرائیل (می‌فرستد، تا بگوید) که من برای شما نشانه‌ای از پروردگارتان آورده‌ام؛ من برای شما از گل، (اندامواره‌ای) به گونه پرنده می‌سازم و در آن می‌دمم، به اذن خداوند پرنده‌ای خواهد شد و به اذن خداوند نابینای مادرزاد و پیس را شفا خواهم داد و به اذن خداوند مردگان را زنده خواهم کرد و شما را از آنچه می‌خورید یا در خانه می‌انبارید آگاه خواهم ساخت، این نشانه‌ای برای شماست اگر مؤمن باشید» سوره آلعمران، آیه ۴۹.</ref>
در این [[آیات]]، آن چه [[نفی]] شده، [[استقلال]] [[انسان]] در این امور است، اما اگر با اذن الهی باشد، هرامری شدنی است؛ چراکه انسان با متاله (ربانی) شدن، در [[مقام خلافت الهی]] قرار می‌‌گیرد و این همان اذنی است که به [[بشر]] داده می‌‌شود می‌‌تواند مظهریت در [[ربوبیت]] پیدا کند. پس داشتن اموری چون احیای مردگان و خلقت و یا [[مرگ اختیاری]] به اذن الهی برای متالهان و [[ربانیون]] امری عادی است.<ref>[[خلیل منصوری|منصوری، خلیل]]، [[حقیقت مرگ ترس آور یا کمال آفرین (مقاله)|حقیقت مرگ ترس آور یا کمال آفرین]]</ref>
==مرگ اختیاری از نوعی دیگر==
البته در [[روایت]] آمده است: موتوا قبل ان تموتوا؛ بمیرید پیش از آنکه با [[مرگ طبیعی]] بمیرید.<ref>بحارالانوار، ج۶۹، ص۹۵</ref>
در این [[حدیث]] از نوعی [[مرگ]] نام برده شده که انسان آگاهانه آن را [[انتخاب]] می‌‌کند و خود را برای حضور در محضر لقای [[حق]] آماده می‌‌سازد. مراد از چنین مرگی، تلاش برای کامل شدن و [[خودسازی]] و در [[اختیار]] گرفتن زمام [[نفس اماره]] است تا [[انسان]] با رسیدن به مرحله تأله و خدایی شدن، قابلیت [[درک]] [[فیض حضور]] [[رب]] را در [[جهان]] دیگر بیابد و به هنگام فرا رسیدن [[اجل]]، به آسانی از پل [[مرگ]] عبور کرده و بتواند حیاتی [[نورانی]] را [[تجربه]] کند. بزرگان [[معرفت]] و [[عرفان]] راه رسیدن به چنین [[مرگ اختیاری]] را [[مخالفت]] با هرگونه هواها و هوسهای [[نفسانی]] و عمل بر طبق [[آموزه‌های وحیانی]] و [[معارف اهل بیت]]{{ع}} دانسته‌اند.<ref>[[خلیل منصوری|منصوری، خلیل]]، [[حقیقت مرگ ترس آور یا کمال آفرین (مقاله)|حقیقت مرگ ترس آور یا کمال آفرین]]</ref>
==بدن پس از مرگ==
[[بدن انسان]] پس از مرگ، به خاک تبدیل می‌‌شود<ref>مؤمنون، آیات ۵۳ و ۲۸ و صافات، آیات ۶۱ و ۳۵</ref>. بنابراین پوسیدن گوشت و استخوان پس از مرگ<ref>اسراء، آیات ۹۲ و ۸۹</ref> امری طبیعی است. برای این که این فرآیند به [[درستی]] انجام شود و آسیب جسمی به دیگران و [[روحی]] به [[خانواده]] متوفی زده نشود و [[حرمت]] مرده نیز [[حفظ]] شود و عورت و جسدش آشکار نشود، لازم و [[پسندیده]] است تا این بدن از دید [[مردم]] [[دفن]] شود و در خاک [[نهان]] گردد<ref>مائده، آیه ۱۳</ref>
