روش‌های آموزشی: تفاوت میان نسخه‌ها

→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر

روش‌های آموزشی (نمایش مبدأ)

نسخهٔ ‏۱۳ اکتبر ۲۰۲۵، ساعت ۰۹:۱۲

۸٬۴۳۴ بایت اضافه‌شده ، ‏۱۳ اکتبر ۲۰۲۵

←‏روش شفاهی

دیداریویکی‌متن

Wasity

دیوان‌سالاران، مدیران

۲۲۴٬۸۹۸

ویرایش

@@ خط ۱۰: / خط ۱۰: @@
 === روش شفاهی ===
-روش شفاهی، روشی گفتاری و شنیداری است که کتابت و استفاده از ابزارآلات نوشتاری در آن جایی ندارد و مبتنی بر [[قدرت]] حافظه می‌باشد. اهل‌بیت{{عم}} با توجه به شرایط جامعه، در تعلیمات خود غالباً از روش‌های شفاهی بهره می‌بردند. چنان‌که در بخش زمینه‌های [[فرهنگی]] به تفصیل بیان شد، فرهنگ جامعه [[عرب]] فرهنگی شفاهی بود<ref>ر.ک: پژوهشی در زمینه‌های تاریخی اجتماعی سیره تعلیمی اهل‌بیت، ص۷۱-۷۶.</ref>. جغرافیای سخت و دشوار [[جزیرةالعرب]]، کوچ‌روی و عدم سکونت بیشتر ساکنان آن، نامناسب بودن وضع معیشتی و مهیا نبودن نیازهای اولیه و فقدان امنیت و [[آرامش]] سبب شده بود که [[اعراب]]، به یادگیری خواندن و نوشتن بی‌توجه باشند؛ از این‌رو خط عربی در آغاز [[اسلام]] به سبب دوری اعراب از [[تمدن]] و شهرنشینی، بسیار ابتدایی و ناقص بود و حتی [[قرآن]] تا [[زمان]] [[تابعان]] به قصد [[تیمّن]] و [[تبرّک]]، با همان رسم‌الخط نامناسب نوشته می‌شد و هیچ تلاشی برای [[تغییر]] و [[اصلاح]] خط صورت نمی‌گرفت<ref>ابن خلدون، مقدمه، ج۲، ص۸۳۱-۸۳۲.</ref>.
+روش شفاهی، روشی گفتاری و شنیداری است که کتابت و استفاده از ابزارآلات نوشتاری در آن جایی ندارد و مبتنی بر [[قدرت]] حافظه می‌باشد. اهل‌بیت{{عم}} با توجه به شرایط جامعه، در تعلیمات خود غالباً از روش‌های شفاهی بهره می‌بردند. فرهنگ جامعه [[عرب]] فرهنگی شفاهی بود<ref>ر.ک: پژوهشی در زمینه‌های تاریخی اجتماعی سیره تعلیمی اهل‌بیت، ص۷۱-۷۶.</ref>. جغرافیای سخت و دشوار [[جزیرةالعرب]]، کوچ‌روی و عدم سکونت بیشتر ساکنان آن، نامناسب بودن وضع معیشتی و مهیا نبودن نیازهای اولیه و فقدان امنیت و [[آرامش]] سبب شده بود که [[اعراب]]، به یادگیری خواندن و نوشتن بی‌توجه باشند؛ از این‌رو خط عربی در آغاز [[اسلام]] به سبب دوری اعراب از [[تمدن]] و شهرنشینی، بسیار ابتدایی و ناقص بود و حتی [[قرآن]] تا [[زمان]] [[تابعان]] به قصد [[تیمّن]] و [[تبرّک]]، با همان رسم‌الخط نامناسب نوشته می‌شد و هیچ تلاشی برای [[تغییر]] و [[اصلاح]] خط صورت نمی‌گرفت<ref>ابن خلدون، مقدمه، ج۲، ص۸۳۱-۸۳۲.</ref>.
