جنگ صفین در نهج البلاغه: تفاوت میان نسخه‌ها

[[جنگ صفین]]، [[جنگ]] با [[معاویه]] [[فرزند]] [[ابوسفیان]] بود. وی از زمان [[خلیفه دوم]] [[والی شام]] بود و در زمان [[خلافت امام علی]] {{ع}} حاضر نشد [[خلیفه]] [[مسلمانان]] را به رسمیت بشناسد و در برابر وی [[مقاومت]] کرد و آماده [[جنگ]] شد. تلاش‌های [[امام]] برای حل مشکل به نتیجه نرسید و [[امام]] به‌ناچار [[جنگ]] را برگزید. در این نبرد [[مسلمانان]] به دو گروه تقسیم شدند و در برابر هم قرار گرفتند. [[معاویه]] آن‌گاه که [[شکست]] خود را حتمی می‌دید، با بر سر نیزه کردن قرآن‌ها مانع ادامه [[جنگ]] شد. عده‌ای از [[یاران امام]] {{ع}} با [[جنگ]] [[مخالفت]] کردند و قرار بر [[حکمیّت]] گذاشتند. [[نماینده]] [[کوفیان]] [[فریب]] [[عمروعاص]]، [[نماینده]] [[شام]] را خورد و به [[کوفیان]] آسیب بسیار رساند. پس از آن گروهی از [[یاران امام]] {{ع}} از وی جدا شدند و [[معاویه]] در [[امارت]] خود باقی ماند و با [[تجاوز]] به مناطق تحت [[حکومت امام]] {{ع}} باعث [[ناامنی]] شد و توانست جمعی را به‌سوی خود متمایل سازد<ref>[[سید حسین دین‌پرور|دین‌پرور، سید حسین]]، [[دانشنامه نهج البلاغه ج۱ (کتاب)|دانشنامه نهج البلاغه]]، ج۱، ص ۲۵۶.</ref>.

[[امام]] {{ع}} گرچه با ابقای [[معاویه]] در [[شام]] مخالف بود، اما به‌طور رسمی [[بهترین]] راه‌را در سه مرحله تجربه کرد که به آن‌ها اشاره می‌شود<ref>[[سید حسین دین‌پرور|دین‌پرور، سید حسین]]، [[دانشنامه نهج البلاغه ج۱ (کتاب)|دانشنامه نهج البلاغه]]، ج۱، ص ۲۵۶.</ref>:

# [[امام]] {{ع}} در نامه‌ای از [[معاویه]] خواست از [[مردم]] [[شام]] [[بیعت]] بگیرد و سپس همراه جمعی به مرکز [[خلافت]] بیاید<ref>{{متن حدیث|فَبَايِعْ مَنْ قِبَلَكَ وَ أَقْبِلْ إِلَيَّ فِي وَفْدٍ مِنْ أَصْحَابِكَ؛ وَ السَّلَامُ}}؛ نهج البلاغه، نامه ۷۵</ref>. ولی [[معاویه]] پس از گذشت یک ماه نامه‌ای نوشت که نشانه نپذیرفتن [[خلافت امام]] {{ع}} بود<ref>[[سید حسین دین‌پرور|دین‌پرور، سید حسین]]، [[دانشنامه نهج البلاغه ج۱ (کتاب)|دانشنامه نهج البلاغه]]، ج۱، ص ۲۵۶.</ref>.