این بدن در هنگام قرار گرفتن در [[زمین]] متلاشی شده و از میان می‌‌رود و پوست و گوشت به خاک تبدیل می‌‌گردد؛ چون عنصر تشکیل دهنده آن خاک است و به [[سادگی]] به خاک باز می‌‌گردد.<ref>ق، آیه ۴ و آیات دیگر</ref>.<ref>[[خلیل منصوری|منصوری، خلیل]]، [[حقیقت مرگ ترس آور یا کمال آفرین (مقاله)|حقیقت مرگ ترس آور یا کمال آفرین]]</ref>
==ادامه [[حیات]] نفس پس از مرگ==
چنان که گفته شد، انسان مرکب از بدن و نفس است. نفس، همان [[روح]] دمیده در کالبد و تن [[آدمی]] است. این نفس در فرآیند حضور در تن به کمال خود رسیده و امکان تجرد از کالبد مادی و جسد زمینی را دارا می‌‌شود. پس از مرگ، نفس به شکل نوعی مجرد درمی آید و او را قابل حضور در [[عالم برزخ]] می‌‌سازد. این گونه است که [[حیات انسان]] پس از مرگ در کالبد برزخی ادامه می‌‌یابد<ref>انبیاء، آیه ۵۳ و آیات دیگر</ref>
نفس زمانی بس کوتاه یا بلند در [[عالم برزخ]] می‌‌ماند تا این که [[مرگ]] دیگری او را در عالم برزخ دربرمی گیرد تا او را به کمال دیگری برساند.<ref>غافر، آیه ۱۱ و مجمع البیان، جد۷ و ۸، ص۴۰۸ و المیزان، ج۷۱، ص۳۱۳ و صافی، ج۶، ص۵۹۲</ref>
البته این مرگ دوباره، در عالم برزخ، برای توده‌های [[مردم]] است؛ چراکه [[مخلصان]] [[متقی]] براساس آیاتی چون [[آیات]] ۵۱ و ۵۶ [[سوره دخان]] تنها یک بار می‌‌میرند که همان مرگ از دنیاست؛ چراکه ایشان با مرگ خود چنان به کمال رسیده‌اند که عالم برزخ را طی الزمان کرده و از آن عبور می‌‌کنند و دیگر نیازی به بودن و مرگ در آن سرا برای آنان نیست.<ref>صافات، آیات، ۴۰ و ۴۳ و ۵۸ و ۵۹</ref>
کسانی که به [[بهشت]] درمی آیند و به کمال خود می‌‌رسند، آنان نیز پس از ورود به بهشت، مرگی را [[تجربه]] نخواهند کرد.<ref>صافات، آیات، ۴۰ و ۴۳ و ۵۸ و ۵۹ و دخان، آیات ۵۱ تا ۵۶</ref> اما کسانی که به [[دوزخ]] درمی آیند در حالتی بین [[زندگی]] و مرگ قرار می‌‌گیرند<ref>ابراهیم، آیات ۱۵ و ۱۷ و طه، آیه ۷۴</ref> این حالت هر چند که مرگ کامل نیست، زندگی کامل هم نیست و اسباب این نوع زندگی در دوزخ برای آنان همواره فراهم است و زندگی و [[مرگ سخت]] و شدیدی را تجربه می‌‌کنند.
بنابراین، آنان هیچ مرگ و میری ندارند، ولی هیچ [[حیات]] و زندگی کاملی را نیز تجربه نخواهند کرد.<ref>اعلی، آیات ۱۲ و ۱۳</ref>
سخن از مرگ و مسایل آن در [[آموزه‌های قرآنی]] بسیار آمده است، ولی از آن جایی که بیان همه ابعاد و مسایل آن در این مطلب شدنی نیست، به همین مقدار بسنده می‌‌شود. [[امید]] که با درس گرفتن از همین آیات، وضعیت [[آینده]] خود را ترسیم کرده و از مرگ به عنوان دروازه ای به [[جهان]] دیگر بنگریم. و از این [[زندگی مادی]] محدود، [[توشه]] ای متناسب با [[ابدیت]] برای خود فراهم کنیم و خود را برای [[زندگی ابدی]] بسازیم.<ref>[[خلیل منصوری|منصوری، خلیل]]، [[حقیقت مرگ ترس آور یا کمال آفرین (مقاله)|حقیقت مرگ ترس آور یا کمال آفرین]]</ref>
==[[مرگ]]، [[مأمور]] انتقال [[نفس آدمی]]==
