بنی‌نضیر در قرآن: تفاوت میان نسخه‌ها

==مقدمه==

در [[قرآن]] به نام این قبیله تصریح نشده است؛ اما نام دیگر [[سوره حشر]] را [[سوره]] بنی‌‌نضیر دانسته‌‌اند.<ref> البدایه والنهایه، ج ۴، ص ۸۵؛ لباب النقول، ص ۴۰۷.</ref> در قرآن واژه بنی‌‌اسرائیل بیش از واژه [[اهل کتاب]] یا [[یهود]] به‌‌کار رفته و [[محدثان]] و [[مفسران]] نخستین، برای بیان [[شأن نزول]] و گاه برای [[تطبیق]] واژه بنی‌‌اسرائیل بر [[یهودیان]] یثرب از جمله بنی نضیر روایاتی را ذیل آیاتی در سوره‌‌های بقره، [[آل عمران]] و [[مائده]] [[نقل]] کرده‌‌اند.<ref>[[مهران اسماعیلی|اسماعیلی، مهران]]، [[بنی نضیر (مقاله)|مقاله «بنی نضیر»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۶ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۶.</ref>

[[روابط]] بنی‌‌نضیر با اوس، بیش از همپیمانی آنان در جنگ بعاث است که وات به آن [[باور]] دارد. بر‌‌اساس برخی نقلها آنان در جنگ‌های متعددی بر ضدّ خزرج و در کنار اوس قرار داشتند <ref>السیرة الحلبیه، ج ۲، ص ۱۵۹ ـ ۱۶۰؛ الاغانی، ج ۱۷، ص ۱۲۳ ـ ۱۲۴.</ref> و در همه این [[جنگ‌ها]] برای [[آزادی]] [[اسیران]] خود به خزرج فدیه پرداخت کردند.<ref>تفسیر ابن ابی حاتم، ج ۱، ص ۱۶۴.</ref> همپیمانی آنان با [[اوس]] در [[جنگ]] سُمیر که از نخستین درگیریهای اوس و [[خزرج]] <ref>تفسیر ابن ابی حاتم، ج ۱، ص ۱۶۳.</ref> بود و سپس در [[جنگ فجار]] دوم <ref>الکامل، ج ۱، ص ۵۱۹.</ref> خبر از قدمت بیشتر [[روابط]] بنی‌‌نضیر و اوس می‌‌دهد. به نظر می‌‌رسد [[روابط اجتماعی]] این دو [[قبیله]] نیز بسیار گسترده باشد، به گونه‌‌ای که بروکلمان از تعبیر "[[زندگی]] با اوس" در این زمینه استفاده کرده است.<ref> تاریخ الشعوب الاسلامیه، ص ۴۳.</ref> شواهد متعدد دیگری نیز هست که نشان می‌‌دهد روابط بنی‌‌نضیر با اوس از پیشینه قابل توجهی برخوردار بوده است، از جمله اینکه بسیاری از اوسیان دوره شیرخوارگی خود را در میان بنی‌‌نضیر سپری کرده، [[یهودی]] شده بودند <ref> العجاب، ج ۱، ص ۶۱۳ ـ ۶۱۴.</ref> در نقلهای دیگری به [[خویشاوندی]] برخی از بنی‌‌نضیر با [[انصار]] اشاره شده است،<ref>جامع البیان، مج ۳، ج ۳، ص ۱۳۱؛ احکام‌‌القرآن، ج ۱، ص ۵۵۹؛ العجاب، ج ۱، ص ۶۲۹.</ref> از این رو زمانی‌‌که بنی‌‌نضیر [[پیمان]] خود را با [[پیامبر]] شکستند، پیامبر به نشانه ابطال پیمان اوس با آنان در امور مقدماتی غزوه‌‌ای که بر ضدّ آنان شکل داد از عناصر [[اوسی]] بهره برد و [[رفتار]] اوسیان در این زمینه مایه شگفتی و [[حیرت]] بنی‌‌نضیر شد <ref> تاریخ طبری، ج ۲، ص ۲۲۴؛ الاغانی، ج ۱۷، ص ۱۲۲؛ سبل الهدی، ج ۴، ص ۳۲۰.</ref> و پس از [[تبعید]] بنی‌‌نضیر، به [[نشانه]] [[قدردانی]]، [[شمشیر]] معروف [[آل ابی‌‌الحُقَیْق]]، از خانواده‌‌ای برجسته از بنی‌‌نضیر را به سعد‌‌بن مُعاذ بزرگ اوسیان بخشید.<ref> السیرة الحلبیه، ج ۲، ص ۵۶۹.</ref>