 آگاهی‌های اعراب عمدتاً به روش سینه به سینه منتقل می‌شد و پایبندی به [[ارزش‌ها]] و سنت‌های پدران و نیاکان که همگی به صورت شفاهی به آنها می‌رسید، بسیار شدید بود. این ویژگی‌ها و شرایط فرهنگی و اجتماعی عرب [[جاهلیت]] که در صدر اسلام نیز به قوت خود باقی بود، سبب گردید که اهل‌بیت{{عم}} در انتقال مفاهیم مورد نظر خود بیشتر از روش‌های شفاهی و متناسب با فرهنگ جامعه بهره گیرند تا به نتایج مطلوب دست یابند.
@@ خط ۷۱: / خط ۷۱: @@
 «مکاتبه» از ماده «کتب» و به معنای نامه‌نگاری می‌باشد. اهل‌بیت{{عم}} از این روش تعلیمی برای اشخاصی که نزد ایشان حضور نداشتند و یا در شهرهای دوردست به‌سر می‌بردند و دسترسی به آنها دشوار بود، استفاده می‌کردند؛ هرچند گاه بنا به دلایلی از این روش برای مردمی که در همان [[شهر]] سکونت داشتند نیز بهره می‌گرفتند تا [[احکام]]، [[دستورات]] و سایر تعالیم مورد نظر خود را به آنان منتقل سازند. این دستورات و تعالیم را گاه برای [[کارگزاران]] و یا نمایندگان خود ارسال می‌کردند تا در اسرع وقت، موضوع نامه به اطلاع مخاطبان رسانده شود؛ البته مکاتبات اهل‌بیت{{عم}} در موارد گوناگون و با موضوعات متنوع بسیاری انجام می‌شد که در ادامه به همه این موارد و زمینه‌های آنها اشاره خواهد شد. بنابراین مکاتبه نامه‌نگاری بود که با [[هدف]] [[آموزش]]، [[پرسش و پاسخ]] یا [[اطلاع‌رسانی]] در دستورات سیاسی - [[اداری]] میان دو طرف صورت می‌گرفت<ref>[[هناء ذاکر مشهدی|ذاکر مشهدی، هناء]]، [[پژوهشی در زمینه‌های تاریخی اجتماعی سیره تعلیمی اهل بیت تا ۶۱ هجری (کتاب)|پژوهشی در زمینه‌های تاریخی اجتماعی سیره تعلیمی اهل بیت تا ۶۱ هجری]]، ص ۱۹۰؛ [[سید علی حسینی‌زاده|حسینی‌زاده، سید علی]]، [[نگرشی بر آموزش با تأکید بر آموزش‌های دینی (کتاب)|نگرشی بر آموزش با تأکید بر آموزش‌های دینی]]، ص ۱۹۰.</ref>.
-==== [[صحیفه‌نگاری]] ====
+==== صحیفه‌نگاری ====
+{{اصلی|صحیفه‌نگاری}}
+از [[روش‌های آموزشی معصومان]]{{عم}} نوشتن رساله‌های [[علمی]] [[آموزشی]] در موضوع‌ها و مسأله‌های گوناگون [[دینی]] است که از آن راه، [[فرهنگ]] و [[معارف دینی]] گسترش می‌یافت. مراد از رساله آنچه امروزه به رساله معروف است، نیست، بلکه مراد نوشته‌ای است که در موضوع خاصی از موضوع‌های علمی نوشته شده است و آگاهی‌هایی را در آن زمینه ارائه می‌کند و از حد یک نامه نیز بیرون است. دهخدا می‌نویسد: «رساله مجله‌ای است شامل اندکی از مسائلی که از یک نوع باشد»<ref>لغت‌نامه دهخدا، ذیل: «رساله».</ref>. [[پیامبر اکرم]]{{صل}} ـ که [[امی]] بود و هرگز با دست خود ننوشت ـ مطالب و نامه‌های خود را املا می‌کرد و کاتبان آن حضرت، از جمله علی{{ع}} آن را می‌نگاشتند. آن حضرت مطالب بسیاری را در زمینه [[علوم]] و [[معارف اسلامی]] ([[اعتقادات]]، [[احکام]] و [[اخلاق]]) املا کرد و علی{{ع}} آنها را به نگارش درآورد.