مرگ و در [[زبان عربی]] [[موت]]، از آفریده‌های [[الهی]] است. [[خداوند]] می‌فرماید: {{متن قرآن|ٱلَّذِى خَلَقَ ٱلْمَوْتَ وَٱلْحَيَوٰةَ}}<ref>«همان که مرگ و زندگی را آفرید» سوره ملک، آیه ۲.</ref> این [[آفریده]] از سوی خداوند [[مأموریت]] دارد تا [[نفوس]] [[آدمی]] را به طور تمام و کمال بگیرد و به نشئه و جهانی دیگر منتقل کند. [[پیامبر]]{{صل}} می‌فرماید: انما تنتقلون من دار الی دار؛ جز این نیست که شما از خانه‌ای به خانه‌ای دیگر منتقل می‌شوید.<ref>بحارالانوار، العلامه المجلسی، ج ۳۷، ص۱۴۶</ref>
البته این انتقال برای بسیاری از [[مردم]] در چند مرحله اتفاق می‌افتد و تنها برای عده‌ای از مردم است که تنها یک بار مرگ را [[تجربه]] خواهند کرد؛‌ زیرا آنان خود را در همین [[دنیا]] به تمام و [[کمال مطلق]] رسانیده‌اند و نیازی نیست تا [[عوالم]] دیگری را تجربه کنند و در آنجا به کمالاتی برسند. از همین رو دیگر مرگ‌های چندگانه را ندارند و در [[زمان]] [[نفخ صور اول]] که همه می‌میرند اینان زنده خواهند بود و به جای دو مرگ و دو [[زندگی]] تنها یک مرگ را تجربه می‌کنند. خداوند در باره این دسته خاص از [[انسان‌ها]] می‌فرماید: {{متن قرآن|لَا يَذُوقُونَ فِيهَا ٱلْمَوْتَ إِلَّا ٱلْمَوْتَةَ ٱلْأُولَىٰ وَوَقَىٰهُمْ عَذَابَ ٱلْجَحِيمِ}}<ref>«جز مرگ نخستین (که داشتند) در آنجا مرگ را نمی‌چشند و (خداوند) آنان را از عذاب دوزخ نگاه داشته است» سوره دخان، آیه ۵۶.</ref>
پس آنان تنها مرگی را می‌چشند که سبب انتقال از دنیا به [[عالم قیامت]] خواهد بود؛ پس تجربه مرگ برزخی پس از نفخ صور اول را نخواهند داشت؛ چراکه اینان مرگ خود را کشته‌اند و دیگر نیازی به انتقال از نشئه و عالمی به عالمی دیگر ندارند؛ زیرا به سبب فنا در [[خدا]] به بقای الهی بقا یافته‌اند؛ خداوند درباره این افراد در [[آیه]] ۸۷ [[سوره نمل]] می‌فرماید: {{متن قرآن|وَيَوْمَ يُنفَخُ فِى ٱلصُّورِ فَفَزِعَ مَن فِى ٱلسَّمَـٰوَٰتِ وَمَن فِى ٱلْأَرْضِ إِلَّا مَن شَآءَ ٱللَّهُ وَكُلٌّ أَتَوْهُ دَٰخِرِينَ}}<ref>«و روزی که در صور دمند، هر کس در آسمان‌ها و هر کس در زمین است می‌هراسد، جز کسی که خداوند بخواهد و همگان نزد او با فروتنی می‌آیند» سوره نمل، آیه ۸۷.</ref>
درآیه ۶۸ [[سوره زمر]] نیز می‌فرماید: {{متن قرآن|وَنُفِخَ فِى ٱلصُّورِ فَصَعِقَ مَن فِى ٱلسَّمَـٰوَٰتِ وَمَن فِى ٱلْأَرْضِ إِلَّا مَن شَآءَ ٱللَّهُ ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ أُخْرَىٰ فَإِذَا هُمْ قِيَامٌۭ يَنظُرُونَ}}<ref>«و در صور دمیده می‌شود آنگاه هر کس در آسمان‌ها و در زمین است بیهوش می‌گردد- جز آن کس که خدا بخواهد- سپس بار دیگر در آن می‌دمند که ناگاه آنان برمی‌خیزند، به انتظار می‌مانند» سوره زمر، آیه ۶۸.</ref>