[[سپاه]] [[کوفه]] به [[فرماندهی]] [[امام]] {{ع}} روز چهارشنبه پنجم [[شوال]] ۳۶ در [[نخیله]] متمرکز شد و [[امام]] برای [[سپاهیان]] خود [[سخنرانی]] کرد<ref>{{متن حدیث|الْحَمْدُ لِلَّهِ كُلَّمَا وَقَبَ لَيْلٌ وَ غَسَقَ، وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ كُلَّمَا لَاحَ نَجْمٌ وَ خَفَقَ، وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ غَيْرَ مَفْقُودِ الْإِنْعَامِ وَ لَا مُكَافَإِ الْإِفْضَالِ. أَمَّا بَعْدُ، فَقَدْ بَعَثْتُ مُقَدِّمَتِي وَ أَمَرْتُهُمْ بِلُزُومِ هَذَا الْمِلْطَاطِ حَتَّى يَأْتِيَهُمْ أَمْرِي وَ قَدْ رَأَيْتُ أَنْ أَقْطَعَ هَذِهِ النُّطْفَةَ إِلَى شِرْذِمَةٍ مِنْكُمْ مُوَطِّنِينَ أَكْنَافَ دِجْلَةَ، فَأُنْهِضَهُمْ مَعَكُمْ إِلَى عَدُوِّكُمْ وَ أَجْعَلَهُمْ مِنْ أَمْدَادِ الْقُوَّةِ لَكُمْ}}؛ نهج البلاغه، خطبه ۴۸</ref>. [[امام]] هنگام ترک [[کوفه]] دعای سفر خواند<ref>{{متن حدیث|اللَّهُمَّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ مِنْ وَعْثَاءِ السَّفَرِ وَ كَآبَةِ الْمُنْقَلَبِ وَ سُوءِ الْمَنْظَرِ فِي الْأَهْلِ وَ الْمَالِ وَ الْوَلَدِ؛ اللَّهُمَّ أَنْتَ الصَّاحِبُ فِي السَّفَرِ وَ أَنْتَ الْخَلِيفَةُ فِي الْأَهْلِ، وَ لَا يَجْمَعُهُمَا غَيْرُكَ، لِأَنَّ الْمُسْتَخْلَفَ لَا يَكُونُ مُسْتَصْحَباً وَ الْمُسْتَصْحَبُ لَا يَكُونُ مُسْتَخْلَفاً}}؛ نهج البلاغه، خطبه ۴۶</ref> و از [[مسئول]] انتظامی خود مالک بن حبیب خواست متأخران و عقب‌ماندگان ر ابه [[سپاه]] ملحق سازد. نیروهای [[امام]] {{ع}} را ۹۰ هزار دانسته‌اند که ۹۰۰ تن از [[انصار]] و ۸۰۰ تن از [[مهاجران]] در میان آنان حضور داشتند. از هل [[بدر]] نیز ۷۰ نفر و به [[نقلی]] ۱۳۰ نفر در [[سپاه امام]] حضور داشتند. [[سپاه]] [[معاویه]] را ۱۲۰ هزار نفر و به [[نقلی]] دیگر ۸۵ هزار نفر ذکر کرده‌اند. در [[سپاه]] [[معاویه]]، تنها دو نفر از [[انصار]]، نعمان بن بشیر و مسلمة بن مخلد، حضور داشتند<ref>[[سید حسین دین‌پرور|دین‌پرور، سید حسین]]، [[دانشنامه نهج البلاغه ج۱ (کتاب)|دانشنامه نهج البلاغه]]، ج۱، ص ۲۵۷.</ref>.