-=== [[آموزش عملی|روش رفتاری]] ===
+[[امام علی]]{{ع}} نیز چند [[صحیفه]] و کتاب به دست خویش نوشته بود. از جمله این آثار [[مصحف]] ایشان است که علاوه بر [[آیات قرآن]]، [[تفسیر]] و [[شأن نزول]] آنها را نیز بدان افزوده است. «[[کتاب علی]]» یا «صحیفه [[الفرائض]]» نیز از جمله کتاب‌های امام علی{{ع}} است. این اثر، به املای پیامبر{{صل}} و کتابت امام علی{{ع}} است که تمام معارف، [[احکام]] [[واجبات]] مسائل و [[سنت پیامبر]] در آن گرد آمده است<ref>صفار، محمد بن حسن، بصائر الدرجات، ص۱۶۳.</ref>. کتاب «[[جامعه]]» از مکتوبات مشهور [[امام علی]]{{ع}} است که به گفته [[امام صادق]]{{ع}} صحیفه‌ای به طول ۷۰ ذراع و به املای پیامبر{{صل}} بر علی{{ع}} و حاوی [[احکام]] [[حلال و حرام]]، حتی دیه یک خراش کوچک بوده است<ref>کلینی، اصول کافی، ج۱، ص۲۳۹.</ref>. صحیفه‌ای مرسوم به «[[جفر]]» نیز به آن حضرت تعلق داشت که همچون دایره‌المعارفی [[غنی]]، تمام اطلاعات ضروری مربوط به [[آینده]] و گذشتگان و [[علوم]] مورد نیاز [[بشر]] در آن گردآوری شده بود<ref>کلینی، اصول کافی، ج۱، ص۲۳۹.</ref>. «کتاب الدیات» نام [[صحیفه]] دیگری است که به امام علی{{ع}} منسوب می‌باشد و به موضوعاتی چون دیه نفس و اعضای بدن اختصاص داشت که [[امام]] آن را برای [[کارگزاران]] خود فرستاده بود<ref>صدوق، من لا یحضره الفقیه، ج۴، ص۷۵.</ref>.<ref>[[هناء ذاکر مشهدی|ذاکر مشهدی، هناء]]، [[پژوهشی در زمینه‌های تاریخی اجتماعی سیره تعلیمی اهل بیت تا ۶۱ هجری (کتاب)|پژوهشی در زمینه‌های تاریخی اجتماعی سیره تعلیمی اهل بیت تا ۶۱ هجری]]، ص ۱۹۸.</ref>
+[[مصحف فاطمه]] نیز نام کتاب دیگری از [[امام علی]]{{ع}} است که برای [[حضرت فاطمه]]{{س}} نوشته است. [[امام سجاد]]{{ع}} نیز به نوشتن رساله‌هایی در موضوع‌های گوناگون [[دینی]] پرداخت. «[[صحیفه سجادیه]]» کتابی است شامل دعاهای آن حضرت، که [[امام]] تحت عنوان [[دعا]]، معارف بلند [[اعتقادی]] را به [[مردم]] و [[شیعیان]] آموخته است.
+[[امام صادق]]{{ع}} نیز کتابی در [[توحید]] دارد که آن را املا کرده و [[مفضل بن عمر]] نگاشته است. از [[امام هادی]]{{ع}} نیز رساله‌هایی در موضوعات گوناگون در پاسخ به پرسش‌های اصحاب برجای مانده است که از جمله آنها، رساله آن حضرت در ردّ [[جبر و تفویض]] و [[اثبات]] [[عدل]] و جمع بین‌الامرین است<ref>ر.ک: تحف العقول، ص۴۸۱.</ref>. از [[امام حسن عسکری]]{{ع}} نیز [[تفسیری]] برجای مانده که به «[[تفسیر]] [[عسکری]]» معروف است و با املای امام و خط «حسن بن خالد برقی» و در یکصدوبیست رساله، تدوین شده است<ref>[[سید علی حسینی‌زاده|حسینی‌زاده، سید علی]]، [[نگرشی بر آموزش با تأکید بر آموزش‌های دینی (کتاب)|نگرشی بر آموزش با تأکید بر آموزش‌های دینی]]، ص ۱۳۶.</ref>.
