ایثار در قرآن: تفاوت میان نسخه‌ها

در آیه دیگری خداوند از وجود تجارتی همیشگی بین خداوند و مؤمنان پرده برمی‌دارد که در آن [[مؤمنان]] [[جان]] و [[مال]] خویش را به [[طور]] کامل در [[اختیار]] [[خداوند]] قرار داده، در برابر، [[بهشت]] برین را نصیب خویش می‌سازند: {{متن قرآن|إِنَّ ٱللَّهَ ٱشْتَرَىٰ مِنَ ٱلْمُؤْمِنِينَ أَنفُسَهُمْ وَأَمْوَٰلَهُم بِأَنَّ لَهُمُ ٱلْجَنَّةَ يُقَـٰتِلُونَ فِى سَبِيلِ ٱللَّهِ فَيَقْتُلُونَ وَيُقْتَلُونَ وَعْدًا عَلَيْهِ حَقًّۭا فِى ٱلتَّوْرَىٰةِ وَٱلْإِنجِيلِ وَٱلْقُرْءَانِ وَمَنْ أَوْفَىٰ بِعَهْدِهِۦ مِنَ ٱللَّهِ فَٱسْتَبْشِرُوا۟ بِبَيْعِكُمُ ٱلَّذِى بَايَعْتُم بِهِۦ وَذَٰلِكَ هُوَ ٱلْفَوْزُ ٱلْعَظِيمُ}}<ref>«همانا خداوند از مؤمنان، خودشان و دارایی‌هاشان را خریده است در برابر اینکه بهشت از آن آنها باشد؛ در راه خداوند کارزار می‌کنند، می‌کشند و کشته می‌شوند بنا به وعده‌ای راستین که بر عهده او در تورات و انجیل و قرآن است و وفادارتر از خداوند به پیمان خویش کیست؟ پس به داد و ستدی که کرده‌اید شاد باشید و آن است که رستگاری سترگ است» سوره توبه، آیه ۱۱۱.</ref> در نقطه مقابل، [[بخل]] [[مالی]] و جانی برخی [[صحرانشینان]] [[عرب]] [[مذمت]] شده است.<ref>المفصل، ج ۵، ص۷۹؛ ج ۷، ص۴۳۹.</ref>. آنان [[واجبات مالی]] مانند [[زکات]] را در [[آیین جدید]] نوعی باجگیری تلقی کرده، در ادای آن کوتاهی می‌کردند: {{متن قرآن|وَمِنَ ٱلْأَعْرَابِ مَن يَتَّخِذُ مَا يُنفِقُ مَغْرَمًۭا وَيَتَرَبَّصُ بِكُمُ ٱلدَّوَآئِرَ عَلَيْهِمْ دَآئِرَةُ ٱلسَّوْءِ وَٱللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌۭ * وَمِنَ ٱلْأَعْرَابِ مَن يُؤْمِنُ بِٱللَّهِ وَٱلْيَوْمِ ٱلْـَٔاخِرِ وَيَتَّخِذُ مَا يُنفِقُ قُرُبَـٰتٍ عِندَ ٱللَّهِ وَصَلَوَٰتِ ٱلرَّسُولِ أَلَآ إِنَّهَا قُرْبَةٌۭ لَّهُمْ سَيُدْخِلُهُمُ ٱللَّهُ فِى رَحْمَتِهِۦٓ إِنَّ ٱللَّهَ غَفُورٌۭ رَّحِيمٌۭ}}<ref>«و برخی از تازیان بیابان‌نشین آنچه هزینه می‌کنند غرامت می‌شمارند و برای شما انتظار پیشامدها را می‌کشند؛ پیشامدهای بد بر (خود) آنان باد و خداوند شنوایی داناست * و برخی از تازیان بیابان‌نشین به خداوند و روز بازپسین ایمان دارند و آنچه هزینه می‌کنند مایه نزدیکی (خود) نزد خداوند و دعاهای خیر پیامبر می‌شمارند؛ آگاه باشید که این مایه نزدیکی آنهاست؛ به زودی خداوند آنان را در (کنف) بخشایش خود در می‌آورد که خداوند آمرزن» سوره توبه، آیه ۹۸-۹۹.