[[امام]] {{ع}} زیاد بن نضر حارثی را با هشت هزار نفر و [[شریح بن هانی]] را با چهار هزار نفر، به‌عنوان مقدمه [[سپاه]] خود از [[نخیله]] به‌سوی [[شام]] فرستاد. [[امام]] توصیه‌های لازم را به آنان گفت<ref>{{متن حدیث|فَإِذَا نَزَلْتُمْ بِعَدُوٍّ أَوْ نَزَلَ بِكُمْ فَلْيَكُنْ مُعَسْكَرُكُمْ فِي قُبُلِ الْأَشْرَافِ أَوْ سِفَاحِ الْجِبَالِ أَوْ أَثْنَاءِ الْأَنْهَارِ، كَيْمَا يَكُونَ لَكُمْ رِدْءاً وَ دُونَكُمْ مَرَدّاً، وَ لْتَكُنْ مُقَاتَلَتُكُمْ مِنْ وَجْهٍ وَاحِدٍ أَوِ اثْنَيْنِ، وَ اجْعَلُوا لَكُمْ رُقَبَاءَ فِي صَيَاصِي الْجِبَالِ وَ مَنَاكِبِ الْهِضَابِ، لِئَلَّا يَأْتِيَكُمُ الْعَدُوُّ مِنْ مَكَانِ مَخَافَةٍ أَوْ أَمْنٍ؛ وَ اعْلَمُوا أَنَّ مُقَدِّمَةَ الْقَوْمِ عُيُونُهُمْ وَ عُيُونَ الْمُقَدِّمَةِ طَلَائِعُهُمْ. وَ إِيَّاكُمْ وَ التَّفَرُّقَ، فَإِذَا نَزَلْتُمْ فَانْزِلُوا جَمِيعاً وَ إِذَا ارْتَحَلْتُمْ فَارْتَحِلُوا جَمِيعاً، وَ إِذَا غَشِيَكُمُ اللَّيْلُ فَاجْعَلُوا الرِّمَاحَ كِفَّةً، وَ لَا تَذُوقُوا النَّوْمَ إِلَّا غِرَاراً أَوْ مَضْمَضَةً}}؛ نهج البلاغه، نامه ۱۱</ref> و نیز در توصیه دیگری به [[نقل]] از [[نهج البلاغه]] نکاتی را به [[شریح بن هانی]] متذکر شد<ref>{{متن حدیث|اتَّقِ اللَّهَ فِي كُلِّ صَبَاحٍ وَ مَسَاءٍ، وَ خَفْ عَلَى نَفْسِكَ الدُّنْيَا الْغَرُورَ وَ لَا تَأْمَنْهَا عَلَى حَالٍ؛ وَ اعْلَمْ أَنَّكَ إِنْ لَمْ تَرْدَعْ نَفْسَكَ عَنْ كَثِيرٍ مِمَّا تُحِبُّ مَخَافَةَ [مَكْرُوهِهِ] مَكْرُوهٍ، سَمَتْ بِكَ الْأَهْوَاءُ إِلَى كَثِيرٍ مِنَ الضَّرَرِ؛ فَكُنْ لِنَفْسِكَ مَانِعاً رَادِعاً، وَ [لِنَزَوَاتِكَ] لِنَزْوَتِكَ عِنْدَ الْحَفِيظَةِ وَاقِماً قَامِعاً}}؛ نهج البلاغه، نامه ۵۶</ref>. آن دو در سور [[روم]] به اَعوَر سلمی، [[فرمانده]] پیش‌قراول [[سپاه]] [[معاویه]] رسیدند و به [[امام]] خبر دادند. [[امام]] {{ع}} [[مالک اشتر]] را به‌عنوان [[فرمانده]] پیش‌قراول [[سپاه]] خود تعیین و دستورهای لازم را برای او [[ابلاغ]] کرد و در نامه‌ای که برای زیاد بن نضر حارثی و شریح فرستاد، اشتر را [[فرمانده]] [[سپاه]] معرفی کرد<ref>{{متن حدیث|وَ قَدْ أَمَّرْتُ عَلَيْكُمَا وَ عَلَى مَنْ فِي حَيِّزِكُمَا مَالِكَ بْنَ الْحَارِثِ الْأَشْتَرَ، فَاسْمَعَا لَهُ وَ أَطِيعَا وَ اجْعَلَاهُ دِرْعاً وَ مِجَنّاً، فَإِنَّهُ مِمَّنْ لَا يُخَافُ وَهْنُهُ وَ لَا سَقْطَتُهُ، وَ لَا بُطْؤُهُ عَمَّا الْإِسْرَاعُ إِلَيْهِ أَحْزَمُ، وَ لَا إِسْرَاعُهُ إِلَى مَا الْبُطْءُ عَنْهُ أَمْثَلُ}}؛ نهج البلاغه، نامه ۱۳</ref>. درگیری بین مالک و ابواعور سلمی با حمله [[اعور]] به [[سپاه]] مالک آغاز شد<ref>[[سید حسین دین‌پرور|دین‌پرور، سید حسین]]، [[دانشنامه نهج البلاغه ج۱ (کتاب)|دانشنامه نهج البلاغه]]، ج۱، ص ۲۵۷-۲۵۸.</ref>.

