ابوصفره عتکی ازدی: تفاوت میان نسخه‌ها

== مقدمه ==

نام و [[نسب]] وی در اثر [[تعصبات]] [[عربی]] - عجمی در هاله‌ای از ابهام است. او را [[ظالم بن سراق]]<ref>ابن کلبی، ج۲، ص۱۵۵؛ ابن سعد، ج۷، ص۱۰۱؛ خلیفة بن خیاط، ص۳۴۴.</ref> یا سارق<ref>ابن معین، ج۲، ص۱۴۱؛ ابن ابی حاتم، ج۴، ص۵۰۳؛ مزی، ج۵، ص۲۰۳.</ref> گفته‌اند. نام وی در نسخه‌ای از [[تاریخ مدینه دمشق]]<ref>ر. ک: ج۶۱، ص۲۸۰.</ref> [[ظالم بن طارق بن سراق]] آمده است که در صورت تصحیف سارق به طارق، وی را زمانی به [[پدر]] و گاه به جدش نسبت داده‌اند؛ گرچه احتمال تصحیف شاق و سارق به یکدیگر وجود دارد. برخی [[ابوصفره]] را سارق<ref>ابن ابی شیبه، ج۸، ص۵۴؛ طبرانی، ج۴، ص۳۳۰.</ref>، [[قاطع]]<ref>ر. ک: ابن عساکر، ج۲۵، ص۱۸۶؛ ابن حجر، الاصابه، ج۷، ص۱۸۵.</ref> و غالب<ref>ر. ک: ابن ماکولا، ج۶، ص۱۲۵؛ ابن حجر، الاصابه، ج۷، ص۱۸۶.</ref> نیز نامیده‌اند. [[عرب‌ها]] نسب ابوصفره را، به کندی از [[نوادگان]] [[عتیک بن ازد]] رسانده<ref>ابن سلام، ص۲۹۴؛ ابن حزم، ص۳۶۷؛ ابن حجر، الاصابه، ج۷، ص۱۸۵.</ref>، وی را ابوصفره عَتکی یا آزدی گفته‌اند. بر پایه [[روایت]] ابن سکن<ref>ابوعلی سعید بن عثمان بغدادی، ص۲۹۴-۳۵۳ مؤلف کتاب‌های الصحابه والصحیح المنتقی.</ref>، ابوصفره خود را [[قاطع بن سارق بن ظالم بن عمر بن شهاب بن هلقام بن جلند بن سلم]] معرفی کرده است. بر اساس این روایت، ابوصفره خود را از [[قبیله ازد]] عمان معرفی کرد. [[ابوعبیده]] او را [[فارسی]] نژاد، ساکن جزیره خارک و نامش را بسخرة بن بهبوذان دانسته که از راه دریا به عمان رفت و نامش به ابوصفره معرب شد و آنجا [[شغل]] بافندگی داشت. روزگاری بعد به همراه عثمان بن ابی العاص ثقفی؛ <ref>ابن رسته، ص۲۴۶.</ref> به [[بصره]] آمد و [[کارگزار]] وی شد. زمانی که ازدیان به بصره آمدند، ابوصفره آنان را در [[نبردها]] [[همراهی]] کرد و آنان وی را به سبب [[شجاعت]] و [[رشادت]]، [[ازدی]] نامیدند. [[ابوعبیده معمر بن مثنی]]، [[شعر]] [[کعب بن معد اشقری ازدی]] را برای شیوع این‌گونه انتساب‌ها در [[عرب]]، و [[شعر]] [[فرزدق]] را برای [[انکار]] [[نسب]] [[عربی]] [[ابوصفره]] [[شاهد]] آورده است<ref>یاقوت حموی، ج۲، ص۳۳۷.</ref>.