</ref> رابطه [[تقابل]] میان این دو گروه از [[اعراب]] نشان می‌دهد که درونی نشدن [[انفاق]] در قالب صفت [[ایثار]] از نبود [[ایمان واقعی]] به [[خداوند]] و [[جهان آخرت]] پرده برمی‌دارد. در [[آیه]] دیگری از همین [[سوره]] این [[حقّ]] از [[مؤمنان]] سلب شده که به هنگام تخییر بین خواسته خویش و [[اهداف]] [[آیین جدید]] از [[دستورات]] [[پیامبر]] سر باز زده، به ارضای خواسته خویش [[همت]] گمارند: {{متن قرآن|مَا كَانَ لِأَهْلِ ٱلْمَدِينَةِ وَمَنْ حَوْلَهُم مِّنَ ٱلْأَعْرَابِ أَن يَتَخَلَّفُوا۟ عَن رَّسُولِ ٱللَّهِ وَلَا يَرْغَبُوا۟ بِأَنفُسِهِمْ عَن نَّفْسِهِۦ...}}<ref>«مردم مدینه و تازیان بیابان‌نشین پیرامون آنان حق ندارند از (همراهی) پیامبر بازمانند و نه جان‌های خودشان را از جان او دوست‌تر بدارند؛.».. سوره توبه، آیه ۱۲۰.</ref> در ادامه آیه در [[مقام]] توجیه سلب این حقّ چنین آمده که هرگونه [[از خودگذشتگی]] در [[راه خدا]] کاری [[نیک]] به شمار می‌رود که بدون تردید نزد خداوند بی‌پاداش نخواهد ماند، بلکه [[پاداش]] والاتر از آن را در پی خواهد داشت: {{متن قرآن|مَا كَانَ لِأَهْلِ ٱلْمَدِينَةِ وَمَنْ حَوْلَهُم مِّنَ ٱلْأَعْرَابِ أَن يَتَخَلَّفُوا۟ عَن رَّسُولِ ٱللَّهِ وَلَا يَرْغَبُوا۟ بِأَنفُسِهِمْ عَن نَّفْسِهِۦ ذَٰلِكَ بِأَنَّهُمْ لَا يُصِيبُهُمْ ظَمَأٌۭ وَلَا نَصَبٌۭ وَلَا مَخْمَصَةٌۭ فِى سَبِيلِ ٱللَّهِ وَلَا يَطَـُٔونَ مَوْطِئًۭا يَغِيظُ ٱلْكُفَّارَ وَلَا يَنَالُونَ مِنْ عَدُوٍّۢ نَّيْلًا إِلَّا كُتِبَ لَهُم بِهِۦ عَمَلٌۭ صَـٰلِحٌ إِنَّ ٱللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ ٱلْمُحْسِنِينَ * وَلَا يُنفِقُونَ نَفَقَةًۭ صَغِيرَةًۭ وَلَا كَبِيرَةًۭ وَلَا يَقْطَعُونَ وَادِيًا إِلَّا كُتِبَ لَهُمْ لِيَجْزِيَهُمُ ٱللَّهُ أَحْسَنَ مَا كَانُوا۟ يَعْمَلُونَ}}<ref>«مردم مدینه و تازیان بیابان‌نشین پیرامون آنان حق ندارند از (همراهی) پیامبر بازمانند و نه جان‌های خودشان را از جان او دوست‌تر بدارند؛ از این رو که هیچ تشنگی و سختی و گرسنگی در راه خداوند به آنان نمی‌رسد و بر هیچ جایگاهی که کافران را به خشم آورد گام نمی‌نهند و هیچ زیانی به دشمنی نمی‌زنند مگر که در برابر آن، کاری شایسته برای آنان نوشته می‌شود؛ بی‌گمان خداوند پاداش نکوکاران را تباه نمی‌سازد * و هیچ هزینه‌ای چه خرد چه کلان نمی‌کنند و هیچ درّه‌ای را نمی‌پیمایند مگر آنکه برای آنان نوشته می‌شود تا خداوند نیکوتر از آنچه می‌کرده‌اند به آنان پاداش دهد» سوره توبه، آیه ۱۲۰-۱۲۱.</ref>.<ref>مجمع‌البیان، ج ۵، ص۱۲۴.