[[امیرالمؤمنین]] {{ع}} همراه با [[سپاه]] خود حرکت کرد. در مسیر بنا به پیشنهاد برخی [[یاران]]، نامه‌ای به [[معاویه]] نوشت تا شاید مسئله بدون درگیری حل شود و [[خون]] [[مسلمانان]] نریزد. [[معاویه]] در پاسخ شعری فرستاد که جواب منفی به پیشنهاد [[امام]] {{ع}} بود. سرانجام دو [[سپاه]] در اوائل ذی الحجه در [[صفین]] مستقر شدند<ref>[[سید حسین دین‌پرور|دین‌پرور، سید حسین]]، [[دانشنامه نهج البلاغه ج۱ (کتاب)|دانشنامه نهج البلاغه]]، ج۱، ص ۲۵۸.</ref>.

ماه ذی‌حجه با درگیری‌های مختلف به پایان رسید. در [[محرم]] [[نبرد]] به [[امید]] توقف [[جنگ]] متوقف شد. اما در پایان [[محرم]] [[جنگ]] به‌طور رسمی اعلام شد. اول صفر سال ۳۷ [[نبرد]] بین دو طرف شروع شد. طرفین به [[سازمان‌دهی]] نیروها پرداختند. [[امام]] {{ع}} [[عمار یاسر]]، [[مسئول]] سواره‌ نظام و [[عبدالله بن بُدَیل بن وَرقاء خُزاعی]] را بر پیاده‌نظام گماشت و [[هاشم بن عُتبه]] را [[پرچم‌دار]] [[سپاه]] قرارداد. [[اشعث بن قیس]] را در سمت را و [[عبدالله بن عباس]] را در سمت چپ [[سپاه]] گمارد و [[فرمانده]] هر یک از قبایل و جمعیت‌ها را مشخص کرد .[[معاویه]] نیز [[عبیدالله بن عمر]] را بر سواره‌نظام، [[مُسلم بن عُقبه]] را بر پیاده‌نظام، [[عبدالله بن عمرو عاص]] را بر سمت راست و [[حبیب بن مسلمه]] را بر سمت چپ [[سپاه]] گمارد. [[پرچم]] را به‌دست [[عبدالرحمان بن خالد بن ولید]] داد<ref>[[سید حسین دین‌پرور|دین‌پرور، سید حسین]]، [[دانشنامه نهج البلاغه ج۱ (کتاب)|دانشنامه نهج البلاغه]]، ج۱، ص ۲۵۸-۲۵۹.</ref>.