ابن رُسته<ref>ابن رسته، ص۲۴۶.</ref> نیز خبر [[ابوعبیده]] را با اندک تفاوتی نقل کرده و آن را پذیرفته است. یوهان‌ فک<ref>العربیه، ترجمه عبدالحلیم النجار، قاهره، دار الکتاب العربی، ۱۹۵۱م، به نقل از عبود، ص۲۴.</ref> نیز نظر ابن رُسته را صحیح می‌داند. خبر اصمعی نیز، [[فارسی]] بودن وی را [[تأیید]] می‌کند<ref>ابن حجر، الاصابه، ج۷، ص۱۹۶.</ref>. به گفته وی، ابوصفره از [[عثمان بن أبی العاص]] قطعه زمینی گرفت. [[عثمان]] از [[ختنه]] نشدن وی خبر یافت و چون سبب پرسید، اظهار کرد: ختنه برای من شناخته شده نیست، ولی سرانجام به [[فرمان]] عثمان ختنه شد. بر پایه [[روایت]] دیگری، وی و همسرش هر دو کهن سالانی بودند که در دوره [[عمر]] ختنه شدند. زیاد بن الاعجم <ref>زیاد بن سلیم سلیمان، مولای عبد قیسم ۱۰۰، یمنی فارسی نژاد، نام اصلی‌اش سیمین کوش = سفیدگوش، شرکت کننده در فتح اصطخر و از شاعران مثالپ گوی عرب و هجوگری دوره اموی، برای آگاهی بیشتر ر. ک: ابن حجر، تهذیب، ج۳، ص۳۲۰-۳۲۱.</ref> درباره ختنه شدن [[أبوصفره]] شعری سرود<ref>ابن حجر، ج۷، ص۱۸۶ و ج۲، ص۹۱.</ref>.

با این حال، عبود<ref>عبود، ص۲۱-۲۵.</ref> [[روایات]] فارسی نژاد بودن ابوصفره را، ساخته [[تعصبات]] عجمی زیاد بن الاعجم، رقابت‌های قبیله‌ای فرزدق در برابر آزد، شعوبی‌گری و [[تفکر]] خوارجی ابوعبیده، و [[ناآگاهی]] ابن رسته از [[دانش]] نسب دانسته است.

ابن سکن، ابوصفره را [[صحابی]] دانسته است و مستند آن، روایتی است که [[نوادگان]] وی نقل کرده‌اند. بر پایه این روایت، ابوصفره بلند قامت، [[تنومند]]، زیباروی و خوش بیان بود که با بالاپوش زرد رنگی دامن کشان، برای [[بیعت]] نزد [[رسول خدا]]{{صل}} آمد و [[اسلام]] آورد. [[حضرت]] از [[زیبایی]] او به شگفت آمد و از نامش پرسید. وی خود را [[پادشاه]] و پادشاه زاده، داری هشت پسر و دختری به نام صفره و فرزند کسی معرفی کرد که کشتی‌ها را به [[ستم]] می‌گرفت<ref>ر. ک: کهف، ۷۹: {{متن قرآن|كَانَ وَرَاءَهُمْ مَلِكٌ يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ غَصْبًا}}.</ref>. [[رسول خدا]]{{صل}} فرمود: "سارق و [[ظالم]] را رها کن، تو ابوصفره‌ای"<ref>ابن اثیر، ج۵، ص۲۳۱؛ ابن حجر، ج۷، ص۱۸۷.</ref>. [[طبرانی]]<ref>طبرانی، ج۴، ص۳۳۰؛ ر. ک: ابن عساکر، ج۷۰، ص۱۹۰.</ref> نیز روایتی از [[هند]] به دختر مهلب و [[همسر]] [[حجاج]] - از [[ابوصفره]] نقل کرده که رسول خدا{{صل}} به همسرانش فرمود: (پس از [[وفات]] من) هر کدام از شما که دستش بلندتر است زودتر به من ملحق می‌شود. ابن عبدالبر<ref>ابن عبدالبر، ج۱، ص۲۵۵؛ و ر. ک: ابن اثیر، ج۶، ص۱۷۰.</ref> وی را [[صحابی]] دانسته، ولی گفته که او در دوره رسول خدا{{صل}} [[مسلمان]] بود، [[زکات]] نزد [[حضرت]]{{صل}} می‌فرستاد، ولی هرگز ایشان را ندید. [[روایت]] واقدی<ref>واقدی، رده، ص۵۹-۵۵.</ref> نیز بیانگر این است که ابوصفره، رسول خدا{{صل}} را ندیده است. بنا بر نقل او، ابوصفره در ماجرای [[ارتداد]] [[عرب]]، [[وفاداری]] خود را به [[عمرو بن عاص]] - [[حاکم]] دَبا (منطقه‌ای میان عمان و [[بحرین]]) و [[ابوبکر]] اعلام کرد. او همراه [[عمر]] و به [[مدینه]] رفت و با ابوبکر [[دیدار]] کرد و از این رو، ضمن اشعاری مورد [[مدح]] [[قبایل]] عَتک و [[قریش]] قرار گرفت. ابوبکر در این [[ملاقات]] وی را ابوصفره نامید<ref>ابن عساکر، ج۶۱، ص۲۸۷.</ref>. واقدی<ref>واقدی، رده، ص۲۰۱.</ref> در خبر [[شورش]] [[مردم]] کنده و [[دفاع]] مردم دبا از عموزادگان کندی‌شان، ابوصفره را در شمار [[اسیران]] رِدّه یاد کرده است. او می‌گوید: [[عکرمه]] پس از [[پیروزی]] بر آنان و کشتن بزرگان منطقه، سیصد [[جنگجو]] و چهارصد [[زن]] و [[کودک]] را به مدینه فرستاد. ابوبکر آنان را در [[خانه]] [[رمله]] دختر [[حارث]] [[زندانی]] کرد، ولی عمر به دلیل [[مرتد]] ندانستن آنان، آزادشان نمود. برخی از آنان پس از [[آزادی]]، به منطقه خود رفتند و برخی از جمله ابوصفره به [[بصره]] (با توجه به تأسیس بصره، احتمال آزادی آنان در حدود [[سال]] شانزده بیشتر است) آمدند و محله مهالبه در [[بصره]]، به نام [[فرزندان]] [[ابوصفره]] تأسیس شد.

