بدون خلاصۀ ویرایش
بدون خلاصۀ ویرایش |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| خط ۲۱: | خط ۲۱: | ||
==اختلاف مشربهای مذاهب درونی اسلام== | ==اختلاف مشربهای مذاهب درونی اسلام== | ||
همچنین اختلاف مشربهای مذاهب و نحلههای درونی اسلام، در گوناگونی روش اینگونه کتابها قابل ملاحظه است، چنانکه مثلاً [[أعلام النبوة | همچنین اختلاف مشربهای مذاهب و نحلههای درونی اسلام، در گوناگونی روش اینگونه کتابها قابل ملاحظه است، چنانکه مثلاً [[أعلام النبوة (کتاب)|أعلام النبوة]] [[ماوردی]] به روش [[اهل سنت]]، [[تثبیت دلائل النبوة (کتاب)|تثبیت دلائل النبوة]] [[قاضی عبدالجبار]] به شیوه [[کلام معتزلی]]، و [[اثبات النبوات (کتاب)|اثبات النبوات]] [[سجستانی]] به طریقه [[کلام اسماعیلیان]] نگاشته شدهاند. با اینکه بسیاری شمار نوشتهها در این موضوع و گستردگی زمان نوشته شدن آنها، نشان دهنده احساس نیاز دائمی متکلمان مسلمان به استدلال بر [[پیامبری حضرت محمد]] {{صل}} است، تمرکز شماری از مهمترین و قویترین آنها در سدههای ۳ و ۴ و اوایل سده ۵ق حاکی از وجود جریان مخالف و نیرومند، اما غیر متمرکزی است که در این دوران در برابر حضور اسلام پدید آمده بوده است. | ||
==مقابله با اندیشههای الحادی و ضد دینی== | ==مقابله با اندیشههای الحادی و ضد دینی== | ||
| خط ۳۷: | خط ۳۷: | ||
==محتوای کتاب [[أعلام النبوة (کتاب)|أعلام النبوة]] [[احمد ابوحاتم رازی|ابوحاتم رازی]] == | ==محتوای کتاب [[أعلام النبوة (کتاب)|أعلام النبوة]] [[احمد ابوحاتم رازی|ابوحاتم رازی]] == | ||
با اینکه برای [[احمد ابوحاتم رازی|ابوحاتم رازی]] دفاع از ایمان، علت دین و اصل [[نبوت]]، به اندازه دعوت برای دولت فاطمی مصر وظیفه محسوب میشده، و وی در نگارش [[أعلام النبوة (کتاب)|أعلام النبوة]]، از روشهای کلامی-فلسفی [[اسماعیلیان]] مانند تأویل استفاده کرده، در هیچ جای این کتاب به صراحت از اصول عقاید اسماعیلیان یاد نشده است. [[أعلام النبوة (کتاب)|أعلام النبوة]] [[احمد ابوحاتم رازی|ابوحاتم رازی]] با مطرح ساختن اصل و ریشه آسمانی همه ادیان رسمی و معتبر، و دفاع از دین نه تنها در حوزه سنت ابراهیمی، بلکه با دفاع از آیینهای ایرانی باستان مانند زردشتی و مانوی، یک اثر مهم در موضوع جدید دین تطبیقی به شمار میرود و بدون شک تأثیر مهمی در گسترش تعقل کلامی در اسلام داشته است. بعضی از قسمتهای این کتاب بسیار قوی، و حاکی از معلومات وسیع ابوحاتم رازی، و قدرت او در نگرش بر مسائل فلسفی و کلامی و جدلی است، از جمله در پاسخ به اعتراض ملحد درباره نهی [[پیامبر اکرم]] {{صل}} از نظر در نجوم، با مهارت معنی نظر را به تعمق تأویل میکند و در پایان نتیجه میگیرد که نهی پیامبر {{صل}} تحریم کامل نیست، بلکه منع از آن نوع تعمقی است که مبانی اعتقاد و ایمان را تحت تأثیر قرار میدهد.