[[نبرد]] روز چهارشنبه اول صفر ۳۷ آغاز شد. [[امام]] {{ع}} قبل از درگیری، توصیه‌های لازم را به [[یاران]] خود فرمود<ref>{{متن حدیث|لَا [تُقَاتِلُونَهُمْ] تُقَاتِلُوهُمْ حَتَّى يَبْدَءُوكُمْ، فَإِنَّكُمْ بِحَمْدِ اللَّهِ عَلَى حُجَّةٍ، وَ تَرْكُكُمْ إِيَّاهُمْ حَتَّى يَبْدَءُوكُمْ حُجَّةٌ أُخْرَى لَكُمْ عَلَيْهِمْ؛ فَإِذَا كَانَتِ الْهَزِيمَةُ بِإِذْنِ اللَّهِ فَلَا تَقْتُلُوا مُدْبِراً وَ لَا تُصِيبُوا مُعْوِراً وَ لَا تُجْهِزُوا عَلَى جَرِيحٍ، وَ لَا تَهِيجُوا النِّسَاءَ بِأَذًى وَ إِنْ شَتَمْنَ أَعْرَاضَكُمْ وَ سَبَبْنَ أُمَرَاءَكُمْ، فَإِنَّهُنَّ ضَعِيفَاتُ الْقُوَى وَ الْأَنْفُسِ وَ الْعُقُولِ؛ إِنْ كُنَّا لَنُؤْمَرُ بِالْكَفِّ عَنْهُنَّ وَ إِنَّهُنَّ لَمُشْرِكَاتٌ، وَ إِنْ كَانَ الرَّجُلُ لَيَتَنَاوَلُ الْمَرْأَةَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ بِالْفَهْرِ أَوِ الْهِرَاوَةِ فَيُعَيَّرُ بِهَا وَ عَقِبُهُ مِنْ بَعْدِه}}؛ نهج البلاغه، نامه ۱۴</ref>. هر روز جمعی از [[کوفیان]] با گروهی از [[شامیان]] می‌جنگیدند. روز اول [[مالک اشتر]] با [[حبیب بن مسلمه]] به [[نبرد]] پرداختند. روز دوم [[هاشم مرقال]] با [[ابواعور سلمی]]، روز سوم [[عمار یارسر]] با [[عمرو بن عاص]] و روز چهارم [[محمد بن حنفیه]] در برابر [[عبیدالله بن عمر]] قرار گرفت که [[امام]] {{ع}} جلو [[ابن حنفیه]] را گرفت و [[عبید الله]] هم از [[نبرد]] با [[امام]] {{ع}} منصرف شد. در روز پنجم [[عبدالله بن عباس]] و [[ولید بن عُقبه]] درگیر شدند و به‌شدت جنگیدند. در این روز جمعی از قاریان [[شام]] همراه [[شمر بن ابرهه]] به [[سپاه]] [[کوفه]] پیوستند که باعث سستی در [[سپاه]] [[شام]] شد. در روز ششم، [[دوشنبه]]، [[قیس بن سعد]] از طرف [[لشکر]] [[کوفه]] با ابن (شُرَحبیل) ذی الکلاع شامی درگیری شدیدی داشتند و در روز هفتم، [[مالک اشتر]] با [[حبیب بن مسلمه]] درگیر شدند و هیچ‌یک بر دیگری [[غلبه]] نکردند<ref>[[سید حسین دین‌پرور|دین‌پرور، سید حسین]]، [[دانشنامه نهج البلاغه ج۱ (کتاب)|دانشنامه نهج البلاغه]]، ج۱، ص ۲۵۹.</ref>.

== لَیلة الهَریر ==

[[نبرد]] [[صفین]]، نبردی بسیار سخت بود. [[عمار یاسر]]، آن [[صحابی]] [[راستین]] [[پیامبر]] در این [[نبرد]] به [[شهادت]] رسید. پس از [[شهادت]] او، [[امام]] {{ع}} به [[قبیله]] [[ربیعه]] و هَمدان فرمود: "شما زره و نیزه من هستید." دوازده هزار نفر در اطراف [[امام]] {{ع}} جمع شدند و همه یک مرتبه مانند یک مرد حمله بردند و به نزدیک [[معاویه]] رسیدند. [[امام]] {{ع}} در حالی که رجز می‌خواند (آنان را با شمشیر خود می‌زنم ولی [[معاویه]] را نمی‌بینم)<ref>{{عربی|أَضْرِبُهم و لا أرى مُعاويةَ}}</ref>، همراه [[محمد بن حنفیه]] به‌سمت دشمن یورش می‌بردند. درگیری در آن روز بسیار شدید بود، به‌گونه‌ای که [[نماز]] [[مغرب]] را در هنگامه [[نبرد]]، با اشاره خواندند. عده زیادی از دو طرف کشته شدند و [[نبرد]] در شب ادامه داشت. [[شب جمعه]] [[امام]] {{ع}} [[مردم]] را به [[نبرد]] و [[صبر]] [[تشویق]] کرد. خود ایشان {{ع}} در [[قلب]] [[سپاه]] قرار داشت و [[مالک اشتر]] در سمت راست و [[عبدالله بن عباس]] در سمت چپ [[سپاه]]. یورشی سهمگین بر [[سپاه]] [[شام]] آوردند که [[سپاه]] [[شام]]، [[شکست]] را [[حس]] کرد. آن‌چنان سهمگین بود که [[سپاه امام]] [[نماز صبح]] را نیز با اشاره خواندند<ref>[[سید حسین دین‌پرور|دین‌پرور، سید حسین]]، [[دانشنامه نهج البلاغه ج۱ (کتاب)|دانشنامه نهج البلاغه]]، ج۱، ص ۲۶۰.</ref>.

== منابع ==