[[طوسی]]<ref>طوسی، ص۷۰؛ و از وی علامه حلی، ص۱۷۳؛ خویی، ج۱۰، ص۱۸۶.</ref>، ابوصفره، را [[شیعه]] خوانده است. به گفته او، ابوصفره پس از [[جنگ جمل]] نزد [[امام علی]]{{ع}} آمد و به [[خدا]] [[سوگند]] یاد کرد اگر (آن [[زمان]] در [[بصره]]) بودم، هیچ فردی از [[قبیله ازد]] با تو نمی‌جنگید. ابوصفره در بصره درگذشت و امام علی{{ع}} بر وی [[نماز]] گزارد. بر پایه برخی [[روایات]]، ابوصفره این سخن را به زیاد گفته است: [[ابن عباس]] پس از [[شهادت]] [[محمد بن ابی بکر]]، برای [[تسلیت گویی]]، زیاد را [[جانشین]] خود قرار داد و به [[کوفه]] رفت. [[معاویه]]، ابن عامر حضرمی را به بصره فرستاد و جمع بسیاری به وی پیوستند. زیاد به قبیله ازد [[پناه]] برد و از آنان کمک خواست و در نامه‌ای، [[امیرمؤمنان]]{{ع}} را از این حادثه [[آگاه]] کرد و [[امام]] [[مردم بصره]] را به نبردی شدیدتر از [[نبرد جمل]] [[تهدید]] کرد<ref>سید رضی، ج۳، ص۳۶، نامه ۲۶.</ref>. به گزارش [[بلاذری]]<ref>بلاذری، ج۱، ص۴۲۷-۴۳۰.</ref> ابوصفره که خود در جنگ جمل شرکت نداشت، در [[دفاع]] از زیاد و مقابله با ابن حضرمی، [[مردم]] را به [[یاری]] زیاد [[دعوت]] کرد و گفت: گرچه دیروز بر [[ضد]] [[علی]]{{ع}} بودید، امروز وی را یاری کنید. بر [[حق]] [[استوار]] باشید، همان گونه که بر [[باطل]] بردبار بودید. او خطاب به زیاد گفت: اگر (آن زمان در بصره) بودم، ازدیان با امیرمؤمنان{{ع}} [[نبرد]] نمی‌کردند. عده‌ای با نسبت این سخن به غیر ابوصفره گفته‌اند: وی همراه ابن عباس به [[صفین]] رفت و در میان راه درگذشت. به احتمال ابوصبره (= نام نوعی پرنده) در این روایات به [[أبوصفره]]، تصحیف شده باشد<ref>ر. ک: ثقفی، ج۲، ص۳۹۲-۴۱۰، مقایسه کنید با طبری، ج۳، ص۵۱۶-۵۱۵؛ و ج۴، ص۸۴-۸۶ صبرة بن شیبان.</ref><ref>[[حسین حسینیان مقدم|حسینیان مقدم، حسین]]، [[دانشنامه سیره نبوی ج۱ (کتاب)|مقاله «ابوصفره عتکی ازدی»، دانشنامه سیره نبوی]] ج۱، ص:۳۸۱-۳۸۲.</ref>

== جستارهای وابسته ==