<ref>[[احمد ابوحاتم رازی]]، [[ | *با اینکه برای [[احمد ابوحاتم رازی|ابوحاتم رازی]] دفاع از ایمان، علت دین و اصل [[نبوت]]، به اندازه دعوت برای دولت فاطمی مصر وظیفه محسوب میشده، و وی در نگارش [[أعلام النبوة (کتاب)|أعلام النبوة]]، از روشهای کلامی-فلسفی [[اسماعیلیان]] مانند تأویل استفاده کرده، در هیچ جای این کتاب به صراحت از اصول عقاید اسماعیلیان یاد نشده است. [[أعلام النبوة (کتاب)|أعلام النبوة]] [[احمد ابوحاتم رازی|ابوحاتم رازی]] با مطرح ساختن اصل و ریشه آسمانی همه ادیان رسمی و معتبر، و دفاع از دین نه تنها در حوزه سنت ابراهیمی، بلکه با دفاع از آیینهای ایرانی باستان مانند زردشتی و مانوی، یک اثر مهم در موضوع جدید دین تطبیقی به شمار میرود و بدون شک تأثیر مهمی در گسترش تعقل کلامی در اسلام داشته است. بعضی از قسمتهای این کتاب بسیار قوی، و حاکی از معلومات وسیع ابوحاتم رازی، و قدرت او در نگرش بر مسائل فلسفی و کلامی و جدلی است، از جمله در پاسخ به اعتراض ملحد درباره نهی [[پیامبر اکرم]] {{صل}} از نظر در نجوم، با مهارت معنی نظر را به تعمق تأویل میکند و در پایان نتیجه میگیرد که نهی پیامبر {{صل}} تحریم کامل نیست، بلکه منع از آن نوع تعمقی است که مبانی اعتقاد و ایمان را تحت تأثیر قرار میدهد.<ref>[[احمد ابوحاتم رازی]]، [[أعلام النبوة (كتاب)|أعلام النبوة]]، ج۱، ص۲۷۹، به کوشش صلاح صاوی و غلامرضا اعوانی، با مقدمه انگلیسی حسین نصر، تهران، ۱۳۹۷ق/۱۳۵۶ش.</ref> | ||
همچنین بعضی از استدلالهای او یادآور طریقهای است که بعدها [[غزالی]] "د ۵۰۵ق/۱۱۱۱م" در تهافت الفلاسفه در پیش گرفت، مانند مقایسه فیلسوفان و اهل ایمان، با طرح این سؤال که کدام یک راست میگویند و کدام دروغ.<ref>[[احمد ابوحاتم رازی]]، [[ | *همچنین بعضی از استدلالهای او یادآور طریقهای است که بعدها [[غزالی]] "د ۵۰۵ق/۱۱۱۱م" در تهافت الفلاسفه در پیش گرفت، مانند مقایسه فیلسوفان و اهل ایمان، با طرح این سؤال که کدام یک راست میگویند و کدام دروغ.<ref>[[احمد ابوحاتم رازی]]، [[أعلام النبوة (كتاب)|أعلام النبوة]]، ج۱، ص۱۳۳_۱۴۸، به کوشش صلاح صاوی و غلامرضا اعوانی، با مقدمه انگلیسی حسین نصر، تهران، ۱۳۹۷ق/۱۳۵۶ش.</ref><ref>[[احمد ابوحاتم رازی]]، [[أعلام النبوة (کتاب)|أعلام النبوة]]، ج۱، ص۱۴۹_۱۵۱، به کوشش صلاح صاوی و غلامرضا اعوانی، با مقدمه انگلیسی حسین نصر، تهران، ۱۳۹۷ق/۱۳۵۶ش.</ref><ref>[[احمد ابوحاتم رازی]]، [[أعلام النبوة (کتاب)|أعلام النبوة]]، ج۱، ص۱۵۲_۱۵۹، به کوشش صلاح صاوی و غلامرضا اعوانی، با مقدمه انگلیسی حسین نصر، تهران، ۱۳۹۷ق/۱۳۵۶ش.</ref> | ||
<ref>[[احمد ابوحاتم رازی]]، [[أعلام النبوة (کتاب)|أعلام النبوة]]، ج۱، ص۱۴۹_۱۵۱، به کوشش صلاح صاوی و غلامرضا اعوانی، با مقدمه انگلیسی حسین نصر، تهران، ۱۳۹۷ق/۱۳۵۶ش.</ref> | *گاه نیز نظرهای بدیع ارائه میکند، مثلاً درباب بازگشتن اصل و ریشه همه علوم به سرچشمه [[نبوت]] و [[وحی|وحی الهی]]<ref>[[احمد ابوحاتم رازی]]، [[أعلام النبوة (کتاب)|أعلام النبوة]]، ج۱، ص۲۷۸، به کوشش صلاح صاوی و غلامرضا اعوانی، با مقدمه انگلیسی حسین نصر، تهران، ۱۳۹۷ق/۱۳۵۶ش.