اما توده‌های [[مردم]] باید دو [[مرگ]] و دو [[زندگی]] را [[تجربه]] کنند؛ چنانکه [[خداوند]] در این باره نقل می‌کند: ‌{{متن قرآن|قَالُوا۟ رَبَّنَآ أَمَتَّنَا ٱثْنَتَيْنِ وَأَحْيَيْتَنَا ٱثْنَتَيْنِ فَٱعْتَرَفْنَا بِذُنُوبِنَا فَهَلْ إِلَىٰ خُرُوجٍۢ مِّن سَبِيلٍۢ}}<ref>«می‌گویند: پروردگارا! ما را دو بار میراندی و دو بار زنده گرداندی، اینک ما به گناهان خویش اعتراف کرده‌ایم، آیا راه بیرون شدی از اینجا هست؟» سوره غافر، آیه ۱۱.</ref>
مسئله دو مرگ و دو زندگی اینان به اینگونه است که یک بار از [[عالم دنیا]] به [[عالم برزخ]] با مرگ منتقل می‌شوند و سپس با مرگ دومی از [[برزخ]] به [[قیامت]] منتقل می‌گردند. پس آنان دو مرگ با دو زندگی پیش از این (زندگی [[دنیایی]] و زندگی برزخی) را تجربه می‌کنند. اما پس از آن دیگر به سبب اینکه [[مأموریت]] مرگ تمام می‌شود و به تعبیر [[روایی]]، مرگ [[ذبح]] می‌گردد، دیگر مرگی نیست تا [[مسئولیت]] انتقالی را به عهده بگیرد. از [[امام باقر]]{{ع}} [[روایت]] است که فرمود: فیوتی بالموت فی صورهًْ کبش املح… فیذبح؛ مرگ به صورت گوسفندی که سفیدی آن فزونتر از سیاهی است آورده و ذبح خواهد شد.<ref>بحارالانوار، ج ۸، ص۳۴۶، باب ذبح الموت؛ النهایهًْ، ابن اثیر، ج ۴، ص۳۵۴</ref>
از همین روست که خداوند درباره بهشتی‌ها می‌گوید که آنان [[حیات]] و زندگی مطلق دارند و [[دوزخیان]] زندگی‌ای دارند که نه [[مرگ]] و نه [[زندگی]] است: {{متن قرآن|ثُمَّ لَا يَمُوتُ فِيهَا وَلَا يَحْيَىٰ}}<ref>«سپس نه در آن می‌میرد و نه زنده می‌ماند،» سوره اعلی، آیه ۱۳.</ref>
پس وقتی مرگ [[ذبح]] می‌شود و دیگر مرگی در [[آخرت]] نیست، آنجا تنها [[حیات]] باقی خواهد ماند. بر همین اساس [[خداوند]] [[زندگی اخروی]] را حیات محض دانسته و فرموده است: {{متن قرآن|وَمَا هَـٰذِهِ ٱلْحَيَوٰةُ ٱلدُّنْيَآ إِلَّا لَهْوٌۭ وَلَعِبٌۭ وَإِنَّ ٱلدَّارَ ٱلْـَٔاخِرَةَ لَهِىَ ٱلْحَيَوَانُ لَوْ كَانُوا۟ يَعْلَمُونَ}}<ref>«و اگر می‌دانستند زندگانی این جهان جز سرگرمی و بازیچه‌ای نیست و بی‌گمان زندگی سرای واپسین است که زندگی (راستین) است» سوره عنکبوت، آیه ۶۴.</ref> و همچنین خداوند [[اهل دوزخ]] را در شرایطی تصویر می‌کند که دیگر راهی برای خروج ندارند؛ زیرا ماموری چون مرگ نیست تا انتقالی و خروجی صورت گیرد<ref>غافر، آیه ۱۱</ref>.<ref>[[خلیل منصوری|منصوری، خلیل]]، [[توشه برای آخرین سفر (مقاله)|توشه برای آخرین سفر]]</ref>
==عوامل [[سختی]] [[جان کندن]]==
این مستی و سکراتی که موجب می‌شود تا [[مرگ سخت]] و شدید شود، به سبب عواملی است که از جمله آنها می‌توان به موارد ذیر اشاره کرد:
# [[دلبستگی به دنیا]] و [[مادیات]] آن: از مهمترین عواملی که موجب سکرات و سختی جان کندن می‌شود [[دلبستگی]] [[آدمی]] به [[دنیا]] و مادیات آن است. وقتی [[انسان]] به دنیا دلبسته شود، این [[محبت]] و [[عشق به دنیا]] و مادیات نمی‌گذارد تا از آن [[دل]] بر‌کند؛ لذا جان کندن برای محتضر سخت و شدید می‌شود. گویی جانش را که به مادیات وابسته است با قیچی جدا می‌کنند. هر دم که تصورات از دست دادن دنیا و مادیات آن به نظر و ذهنش می‌آید، می‌سوزد و [[رنج]] می‌کشد. [[امیرمؤمنان علی]]{{ع}} دراین‌باره می‌فرماید: محتضر به یاد می‌آورد اموالی را که آنها را جمع کرده و در راه پیدا کردن آنها- از [[حلال و حرام]]-[[چشم]] پوشیده و از جاهایی که ([[حلال]] و حرامش) واضح و یا مشتبه بود، به دست آورده است. از همین رو، تبعات جمع کردن مال‌ها همراه و ملازم اوست و مشرف بر جدایی و فراق از آنها گشته است. [[اموال]] برای بعدی‌ها می‌ماند و آنان از آنها بهره و [[لذت]] می‌گیرند و گوارایی و لذت [[مال]] برای دیگران است، ولی وبال و سنگینی آن بر پشت او مانده است. <ref>نهج‌البلاغه فیض‌الاسلام، ص۳۳۱، خطبه ۱۰۸</ref>
# [[کشف]] [[حقایق]] و بی‌توشه بودن: از عوامل سختی جان کندن و [[سکرات مرگ]]، می‌توان به آن چیزی اشاره کرد که در [[آیه]] ۲۲ [[سوره ق]] بیان شده است. [[خداوند]] پس از اینکه در آیه ۱۹ سخن از سکرات مرگ می‌کند در آیه ۲۲ می‌فرماید: {{متن قرآن|فَكَشَفْنَا عَنكَ غِطَآءَكَ فَبَصَرُكَ ٱلْيَوْمَ حَدِيدٌۭ}}<ref>«به راستی تو از این غافل بودی پس ما پرده را از (پیش چشم) تو کنار زدیم و امروز چشمت تیزنگر است» سوره ق، آیه ۲۲.</ref>. در این [[زمان]] حقایقی که به سبب [[گناه]] بر او مکشوف نبوده [[کشف]] می‌شود و وقتی پرده‌ها کنار رفت درمی‌یابد که [[دنیا]] هیچ ارزشی جز ابزاری برای [[آخرت]] و دستیابی به [[کمالات]] از طریق [[عبودیت]] نداشت و [[انسان]] آنچه که [[زینت]] دنیا بود به خود بسته بود،؛ چراکه [[مال]] و [[زن]] و فرزند و مانند آن زینت دنیا و [[زندگی]] دنیاست<ref>کهف، آیات ۷ و ۲۸ و ۴۶</ref>، پس اکنون خود را بی‌زینت می‌بیند و درمی‌یابد که ره‌توشه‌ای از کمالات و [[تقوا]] برنداشته است؛ از این رو از وضعیت [[آینده]] خود هراسان می‌شود و [[حقیقت]] چنان تلخ و زننده است که چون مستان می‌شود. [[شیخ عباس قمی]] می‌نویسد: در آن زمان می‌بیند [[حضرت رسول]] و [[اهل بیت]] [[طهارت]] و [[ملائکه]] [[رحمت]] و ملائکه [[غضب]] حاضر شده‌اند تا درباره او چه [[حکم]] شود و چه سفارش نمایند؟ و از طرف دیگر، [[ابلیس]] و اعوان او برای آنکه او را به [[شک]] اندازند، جمع شده‌اند و می‌خواهند کاری کنند که ایمانش از او گرفته شود و [[بی‌ایمان]] از دنیا رود، و از طرفی هول آمدن [[ملک‌الموت]] که آیا به چه هیئت و هیبتی خواهد بود و به چه نحو [[جان]] او را [[قبض]] خواهد کرد و امور دیگر او را به [[هراس]] افکند و دچار [[سکرات موت]] می‌شود.<ref>منازل‌الاخره، حاج شیخ عباس قمی، فصل اول، مرگ</ref>
# دست‌های خالی: یکی از منظره‌هایی که انسان در سکرات موت می‌بیند، [[مشاهده]] حقیقت برزخی و [[صورت ملکوتی]] «مال»، «[[فرزندان]]» و «[[اعمال]]» است. او ابتدا رو به مال خود کرده و می‌گوید: به [[خدا]] قسم در دنیا به تو [[حریص]] و [[بخیل]] بودم. حال سهم من از تو چیست؟ مال در پاسخ می‌گوید: به اندازه [[کفن]] خود از من بردار! آنگاه رو به سوی فرزندانش می‌کند و می‌گوید: به خدا قسم شما را [[دوست]] داشتم و حامی شما بودم. اکنون بهره من از شما چیست؟ آنها می‌گویند: ما تو را تا کنار [[قبر]] می‌بریم و در آنجا [[دفن]] می‌کنیم. سپس رو به سوی عمل خود کرده و می‌گوید: به [[خدا]] قسم من نسبت به تو بی‌اعتنا بودم و تو بر من گران و سنگین بودی. اینک بهره من از تو چیست؟ عمل در پاسخ می‌گوید: من در قبر و [[قیامت]] [[همنشین]] تو خواهم بود تا هر دو به پیشگاه [[پروردگار]] عرضه شویم. در آستانه [[ترک دنیا]] کم‌کم پرده‌ها از جلو چشم [[انسان]] کنار می‌رود و انسان بیشتر از هر موقع دیگر به [[حقیقت]] [[اعمال]] و خواسته‌های خود توجه می‌کند و دید او وسعت بیشتری می‌یابد. در این لحظات نگاهی به اعمال و گذشته خود می‌اندازد و بر فرصت‌های از دست رفته خود [[افسوس]] می‌خورد.<ref>[[خلیل منصوری|منصوری، خلیل]]، [[توشه برای آخرین سفر (مقاله)|توشه برای آخرین سفر]]</ref>
==کاهش و آسانی [[سکرات مرگ]]==
پر واضح است عواملی که در بخش مربوط به [[سختی]] [[جان]] دادن بیان شد اگر معکوس گردد و برخلاف آنها [[رفتار]] شود، موجب [[راحتی]] و آسانی جان دادن خواهد شد که در رأس همه عوامل موثر در کاهش سکرات مرگ، قطع دلبستگی‌ها به [[دنیا]] و مظاهر آن از قبیل [[ثروت]]، [[مسکن]]، [[همسر]] و فرزند و غیره است. البته این بیان به معنی ترک دنیا و در پیش گرفتن [[زندگی]] [[مرتاضانه]] نیست بلکه باید در دنیا زیست و از آن استفاده کرد اما نباید دنیا را وارد [[دل]] کرد و به آن وابسته و دلبسته شد.<ref>[[خلیل منصوری|منصوری، خلیل]]، [[توشه برای آخرین سفر (مقاله)|توشه برای آخرین سفر]]</ref>
==تفاوت جان کندن‌ها==
در [[آیات]] و [[روایات]] بیان شده که دوگونه جان دادن است که با توجه به [[ایمان]] و [[کفر]] به چهار نوع تقسیم می‌شود. این چهار نوع جان دادن علل و عواملی دارد که ارتباط با مسأله [[تصفیه]] [[حساب]] در دنیا و [[آخرت]] و مانند آنها دارد. این چهار نوع عبارتند از:
# آسان جان دادن [[مؤمنان]]: بعضی آدمهای خوب و [[مؤمن]]، راحت جان می‌هند؛ در [[روایت]] است که [[جان کندن]] آنان مثل بو کردن یک گل است. در روایتی از [[پیامبر]]{{صل}} آمده که [[ملک‌الموت]] برای شخص [[مؤمن]] دوشاخه گل می‌آورد یکی منیسه و یکی هم مسخیه (و در بعضی [[روایات]] دو [[نسیم]] می‌وزد) گل یا نسیم منسیه به خاطر این است که تعلقاتش یعنی [[اموال]] و فرزندانش را فراموش کند و مسخیه به خاطر اینکه با [[عطر]] [[الهی]] سخاوتمندانه [[جان]] دهد. در کتاب «[[امالی]]» [[شیخ طوسی]] [[روایت]] می‌کند از حضرت [[امام]] [[جعفر صادق]]{{ع}} که: [[خداوند عزوجل]] می‌فرماید: من در هیچ امری درنگ نکردم مانند درنگ کردنی که در [[قبض