</ref> در نگاهی دیگر به مفهوم [[ایثار]] به برخی شروط و [[ضوابط اخلاقی]] در رفتارهای ایثارگرانه سفارش شده که مهم‌ترین آنها در تناسب با محور معنایی این مفهوم، [[پرهیز]] از [[منّت‌گذاری]] و بیان سخنان [[آزار دهنده]] یا ابراز برخی درخواستهای متقابل است: {{متن قرآن|ٱلَّذِينَ يُنفِقُونَ أَمْوَٰلَهُمْ فِى سَبِيلِ ٱللَّهِ ثُمَّ لَا يُتْبِعُونَ مَآ أَنفَقُوا۟ مَنًّۭا وَلَآ أَذًۭى لَّهُمْ أَجْرُهُمْ عِندَ رَبِّهِمْ وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ}}<ref>«آنان که دارایی‌های خود را در راه خداوند می‌بخشند و از پی آنچه بخشیده‌اند منّتی نمی‌نهند و آزاری نمی‌دهند، پاداش آنها نزد پروردگار آنان است و نه بیمی خواهند داشت و نه اندوهگین می‌گردند» سوره بقره، آیه ۲۶۲.</ref> درهمین راستا در [[سوره دهر]] به الگویی عملی از ایثار خالصانه برمی‌خوریم که بنابر [[روایات]] متعدد [[شیعه]]<ref>مجمع البیان، ج ۱۰، ص۶۱۱.</ref> و [[سنی]]<ref>الکشاف، ج ۴، ص۶۷۰؛ التفسیر الکبیر، ج ۳۰، ص۲۴۳ ـ ۲۴۴؛ روح‌المعانی، مج ۱۶، ج ۲۹، ص۲۶۹ ـ ۲۷۰.</ref> [[شأن نزول]] آن مربوط به [[از خودگذشتگی]] [[امیرمؤمنان]]، علی{{ع}} و همسرش [[فاطمه]] و دو فرزندشان حسن و حسین{{عم}} در [[انفاق]] تنها [[خوراک]] شب خود به [[نیازمندان]] در سه شب متوالی است: {{متن قرآن|إِنَّ ٱلْأَبْرَارَ يَشْرَبُونَ مِن كَأْسٍۢ كَانَ مِزَاجُهَا كَافُورًا... * يُوفُونَ بِٱلنَّذْرِ وَيَخَافُونَ يَوْمًۭا كَانَ شَرُّهُۥ مُسْتَطِيرًۭا * وَيُطْعِمُونَ ٱلطَّعَامَ عَلَىٰ حُبِّهِۦ مِسْكِينًۭا وَيَتِيمًۭا وَأَسِيرًا... * إِنَّ هَـٰذَا كَانَ لَكُمْ جَزَآءًۭ وَكَانَ سَعْيُكُم مَّشْكُورًا}}<ref>«بی‌گمان این پاداش شماست و تلاشتان را سپاس می‌نهند» سوره انسان، آیه ۵-۲۲.</ref> در [[آیات]] دیگر در ادامه این نگاه [[اخلاقی]] از آفت [[ریا]] و خودنمایی به هنگام انجام دادن [[کارهای نیک]] [[اجتماعی]] یاد شده که باز با مفهوم از خودگذشتگی در نقش محور معنایی ایثار در تضاد است: {{متن قرآن|يَـٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ لَا تُبْطِلُوا۟ صَدَقَـٰتِكُم بِٱلْمَنِّ وَٱلْأَذَىٰ كَٱلَّذِى يُنفِقُ مَالَهُۥ رِئَآءَ ٱلنَّاسِ وَلَا يُؤْمِنُ بِٱللَّهِ وَٱلْيَوْمِ ٱلْـَٔاخِرِ...}}<ref>«ای مؤمنان! صدقه‌های خود را با منّت نهادن و آزردن تباه نسازید، همچون کسی که از سر نمایش دادن به مردم، دارایی خود را می‌بخشد و به خداوند و روز واپسین ایمان ندارد،.».. سوره بقره، آیه ۲۶۴.