</ref><ref>[[احمد ابوحاتم رازی]]، [[أعلام النبوة (كتاب)|أعلام النبوة]]، ج۱، ص۲۹۱_۲۹۲، به کوشش صلاح صاوی و غلامرضا اعوانی، با مقدمه انگلیسی حسین نصر، تهران، ۱۳۹۷ق/۱۳۵۶ش.</ref> که هر چند از لحاظ تاریخ علوم مهم به شمار میرود،<ref>[[غلام رضا اعوانی|اعوانی غلام رضا]]، [[مقدمه بر أعلام النبوة (کتاب)|مقدمه بر أعلام النبوة]]، ج۱، ص۲۷.</ref> از جنبه استدلالی قوه نیست.<ref>[[احمد ابوحاتم رازی]]، [[أعلام النبوة (کتاب)|أعلام النبوة]]، ج۱، ص۲۹۵_۲۹۸، به کوشش صلاح صاوی و غلامرضا اعوانی، با مقدمه انگلیسی حسین نصر، تهران، ۱۳۹۷ق/۱۳۵۶ش.</ref><ref>[[احمد ابوحاتم رازی]]، [[أعلام النبوة (کتاب)|أعلام النبوة]]، ج۱، ص۳۰۳_۳۱۳، به کوشش صلاح صاوی و غلامرضا اعوانی، با مقدمه انگلیسی حسین نصر، تهران، ۱۳۹۷ق/۱۳۵۶ش.</ref> | ||
<ref>[[احمد ابوحاتم رازی]]، [[أعلام النبوة (کتاب)|أعلام النبوة]]، ج۱، ص۱۵۲_۱۵۹، به کوشش صلاح صاوی و غلامرضا اعوانی، با مقدمه انگلیسی حسین نصر، تهران، ۱۳۹۷ق/۱۳۵۶ش.</ref> | |||
گاه نیز نظرهای بدیع ارائه میکند، مثلاً درباب بازگشتن اصل و ریشه همه علوم به سرچشمه [[نبوت]] و [[وحی|وحی الهی]]<ref>[[احمد ابوحاتم رازی]]، [[أعلام النبوة (کتاب)|أعلام النبوة]]، ج۱، ص۲۷۸، به کوشش صلاح صاوی و غلامرضا اعوانی، با مقدمه انگلیسی حسین نصر، تهران، ۱۳۹۷ق/۱۳۵۶ش.</ref> | |||
<ref>[[احمد ابوحاتم رازی]]، [[ | |||
که هر چند از لحاظ تاریخ علوم مهم به شمار میرود،<ref>[[غلام رضا اعوانی|اعوانی غلام رضا]]، [[مقدمه بر أعلام النبوة (کتاب)|مقدمه بر أعلام النبوة]]، ج۱، ص۲۷.</ref> | |||
از جنبه استدلالی قوه نیست.<ref>[[احمد ابوحاتم رازی]]، [[أعلام النبوة (کتاب)|أعلام النبوة]]، ج۱، ص۲۹۵_۲۹۸، به کوشش صلاح صاوی و غلامرضا اعوانی، با مقدمه انگلیسی حسین نصر، تهران، ۱۳۹۷ق/۱۳۵۶ش.</ref> | |||
<ref>[[احمد ابوحاتم رازی]]، [[أعلام النبوة (کتاب)|أعلام النبوة]]، ج۱، ص۳۰۳_۳۱۳، به کوشش صلاح صاوی و غلامرضا اعوانی، با مقدمه انگلیسی حسین نصر، تهران، ۱۳۹۷ق/۱۳۵۶ش.</ref> | |||
==عدم تبحر [[محمد بن زکریای رازی|محمد بن زکریا]] در علوم الهی== | ==عدم تبحر [[محمد بن زکریای رازی|محمد بن زکریا]] در علوم الهی== | ||
*اگر انتساب اعتراضاتی که [[احمد ابوحاتم رازی|ابوحاتم رازی]] در کتاب [[أعلام النبوة (کتاب)|أعلام النبوة]] خود به آنها پاسخ داده است، به محمد بن زکریای رازی درست باشد،<ref> احمد بن ابی اصیبعه، عیون الانباء، ج۱، ص۴۲۶، به کوشش نزار رضا، بیروت، دار مکتبة الحیاة.</ref> ظاهراً تأییدی بر تقویت این گمان که محمد بن زکریا با وجود تبحر در علوم طبیعی و کوشش بسیار در فلسفه، چندان در علم الهی صاحبنظر نبوده است، به دست میآید.<ref>علی قفطی، تاریخ الحکماء، ج۱، ص۲۷۱، اختصار زوزنی، به کوشش یولیوس لیپرت، لایپزیگ، ۱۹۰۳م.</ref> با اینهمه، اینکه او خود را فیلسوف میدانسته،<ref> [[محمد بن زکریای رازی]]، "السیرة الفلسفیه"، ج۱، ص۳۱۱.