اسم الهی در عرفان اسلامی: تفاوت میان نسخه‌ها

== مقدمه ==

ما الفاظی را که در اینجا بر معانی مورد [[ادراک]] خود اطلاق می‌کنیم، مقداری وسعت می‌دهیم و بر [[حق‌تعالی]] اطلاق می‌کنیم و بیشتر از این توان نداریم. با الفاظی که از این نشئه برخاسته‌اند، تعبیر از [[حقیقت]] حق‌تعالی دشوار است و ما با الفاظ فقط می‌خواهیم [[تنزیه]] از کثرت [[خلق]] کنیم، وگرنه این الفاظ نمی‌توانند بیانگر [[هویت]] و واقعیت او باشند<ref>حسن حسن‌زاده آملی، شرح مصباح الانس، ص۵۰۹ و ۵۲۱.</ref> و [[ذات خداوند]] [[منزه]] از هر اسمی است؛ زیرا او از انتساب به [[روح]] و جسم برکنار است و فقط به سبب احوال عالم می‌باشد که [[خداوند]] را گاهی [[قابض]] و [[باسط]] و گاهی عزیز و لطیف و به دیگر اسماء می‌خوانیم<ref>ندارد حق مطلق هیچ نامی *** که مطلق از اسامی هست سامی

یکی از معانی [[اسم اعظم]] این است که [[جامعیت]] آن نسبت به اسمای دیگر بیشتر است؛ یعنی احاطه و کلیتی نسبت به دیگران دارد و حاوی، رأس، شامل و محیط همه است. اسم [[شریف]] «[[رب]]» از اسمای اعظم است. رب باید پرورش داشته و مصور و [[مدبر]] و رازق باشد؛ وگرنه مربوب [[وحدت]] صنع نمی‌یابد. پس «رب» اسامی فراوانی را به عنوان سدنه و خدمه در [[اختیار]] دارد؛ همان‌طور که قوه غاذیه در [[انسان]] - که [[وظیفه]] تغذیه را بر عهده دارد- دارای قوای فراوان است؛ یعنی دارای قوه جاذبه است تا غذا را بگیرد؛ قوه ماسکه دارد تا غذا را [[حفظ]] کند؛ قوه هاضمه دارد تا تحلیل و هضم کند و نیز باید قوه دافعه در کار باشد تا فضولات را دفع نماید. اینها همگی سدنه و خدمه قوه غاذیه‌اند و اگر نباشند این قوه به تنهایی کاری از پیش نمی‌برد؛ او [[رئیس]] و محیط و شامل آنهاست و به این معنا اعظم از آنهاست. همین‌طور اسم اعظم نیز دارای حیطه و شمول بیشتری است؛ برای مثال گفتیم که «رب» این‌گونه است<ref>حسن حسن‌زاده آملی، شرح مصباح الانس، ص۵۵۳.</ref>.

 

دو اسم «الظاهر» و «الباطن» تمام [[اسماء]] را زیر پر می‌گیرند. این دو اسم نسبت به ما معنا دارند؛ همان‌طور که ما برای خود ظهور و بطون داریم و نسبت ظهور و بطون برای دیگران است، [[حق‌تعالی]] نیز این‌گونه است و برای ما ظهور او از بطونش متفاوت است. [[باطن]]، [[مقام]] احدیّت و جمع‌الجمع است و اگر برای کسی اسم الباطن تجلی کند، از ظاهر به باطن [[سفر]] می‌کند و از موجودات ظاهر [[اعراض]] می‌نماید و اگر اسم الظاهر برای کسی تجلی کند، [[حق]] را در همه می‌بیند و [[توحید]] در [[حس]] و خیال او ظاهر می‌شود و از هیچ موجودی روی‌گردان نمی‌شود؛ زیرا همان‌طور که ما چون پدر خویش را [[دوست]] داریم، همه امور مربوط به او را نیز دوست می‌داریم، [[سالک]] نیز چون [[خدا]] را دوست دارد، به همه موجوداتش نیز علاقه‌مند است.