</ref> در اینجا نیز [[اخلاص]] پشتوانه اصلی رفتارهای [[نیک]] دانسته شده که بدون آن هر [[رفتار]] [[نیکی]] بی‌فایده بوده، از نبود [[ایمان واقعی]] به [[خدا]] و [[جهان آخرت]] پرده برمی‌دارد، بنابراین صفت اخلاص در نقش نقطه مقابل [[ریا]]، رابطه [[همنشینی]] با [[ایثار]] یافته، مفهوم [[از خودگذشتگی]] بدون اخلاص قابل تصور نخواهد بود. اهمیت این موضوع آنگاه بیشتر آشکار خواهد شد که به وجود [[اخلاق]] [[فخرفروشی]] و خودنمایی با [[تظاهر]] به [[صفات نیک]] [[اخلاقی]] در [[جامعه]] [[عرب قبل از اسلام]] پی بریم<ref>المفصل، ج ۴، ص۲۹۴؛ مفاهیم اخلاقی، ص۹۵.</ref>. در همین راستا [[خداوند]] از [[زیاده روی]] در رفتارهای ایثارگرانه و فراموش کردن [[واقعیات]] [[زندگی]] روزمره [[پرهیز]] داده، به [[ضرورت]] ملاحظه [[مصالح]] معیشتی توجه می‌دهد: {{متن قرآن|وَٱلَّذِينَ إِذَآ أَنفَقُوا۟ لَمْ يُسْرِفُوا۟ وَلَمْ يَقْتُرُوا۟ وَكَانَ بَيْنَ ذَٰلِكَ قَوَامًۭا}}<ref>«و آنان که چون بخشش کنند نه گزافکاری می‌کنند و نه تنگ می‌گیرند و (بخشش آنها) میانگینی میان این دو، است» سوره فرقان، آیه ۶۷.</ref> و در آیه‌ای دیگر به [[پیامبر]] سفارش می‌شود که نه دست خویش را از شدت [[بخل]] به گردن ببند و نه به [[سخاوت]] یکباره هرچه داری یکجا از دست بده که آنگاه به [[حال]] ملامت و [[حسرت]] قرارگیری: {{متن قرآن|وَلَا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلَىٰ عُنُقِكَ وَلَا تَبْسُطْهَا كُلَّ ٱلْبَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُومًۭا مَّحْسُورًا}}<ref>«و (هنگام بخشش) نه دست خود را فرو بند و نه یکسره بگشای که نکوهیده دریغ خورده فرو مانی» سوره اسراء، آیه ۲۹.</ref> و باز در [[آیه]] دیگری از [[زیاده‌روی]] در ایثار [[مال]] به عنوان [[تبذیر]] یاد شده و این [[خصلت]] [[نکوهش]] شده است: {{متن قرآن|وَءَاتِ ذَا ٱلْقُرْبَىٰ حَقَّهُۥ وَٱلْمِسْكِينَ وَٱبْنَ ٱلسَّبِيلِ وَلَا تُبَذِّرْ تَبْذِيرًا * إِنَّ ٱلْمُبَذِّرِينَ كَانُوٓا۟ إِخْوَٰنَ ٱلشَّيَـٰطِينِ وَكَانَ ٱلشَّيْطَـٰنُ لِرَبِّهِۦ كَفُورًۭا}}<ref>«و حقّ خویشاوند را به او برسان و نیز (حقّ) مستمند و در راه مانده را و هیچ‌گونه فراخ‌رفتاری مورز * که فراخ رفتاران یاران شیطانند و شیطان به پروردگارش ناسپاس است» سوره اسراء، آیه ۲۶-۲۷.</ref> ([[اسراف]]) منابع [[اخلاق]] و تصوّف با تکیه بر [[آیات]] [[ایثار]] به بررسی ابعاد گوناگونی از آن پرداخته‌اند. [[ابونعیم]] در تعریف تصوّف، ایثار را عنصر اساسی آن دانسته<ref>حلیة الاولیاء، ج ۲، ص۴۳۰.</ref>، آن را منبع آبیاری درخت [[محبت]] می‌داند که در کنار درخت [[معرفت]] و [[توبه]] و... ارکان [[ایمان]] را تشکیل می‌دهد<ref>حلیة الاولیاء، ج ۱۰، ص۲۱۴.