براساس [[آیات]] {{متن قرآن| وَكَيْفَ يُحَكِّمُونَكَ وَعِندَهُمُ التَّوْرَاةُ فِيهَا حُكْمُ اللَّهِ ثُمَّ يَتَوَلَّوْنَ مِن بَعْدِ ذَلِكَ وَمَا أُوْلَئِكَ بِالْمُؤْمِنِينَ  إِنَّا أَنزَلْنَا التَّوْرَاةَ فِيهَا هُدًى وَنُورٌ يَحْكُمُ بِهَا النَّبِيُّونَ الَّذِينَ أَسْلَمُواْ لِلَّذِينَ هَادُواْ وَالرَّبَّانِيُّونَ وَالأَحْبَارُ بِمَا اسْتُحْفِظُواْ مِن كِتَابِ اللَّهِ وَكَانُواْ عَلَيْهِ شُهَدَاء فَلاَ تَخْشَوُاْ النَّاسَ وَاخْشَوْنِ وَلاَ تَشْتَرُواْ بِآيَاتِي ثَمَنًا قَلِيلاً وَمَن لَّمْ يَحْكُم بِمَا أَنزَلَ اللَّهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ وَكَتَبْنَا عَلَيْهِمْ فِيهَا أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ وَالْعَيْنَ بِالْعَيْنِ وَالأَنفَ بِالأَنفِ وَالأُذُنَ بِالأُذُنِ وَالسِّنَّ بِالسِّنِّ وَالْجُرُوحَ قِصَاصٌ فَمَن تَصَدَّقَ بِهِ فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَّهُ وَمَن لَّمْ يَحْكُم بِمَا أَنزَلَ اللَّهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ}}<ref>«چگونه تو را به داوری می‌گیرند در حالی که تورات نزد آنهاست که در آن حکم خداوند (آمده) است! سپس، بعد از آن، روی می‌گردانند و آنان مؤمن نیستند و بر آنان در آن (تورات) مقرّر داشتیم که: آدمی در برابر آدمی و چشم در برابر چشم و بینی در برابر بینی و گوش در برابر گوش و دندان در برابر دندان است و (نیز) زخم‌ها قصاص دارند و هر کس از آن در گذرد کفّاره (گناهان) اوست و آن کسان که بنابر آنچه خداوند فرو فرستاده است داوری نکنند ستمگرند» سوره مائده، آیه ۴۳-۴۵.</ref> و {{متن قرآن|وَلْيَحْكُمْ أَهْلُ الْإِنْجِيلِ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فِيهِ وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ}}<ref>«و باید پیروان انجیل بنابر آنچه خداوند در آن فرو فرستاده است داوری کنند و آن کسان که بنابر آنچه خداوند فرو فرستاده است داوری نکنند نافرمانند» سوره مائده، آیه ۴۷.</ref> این سوره خداوند بنی‌‌نضیر را که بر خلاف آنچه خداوند نازل کرده، حکم می‌‌کنند [[کافر]]، [[ظالم]] و [[فاسق]] معرفی کرده، در آیه {{متن قرآن|أَفَحُكْمَ الْجَاهِلِيَّةِ يَبْغُونَ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ حُكْمًا لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ}}<ref>«آیا داوری (دوره) «جاهلیّت» را می‌جویند؟ و برای گروهی که یقین دارند، در داوری از خداوند بهتر کیست؟» سوره مائده، آیه ۵۰.</ref> آنان را به جهت [[پیروی]] از حکم [[جاهلی]] و ترک [[حکم خدا]] ملامت می‌‌کند.<ref>جامع البیان، مج ۴، ج ۶، ص ۳۵۱.</ref> پیامبر در میان این دو قبیله به [[برابری]] دیه حکم کرد؛<ref>جامع البیان، مج ۴، ج ۶، ص ۳۵۱؛ تفسیر قرطبی، ج ۵، ص ۳۲۷؛ الدرالمنثور، ج ۲، ص ۲۸۴.