روح]] مؤمن کردم؛ چون آن مؤمن از [[مرگ]] [[کراهت]] داشت و من هم کراهت داشتم به او [[ناراحتی]] برسانم. پس زمانی که [[اجل]] محتوم آن مؤمن رسید، من دو شاخه گل [[معطر]] از [[بهشت]] برای او فرستادم، یکی از آنها مسخیه نام داشت و دیگری منسیه. اما مسخیه، پس او را نسبت به مالش بی‌اعتنا نموده از همه آنها می‌گذرد؛ و اما منسیه، پس او را از تمام امور و [[شئون]] [[دنیا]] به [[فراموشی]] می‌اندازد».<ref>بحارالانوار، طبع آخوندی، ج۶، ص۱۵۲</ref>
# سخت جان دادن [[مؤمنان]]: بعضی آدمهای خوب و مؤمن، سخت جان می‌دهند، این [[مؤمنین]]، گناهکارانی بوده‌اند که در دنیا [[پاک]] می‌شوند و گناهی که کرده‌اند در همینجا [[مجازات]] می‌شوند تا [[حسابرسی]] آنان به [[آخرت]] نکشد. از همین رو در اینجا [[سختی]] را می‌چشند و به [[مشقت]] جان می‌دهند. گاه می‌شود که سالیان بسیار در بستر [[بیماری]] می‌افتند تا گناهانشان پاک شود.
# آسان جان دادن [[فاسقان]]: آدمهای [[کافر]] وفاسقی که راحت جان می‌دهند، به خاطر آن است که این افراد در دنیا کار خیری انجام داده‌اند و از آنجا که [[خداوند]] [[اجر]] هیچ کس را ضایع نمی‌کند؛ لذا راحت جان می‌دهند یا به عبارتی در همین دنیا تسویه [[حساب]] می‌شوند تا خیری برای آنان در آخرت نباشد. خداوند چنان [[زندگی]] را در دنیا بر آنان آسان می‌کند تا اگر موجب [[کفر]] مؤمنان نبود، خانه‌هایشان نیز از زر و سیم ساخته می‌شد.<ref>زخرف، آیه ۳۳</ref>
# سخت‌جان دادن [[فاسقان]]: آدمهای بد وفاسقی که بد هم [[جان]] می‌دهند؛ زیرا [[خداوند]] برخی از [[عذاب اخروی]] آنان را در همین [[دنیا]] می‌خواهد به دیگران نشان دهد. در [[حقیقت]] [[عذاب]] [[استیصال]] را در همین دنیا [[تجربه]] خواهند کرد. [[آیات]] بسیاری درباره [[اقوام]] [[ثمود]] و عاد و [[لوط]] و مانند آنها آمده است که در همین دنیا عذاب سهمگین داشته و به [[سختی]] جان دادند.
با توجه به مطالب بالا می‌توان گفت که نمی‌توان به ظاهر جان دادن افراد [[قضاوت]] کرد و گفت که او چگونه [[آدمی]] بوده است.<ref>[[خلیل منصوری|منصوری، خلیل]]، [[توشه برای آخرین سفر (مقاله)|توشه برای آخرین سفر]]</ref>


== منابع ==
== منابع ==
{{منابع}}
{{منابع}}
# [[پرونده:55210091.jpg|22px]] [[محمد جعفر سعیدیان‌فر|سعیدیان‌فر]] و [[سید محمد علی ایازی|ایازی]]، [[فرهنگ‌نامه پیامبر در قرآن کریم ج۲ (کتاب)|'''فرهنگ‌نامه پیامبر در قرآن کریم ج۲''']]
# [[پرونده:55210091.jpg|22px]] [[محمد جعفر سعیدیان‌فر|سعیدیان‌فر]] و [[سید محمد علی ایازی|ایازی]] [[فرهنگ‌نامه پیامبر در قرآن کریم ج۲ (کتاب)|'''فرهنگ‌نامه پیامبر در قرآن کریم ج۲''']]
# [[پرونده:11790.jpg|22px]] [[خلیل منصوری|منصوری، خلیل]]، [[نگرشی قرآنی به عوامل انتقال از جهان (مقاله)|'''نگرشی قرآنی به عوامل انتقال از جهان''']]
# [[پرونده:11790.jpg|22px]] [[خلیل منصوری|منصوری