</ref>. غزالی با اختصاص فصلی به «ایثار» در [[دائرة المعارف]] [[اخلاقی]] خویش از آن به عنوان [[برترین]] مرتبه «[[جود]]» در برابر پایین‌ترین مرتبه «[[بخل]]» که بخل بر خویشتن است یاد می‌کند. او نمونه‌های گوناگونی از ایثار را از [[زندگی پیامبران]] و [[اولیا]] [[شاهد]] آورده و در این میان به ماجرای [[لیلة المبیت]] و برخی ماجراهای [[قرآنی]] دیگر نیز می‌پردازد<ref>احیاء علوم‌الدین، ج ۴، ص۱۸۰۳ ـ ۱۸۰۶.</ref>. وی در کتاب دیگرش از [[کم خوری]]، کنترل [[شهوت]] و ریاضتهای [[دینی]] به عنوان راهکار نهادینه ساختن ایثار و تبدیل آن به [[ملکه نفسانی]] یاد می‌کند<ref>معارج القدس، ص۸۱.</ref>. در آثار دیگر اخلاقی به روابط معنایی بخل و [[شحّ]] و [[حسد]] و ایثار در [[آیات قرآنی]] توجه شده<ref>الزهد والورع والعباده، ص۲۹.</ref> و با استناد به [[آیه]] {{متن قرآن|ٱلنَّبِىُّ أَوْلَىٰ بِٱلْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنفُسِهِمْ}}<ref>«پیامبر بر مؤمنان از خودشان سزاوارتر است» سوره احزاب، آیه ۶.</ref> به تعمیم مفهوم ایثار در قالب ترجیح همیشگی [[اراده خداوند]] بر [[اراده]] خویش پرداخته شده<ref>زادالمهاجر، ص۲۹.</ref> و نمونه‌هایی قرآنی مانند ابراهیم در ماجرای [[ذبح اسماعیل]] معرفی شده است<ref>الجواب الکافی، ص۱۳۵.</ref>. بدین‌سان مفهوم ایثار در این دستگاه اخلاقی با مفاهیم بنیادی [[قرآن]] مانند ایمان، [[تسلیم]]، [[انقیاد]]، [[طاعت]] و [[رضا]] پیوند یافته، شبکه معنایی گسترده‌ای تشکیل می‌دهد<ref>زادالمهاجر، ص۲۹.</ref>. در منابع [[عرفانی]] نیز با توجه به آیاتی نظیر «لَن تَنالوا البِرَّ حَتّی تُنفِقوا مِمّا تُحِبّونَ» برترین مرتبه [[انفاق]]، بذل [[محبوب]] معرفی شده و بالاترین مرتبه ایثار، انفاق در [[حال]] نیاز دانسته شده<ref>فرهنگ معارف اسلامی، ج ۱، ص۳۵۶.</ref> و در این باره به [[تأویل]] [[عرفانی]] [[آیه]] {{متن قرآن|وَيُؤْثِرُونَ عَلَىٰٓ أَنفُسِهِمْ وَلَوْ كَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌۭ وَمَن يُوقَ شُحَّ نَفْسِهِۦ فَأُو۟لَـٰٓئِكَ هُمُ ٱلْمُفْلِحُونَ}} پرداخته شده<ref>تفسیر ابن‌عربی، ج ۲، ص۶۲۲.</ref>؛ همچنین مراتبی برای [[ایثار]] معرفی شده<ref>کشف المحجوب، ص۲۳۶ ـ ۲۳۷.</ref> است<ref>[[ایثار - دائرة المعارف قرآن کریم (مقاله)|مقاله «ایثار»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۵ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم ج۵]]، ص ۱۶۷.</ref>.