</ref> امّا بنی‌‌نضیر آن را نپذیرفت، از این رو آنان به پیشنهاد [[منافقان]] نزد یکی از [[کاهنان]] [[مدینه]] به نام ابی‌‌بَرزه رفتند و [[پاداش]] فراوانی برای داوریش [[تعیین]] کردند؛ امّا او بر [[جان]] خود ترسید و از [[داوری]] میان آنان [[پرهیز]] کرد. بنابه روایاتی از [[ابن عباس]] و سدّی [[خداوند]] طی [[آیه]] {{متن قرآن|أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ يُرِيدُونَ أَنْ يَتَحَاكَمُوا إِلَى الطَّاغُوتِ وَقَدْ أُمِرُوا أَنْ يَكْفُرُوا بِهِ وَيُرِيدُ الشَّيْطَانُ أَنْ يُضِلَّهُمْ ضَلَالًا بَعِيدًا}}<ref>«آیا به آن کسان ننگریسته‌ای که گمان می‌برند به آنچه به سوی تو و آنچه پیش از تو فرو فرستاده شده است ایمان دارند (اما) بر آنند که داوری (های خود را) نزد طاغوت برند با آنکه به آنان فرمان داده شده است که به آن کفر ورزند و شیطان سر آن دارد که آنان را به گمراهی ژرفی درافکند» سوره نساء، آیه ۶۰.</ref> بدین جهت آنان را [[مذمت]] کرده است <ref>تفسیر ابن ابی حاتم، ج ۳، ص ۹۹۱؛ الدرالمنثور، ج ۲، ص ۱۷۹.</ref> بنی‌‌نضیر در جنگ‌های [[جاهلی]]، ضمن همپیمانی با [[بت پرستان]]، با همکیشان خود به ویژه بنی‌‌قینقاع جنگیده، [[اموال]] یکدیگر را [[غارت]] می‌‌کردند؛ امّا پس از پایان [[جنگ]]، اسرای [[یهود]] را با توجه به [[حکم]] [[تورات]] با پرداخت فدیه [[آزاد]] می‌‌کردند.<ref>جامع البیان، مج ۱، ج ۱، ص ۵۶۰؛ زاد المسیر، ج ۱، ص ۹۵؛ تفسیر ابن کثیر، ج ۱، ص ۱۲۵.</ref> بر اساس [[روایات]] سدّی و [[ابن عباس]] خداوند در [[آیات]] {{متن قرآن| وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَكُمْ لاَ تَسْفِكُونَ دِمَاءَكُمْ وَلاَ تُخْرِجُونَ أَنفُسَكُم مِّن دِيَارِكُمْ ثُمَّ أَقْرَرْتُمْ وَأَنتُمْ تَشْهَدُونَ ثُمَّ أَنتُمْ هَؤُلاء تَقْتُلُونَ أَنفُسَكُمْ وَتُخْرِجُونَ فَرِيقًا مِّنكُم مِّن دِيَارِهِمْ تَظَاهَرُونَ عَلَيْهِم بِالإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ وَإِن يَأْتُوكُمْ أُسَارَى تُفَادُوهُمْ وَهُوَ مُحَرَّمٌ عَلَيْكُمْ إِخْرَاجُهُمْ أَفَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْكِتَابِ وَتَكْفُرُونَ بِبَعْضٍ فَمَا جَزَاء مَن يَفْعَلُ ذَلِكَ مِنكُمْ إِلاَّ خِزْيٌ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ يُرَدُّونَ إِلَى أَشَدِّ الْعَذَابِ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ أُوْلَئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُاْ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا بِالآخِرَةِ فَلاَ يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذَابُ وَلاَ هُمْ يُنصَرُونَ}}<ref>«و (یاد کنید) آنگاه را که از شما پیمان گرفتیم که خون همدیگر را نریزید و یکدیگر را از خانه‌هاتان آواره نسازید سپس اقرار کردید در حالی که خود (بر آن) گواهی می‌دهید آنگاه، این شمایید که یکدیگر  را می‌کشید و دسته‌ای از خودتان را از خانه‌هاشان بیرون می‌رانید در حالی که با گناه و ستم به زیان آنها از یکدیگر پشتیبانی می‌کنید و (با این حال) اگر به اسیری نزد شما آیند آنان را (بنابر حکم تورات) با دادن سربها آزاد می‌کنید با آنکه بیرون راندنشان بر شما حرام است. آیا به بخشی از کتاب (تورات) ایمان می‌آورید و به بخشی (دیگر) کفر می‌ورزید؟ کیفر کسانی از شما که چنین کنند جز خواری در این جهان چیست؟ و در رستخیز به سوی سخت‌ترین عذاب باز برده می‌شوند؛ و خداوند از آنچه می‌کنید غافل نیست. آنان، زندگانی این جهان را به بهای جهان واپسین خریدند؛ پس، نه از عذابشان کاسته می‌شود و نه یاری خواهند شد» سوره بقره، آیه ۸۴-۸۶.</ref> درباره عمل آنان به بخشی از کتاب و بی‌‌توجهی به بخش دیگر آنان را ملامت کرده، ابراز می‌‌دارد که چرا [[خون]] یکدیگر را می‌‌ریزید و همدیگر را از [[خانه]] و کاشانه خود بیرون می‌‌کنید، حال آنکه از شما [[پیمان]] گرفته بودیم که چنین نکنید<ref>جامع البیان، مج ۱، ج ۱، ص ۵۱؛ التبیان، ج ۱، ص ۳۳۲؛ تفسیر قرطبی، ج ۲، ص ۱۶.</ref> [[ابن کثیر]] افزون بر آیات پیشین آیه {{متن قرآن|مِنْ أَجْلِ ذَلِكَ كَتَبْنَا عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ أَنَّهُ مَنْ قَتَلَ نَفْسًا بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسَادٍ فِي الْأَرْضِ فَكَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعًا وَمَنْ أَحْيَاهَا فَكَأَنَّمَا أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعًا وَلَقَدْ جَاءَتْهُمْ رُسُلُنَا بِالْبَيِّنَاتِ ثُمَّ إِنَّ كَثِيرًا مِنْهُمْ بَعْدَ ذَلِكَ فِي الْأَرْضِ لَمُسْرِفُونَ}}<ref>«به همین روی بر بنی اسرائیل مقرر داشتیم که هرکس تنی را -جز به قصاص یا به کیفر تبهکاری در روی زمین- بکشد چنان است که تمام مردم را کشته است و هر که آن را زنده بدارد چنان است که همه مردم را زنده داشته است؛ و بی‌گمان پیامبران ما برای آنان برهان‌ها (ی روشن) آوردند آنگاه بسیاری از ایشان از آن پس، در زمین گزافکارند» سوره مائده، آیه ۳۲.</ref> را نیز بر بنی‌‌نضیر [[تطبیق]] کرده است<ref>تفسیر ابن کثیر، ج ۲، ص ۵۰.</ref>.<ref>[[مهران اسماعیلی|اسماعیلی، مهران]]، [[بنی نضیر (مقاله)|مقاله «بنی نضیر»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۶ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۶.</ref>

==زمینه شکل‌گیری [[جنگ]]==

در ماه‌های پایانی [[سال دوم هجری]] ابوسفیان که در [[جنگ بدر]] شرکت نکرده بود با سپاهی اندک به نزدیکی [[مدینه]] آمد. برخی سران بنی‌‌نضیر با [[آگاهی]] از [[تصمیم]] وی مبنی بر [[حمله]] به [[مسلمانان]]، به [[یاری]] او شتافته، شبانه او را جای دادند و اطلاعات مورد نیاز را در اختیارش نهادند.<ref>الاغانی، ج ۶، ص ۳۷۳ ـ ۳۷۵؛ تاریخ طبری، ج ۲، ص ۱۷۵؛ بحارالانوار، ج ۲۰، ص ۲.</ref> وات (Watt) برای ردّ معاونت بنی‌‌نضیر با قریش، جانبدارنه در [[روایت]] مذکور تردید کرده و آن را یک مهمانی ساده دانسته‌‌است.<ref>Muhammad at Medina , P.۲۰.</ref> علت اصلی درگیری مسلمانان با بنی‌‌نضیر به [[پیمان شکنی]]، کمک آنها به ابوسفیان و تصمیمشان برای [[کشتن پیامبر]] باز می‌‌گردد. تفاوت عمده منابع در مورد علت و [[زمان]] [[جنگ]] به سبب تفاوت گزارش [[ابن اسحاق]] و [[زهری]] است، هرچند هردو از عروة‌‌بن [[زبیر]] روایت کرده‌‌اند.