[[خلق]] را چون آب دان صاف و زلال *** اندر آن تابان صفات ذو الجلال<ref>مولانا.</ref>

 

در این صورت دهانش [[پاک]] می‌شود و شهری و دهاتی و سیاه و سفید نمی‌گوید؛ با خلق خدا [[مهربان]] می‌شود؛ با حیوانات به گونه‌ای دیگر [[مهربانی]] می‌کند. [[شرع]] [[مقدس]] می‌فرماید که یک جانبه بر حیوان سوار نشوید، به طوری که هر دو پا را در یک طرف بیاورید، بلکه طوری بنشینید که پاها برابر با هم شوند تا حیوان [[آزار]] نبیند و مراعات حالش را کنید و به صورت حیوان سیلی نزنید؛ [[سالک]] اکنون که [[توحید]] و اسم ظاهر بر وی [[غلبه]] دارد، مزّه این حرف‌ها را می‌چشد<ref>حسن حسن‌زاده آملی، شرح مصباح الانس، ص۶۳۲-۶۳۴.</ref>.

 

بعضی [[اسماء مستأثره]]؛ یعنی منتخب و برگزیده [[حق‌تعالی]] هستند و قابل اعطا به دیگران نیستند. صفات فراوانی در ما وجود دارد؛ برای مثال [[سمع]]، [[بصر]] و [[علم]] در ما وجود دارد؛ این اسماء مستأثره نیستند؛ ولی اسم «[[واجب]] بالذات» مستأثره است و در [[مخلوقات]] نمی‌آید. نکته دیگر آن‌که علم و [[دانش]] در ما مقیّد است؛ اما حق‌تعالی ورای همه مخلوقات علم دارد و علم او مطلق است و هیچ‌گونه قیدی ندارد. درباره [[قدرت]] و دیگر [[اسماء]] نیز همین سخن است و اطلاق و بی‌نهایتِ هر یک از اسماء، مستأثره [[خداوند]] است و در موجودات آثاری ندارد. «عالم مطلق»، «قادر مطلق» و «المحیط» در مخلوقات پیدا نمی‌شود و فقط قدرت و علم مقیّد و محدود، در [[خلق]] موجود است. اسماء در حالِ اطلاقِ خود، حتی در صادر نخستین نیستند؛ چون او نیز مقیّد به اطلاق است. بنابراین اسماء به طور اطلاقشان مستأثره هستند و کسی به آنها راه ندارد<ref>حسن حسن‌زاده آملی، شرح مصباح الانس، ص۵۲۴ و ۵۴۹.</ref>.

(حسن حسن‌زاده آملی، دیوان اشعار، ص۲۷۵، ۲۷۶)</ref> یا «هزارویک» تقسیم می‌کنند و منظور، کلی‌بودن این تقسیم‌هاست که دیگر [[اسماء]] را نیز شامل می‌شوند؛ وگرنه {{متن قرآن|قُلْ لَوْ كَانَ الْبَحْرُ مِدَادًا لِكَلِمَاتِ رَبِّي لَنَفِدَ الْبَحْرُ قَبْلَ أَنْ تَنْفَدَ كَلِمَاتُ رَبِّي}}<ref>«بگو: اگر برای (نوشتن) کلمات پروردگارم دریا مرکّب می‌بود پیش از آنکه کلمات پروردگارم به پایان رسد آن دریا پایان می‌یافت» سوره کهف، آیه ۱۰۹.</ref>؛ کلمات الهی نفاد ندارند و همه این اسمای بی‌شمار، خوراک [[انسان]] است و سفره اسماء برای انسان گسترده شده تا [[خداوند]] را به اسمایش بخواند؛ {{متن قرآن|وَلِلَّهِ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَى فَادْعُوهُ بِهَا}}<ref>«و خداوند را نام‌های نیکوتر است، او را بدان‌ها بخوانید!» سوره اعراف، آیه ۱۸۰.</ref> و [[استعداد]] خود را ضایع نکند<ref>حسن حسن‌زاده آملی، مصباح الانس، ص۱۷۳، ۱۷۴.</ref>.<ref>[[علی علیزاده آملی|علیزاده آملی، علی]]، [[عرفان در آثار علامه حسن‌زاده آملی (کتاب)|عرفان در آثار علامه حسن‌زاده آملی]]، ص ۷۹ ـ ۸۴.</ref>

[[رده:اسماء و صفات الهی]]