+=== آموزش عملی ===
+{{اصلی|آموزش عملی}}
+یکی از مهم‌ترین و کارآمدترین روش‌هایی که [[اهل‌بیت]]{{عم}} در [[تعلیم]] مفاهیم مورد نظر خویش از آن بهره می‌بردند، روش رفتاری است. در صورتی که انتقال تعالیم در قالب گفتار شفاهی یا کتابی نگنجد و یا کارآیی لازم را نداشته باشد، از روش دیگری به نام روش رفتاری استفاده می‌شود. در این روش، مفاهیم و مواد مورد نظر از راه عمل و در قالب رفتاری عینی منتقل می‌شود که یا [[معلم]] به طور مستقیم آن امر را در [[رفتار]] خود در معرض مشاهده دیگران قرار می‌دهد و یا [[متعلم]] را به انجام عمل و رفتاری خاص وادار می‌سازد. بنابراین برخی از تعالیم، جز از راه رفتاری و مشاهده‌ای قابل تعلیم دادن نمی‌باشند؛ برای مثال [[آموزش دادن]] جراحی و طبابت در قالب گفتار و نوشتار، [[آموزشی]] ناقص، ناکارآمد و فرار خواهد بود؛ مگر اینکه متعلم به صورت بالینی و عملی، چگونگی انجام عمل جراحی و طبابت را مشاهده کند.
+مطالعه و بررسی [[سیره]] تعلیمی [[اهل‌بیت]]{{عم}} نیز بیان‌گر اهتمام و بهره‌گیری فراوان آنان از روش [[رفتاری]] است؛ روشی که کارکرد آن نه‌تنها مربوط به همه ادوار و [[جوامع]] است، بلکه با توجه به زمینه‌های [[اجتماعی]]، [[فرهنگی]] و بعضاً [[سیاسی]] [[جامعه]] صدر اسلام مؤثرترین روش تعلیمی آن [[روزگار]] محسوب می‌شد. [[اعراب]] صدر اسلام با توجه به پیشینه خاص فرهنگی خود در [[عصر جاهلیت]]، مردمی بدوی، دارای ذهن و [[فکری]] بسیط، بی‌سواد و دارای [[فرهنگ]] شفاهی و متکی به [[قدرت]] فراوان حافظه خود بودند؛ از این‌رو، یادگیری آنها غالباً از طریق دیدن و شنیدن انجام می‌شد. این زمینه فرهنگی و دیگر زمینه‌های اجتماعی و سیاسی که در ادامه به آنها پرداخته خواهد شد، سبب گردید که بخش قابل توجهی از تعالیم اهل‌بیت{{عم}} در صدر اسلام بر پایه روش [[رفتاری]] [[استوار]] شود، تا علاوه بر انتقال بهتر مواد تعلیمی، اثرگذاری و ماندگاری بیشتری در اذهان شفاهی و بسیط اعراب داشته باشد<ref>[[هناء ذاکر مشهدی|ذاکر مشهدی، هناء]]، [[پژوهشی در زمینه‌های تاریخی اجتماعی سیره تعلیمی اهل بیت تا ۶۱ هجری (کتاب)|پژوهشی در زمینه‌های تاریخی اجتماعی سیره تعلیمی اهل بیت تا ۶۱ هجری]]، ص ۲۰۰-۲۲۲.</ref>.
 == منابع ==