<ref>ر. ک: تاریخ الاسلام، ج ۲، ص ۱۴۸، ۱۵۱.</ref> به روایت زهری مدتی پس از [[غزوه سویق]] پیرو‌‌نامه تهدیدآمیز قریش، [[بنی نضیر]] تصمیم گرفتند با ترفندی پیامبر را به [[قتل]] برسانند و از این رو از او خواستند تا در منطقه‌‌ای میان یثرب و مساکن بنی‌‌نضیر، همراه با ۳۰ تن از [[اصحاب]] خود برای گفت و گو به [[ملاقات]] ۳۰ تن از [[احبار]] بیاید تا اگر احبار او را [[تأیید]] کردند و بدو [[ایمان]] آوردند همگی به او ایمان بیاورند؛ امّا پس از حضور [[پیامبر]] متوجه شدند که با وجود یارانش نمی‌‌توانند او را بکشند و از او خواستند با سه تن از [[یاران]] خود به گفت و گوی سه تن از احباری بیاید که مخفیانه خنجری با خود حمل می‌‌کردند. با افشای [[تصمیم]] [[بنی نضیر]]، به وسیله یکی از [[زنان]] آنان، پیامبر به [[مدینه]] بازگشت و فردای آن [[روز]] در حالی‌‌که تنها ۶ ماه از [[جنگ بدر]] گذشته بود به محاصره بنی‌‌نضیر پرداخت و از آنها خواست برای [[امنیت]] خود، با او [[پیمان]] ببندند؛ اما چون نپذیرفتند با آنان جنگید و [[غزوه]] بنی‌‌نضیر شکل گرفت. [[محدثان]] <ref> سنن ابی داوود، ج ۲، ص ۳۳ ـ ۳۴۵؛ المصنف، صنعانی، ج ۵، ص ۳۵۸ ـ ۳۵۹.</ref> و [[مفسران]] <ref>تفسیر ابن کثیر، ج ۴، ص ۳۵۴؛ الدرالمنثور، ج ۶، ص ۱۸۹؛ اسباب النزول، ص ۲۷۹.</ref> این [[روایت]] را به طرق متعددی از [[زهری]] [[نقل]] کرده‌‌اند. منابع دیگری هم بخشهایی از روایت زهری را طرح کرده‌‌اند.<ref>المستدرک، ج ۲، ص ۴۸۳؛ فتح الباری، ج ۷، ص ۲۵۳-۲۵۵؛ عون‌‌المعبود، ج ۸، ص ۱۶۷.</ref> سهیلی در شرح [[سیره]] [[ابن هشام]]، بر وی خرده گرفته که چگونه در سیره خود [[روایات]] دیگر را بر روایت زهری ترجیح داده است.<ref>روض الانف، ج ۳، ص ۲۵۰.</ref> از میان مؤرخان تنها [[ذهبی]] روایت زهری را مبنای [[نگارش]] خود قرار داده و غزوه بنی‌‌نضیر را در سال سوم طرح کرده است.<ref>تاریخ الاسلام، ج ۲، ص ۱۴۸.</ref> در میان [[مستشرقان]] نیز کیستر (Kister) براساس روایت زهری، خودداری بنی‌‌نضیر در انعقاد پیمان با پیامبر را عامل اصلی [[جنگ]] در [[سال سوم هجری]] دانسته است.<ref>Society and Religion from Jahiliyya to Islam , VIII , p.۵۲.</ref> همه منابعی که به نحوی روایت زهری را نقل کرده‌‌اند [[زمان]] غزوه بنی‌‌نضیر را ۶ ماه پس از جنگ بدر (پیش از‌‌احد) دانسته‌‌اند. روایاتی که خبر از کشته شدن [[کعب بن اشرف]] در آستانه [[غزوه]] بنی‌‌نضیر <ref>تاریخ الخمیس، ج ۱، ص ۴۶۱؛ فتح الباری، ج ۷، ص ۲۵۶؛ تفسیر بغوی، ج ۴، ص ۳۱۳ ـ ۳۱۴.</ref> یا در هنگامه <ref>الارشاد، ج ۱، ص ۹۳.</ref> آن می‌‌دهند هماهنگی و همخوانی بیشتری با [[روایت]] [[زهری]] دارند، به ویژه آنکه مشهور است که کعب بن اشرف پس از [[پیروزی]] [[مسلمانان]] در [[بدر]] و در سال سوم کشته شد و پس از آن بود که [[پیامبر]] به بنی‌‌نضیر حمله‌‌کرد.<ref>المغازی، ج ۱، ص ۱۸۴، ۳۸۳؛ الطبقات، ج ۲، ص ۲۵، ۳۱؛ تاریخ المدینه، ج ۲، ص ۴۶۰؛ مجمع‌‌البیان، ج ۹، ص ۳۸۶.</ref>