</ref> و برای ادیان فایده عملی زیادی قائل نبوده، و به اندیشههای ایرانی توجه داشته است،<ref> وات مونتگمری، فلسفه و کلام اسلامی، ج۱، ص۶۵، ترجمه ابوالفضل عزتی، تهران، ۱۳۷۰ش.</ref> بیشتر نشاندهنده تعلق او به همان بینش کلی ضد تسلط عرب است که در آن کوششهای پراکندهای در مقابله با اصول پذیرفتهشده در تفکر منسجم و رسمی اسلامی به عمل میآمده است. مثلاً عقلی که [[محمد بن زکریای رازی|محمد بن زکریا]] در کتاب طب روحانی خود ازآن صحبت میکند و در واقع، آن را در برابر عقل ارسطویی - افلوطینیِ پذیرفته شده در تفکر اسلامی قرار میدهد، عقلی است که در آموزشهای گنوسی - هرمسی پیش از سقراط یافت میشود که با تطهیر هرمسی، خود به عالم روحانی وصل میگردد و نیازی به واسطگی [[پیامبر]] و به کار بردن دستورهای او ندارد و از اینجاست که انکار [[نبوت]] در تفکر [[محمد بن زکریای رازی]] پدیدار میشود<ref> محمد عابد جابری، تکوین العقل العربی، ج۱، ص۱۶۷_ ۱۶۸، بیروت، ۱۹۹۱م.</ref>.<ref> محمد عابد جابری، تکوین العقل العربی، ج۱، ص۱۹۸-۱۹۹، بیروت، ۱۹۹۱م.</ref> | |||
اگر انتساب اعتراضاتی که [[احمد ابوحاتم رازی|ابوحاتم رازی]] در کتاب [[أعلام النبوة (کتاب)|أعلام النبوة]] خود به آنها پاسخ داده است، به محمد بن زکریای رازی درست باشد،<ref> احمد بن ابی اصیبعه، عیون الانباء، ج۱، ص۴۲۶، به کوشش نزار رضا، بیروت، دار مکتبة الحیاة.</ref> | |||
ظاهراً تأییدی بر تقویت این گمان که محمد بن زکریا با وجود تبحر در علوم طبیعی و کوشش بسیار در فلسفه، چندان در علم الهی صاحبنظر نبوده است، به دست میآید.<ref>علی قفطی، تاریخ الحکماء، ج۱، ص۲۷۱، اختصار زوزنی، به کوشش یولیوس لیپرت، لایپزیگ، ۱۹۰۳م.</ref> | |||
با اینهمه، اینکه او خود را فیلسوف میدانسته،<ref> [[محمد بن زکریای رازی]]، "السیرة الفلسفیه"، ج۱، ص۳۱۱.</ref> | |||
و برای ادیان فایده عملی زیادی قائل نبوده، و به اندیشههای ایرانی توجه داشته است،<ref> وات مونتگمری، فلسفه و کلام اسلامی، ج۱، ص۶۵، ترجمه ابوالفضل عزتی، تهران، ۱۳۷۰ش.</ref> | |||
بیشتر نشاندهنده تعلق او به همان بینش کلی ضد تسلط عرب است که در آن کوششهای پراکندهای در مقابله با اصول پذیرفتهشده در تفکر منسجم و رسمی اسلامی به عمل میآمده است. مثلاً عقلی که [[محمد بن زکریای رازی|محمد بن زکریا]] در کتاب طب روحانی خود ازآن صحبت میکند و در واقع، آن را در برابر عقل ارسطویی - افلوطینیِ پذیرفته شده در تفکر اسلامی قرار میدهد، عقلی است که در آموزشهای گنوسی - هرمسی پیش از سقراط یافت میشود که با تطهیر هرمسی، خود به عالم روحانی وصل میگردد و نیازی به واسطگی [[پیامبر]] و به کار بردن دستورهای او ندارد و از اینجاست که انکار [[نبوت]] در تفکر [[محمد بن زکریای رازی]] پدیدار میشود<ref> محمد عابد جابری، تکوین العقل العربی، ج۱، ص۱۶۷_ ۱۶۸، بیروت، ۱۹۹۱م.</ref> | |||
.<ref> محمد عابد جابری، تکوین العقل العربی، ج۱، ص۱۹۸-۱۹۹، بیروت، ۱۹۹۱م.</ref> | |||