خلیل]] [[نگرشی قرآنی به عوامل انتقال از جهان (مقاله)|'''نگرشی قرآنی به عوامل انتقال از جهان''']]
# [[پرونده:11790.jpg|22px]] [[خلیل منصوری|منصوری، خلیل]]، [[حقیقت مرگ و زندگی در قرآن (مقاله)|'''حقیقت مرگ و زندگی در قرآن''']]
# [[پرونده:11790.jpg|22px]] [[خلیل منصوری|منصوری خلیل]] [[حقیقت مرگ و زندگی در قرآن (مقاله)|'''حقیقت مرگ و زندگی در قرآن''']]
# [[پرونده:11790.jpg|22px]] [[خلیل منصوری|منصوری، خلیل]]، [[مردگان آگاه‌تر از زندگان (مقاله)|'''مردگان آگاه‌تر از زندگان''']]
# [[پرونده:11790.jpg|22px]] [[خلیل منصوری|منصوری خلیل]] [[مردگان آگاه‌تر از زندگان (مقاله)|'''مردگان آگاه‌تر از زندگان''']]
# [[پرونده:11790.jpg|22px]] [[خلیل منصوری|منصوری، خلیل]]، [[عوامل به تأخیر افتادن مرگ (مقاله)|'''عوامل به تأخیر افتادن مرگ''']]
# [[پرونده:11790.jpg|22px]] [[خلیل منصوری|منصوری خلیل]] [[عوامل به تأخیر افتادن مرگ (مقاله)|'''عوامل به تأخیر افتادن مرگ''']]
# [[پرونده:11790.jpg|22px]] [[خلیل منصوری|منصوری خلیل]] [[امکان و چگونگی تقدیم و تاخیر مرگ (مقاله)|'''امکان و چگونگی تقدیم و تاخیر مرگ''']]
# [[پرونده:11790.jpg|22px]] [[خلیل منصوری|منصوری خلیل]] [[مرگ و رستاخیز از منظر امام باقر (مقاله)|'''مرگ و رستاخیز از منظر امام باقر''']]
# [[پرونده:11790.jpg|22px]] [[خلیل منصوری|منصوری خلیل]] [[عوامل کاهش و آسانی سکرات موت (مقاله)|'''عوامل کاهش و آسانی سکرات موت''']]
# [[پرونده:11790.jpg|22px]] [[خلیل منصوری|منصوری خلیل]] [[مرگ گناهی و گناهان مرگ آفرین (مقاله)|'''مرگ گناهی و گناهان مرگ آفرین''']]
# [[پرونده:11790.jpg|22px]] [[خلیل منصوری|منصوری، خلیل]]، [[اهداف مرگ و زندگی (مقاله)|'''اهداف مرگ و زندگی''']]
# [[پرونده:11790.jpg|22px]] [[خلیل منصوری|منصوری، خلیل]]، [[عالم مردگان (مقاله)|'''عالم مردگان''']]
# [[پرونده:11790.jpg|22px]] [[خلیل منصوری|منصوری، خلیل]]، [[عوامل و چرایی مرگ زودرس (مقاله)|'''عوامل و چرایی مرگ زودرس''']]
# [[پرونده:11790.jpg|22px]] [[خلیل منصوری|منصوری، خلیل]]، [[مرگ و جاودانگی انسان (مقاله)|'''مرگ و جاودانگی انسان''']]
# [[پرونده:11790.jpg|22px]] [[خلیل منصوری|منصوری، خلیل]]، [[انسان و مسأله اختیار و انتظار مرگ (مقاله)|'''انسان و مسأله اختیار و انتظار مرگ''']]
# [[پرونده:11790.jpg|22px]] [[خلیل منصوری|منصوری، خلیل]]، [[حقیقت مرگ ترس آور یا کمال آفرین (مقاله)|'''حقیقت مرگ ترس آور یا کمال آفرین''']]
# [[پرونده:11790.jpg|22px]] [[خلیل منصوری|منصوری، خلیل]]، [[توشه برای آخرین سفر (مقاله)|'''توشه برای آخرین سفر''']]
{{پایان منابع}}
{{پایان منابع}}


Wasity
دیوان‌سالاران، مدیران
۲۲۴٬۸۴۸

ویرایش

برگرفته از «https://fa.imamatpedia.com/wiki/ویژه:تفاوت_گوشی_همراه/1331638...1342797»