عهد در فقه سیاسی: تفاوت میان نسخه‌ها

{{مدخل مرتبط

| موضوع مرتبط = عهد

}}

== مقدمه ==

{{متن قرآن|وَأَوْفُوا بِالْعَهْدِ إِنَّ الْعَهْدَ كَانَ مَسْئُولًا}}<ref>«به پیمان وفا کنید که از پیمان خواهند پرسید» سوره اسراء، آیه ۳۴.</ref>.

در صحنه [[سیاست]] داخلی و [[سیاست خارجی]] و [[روابط]] بین‌المللی، مسئله‌ای مهم‌تر از [[پایبندی]] به پیمان‌ها و قراردادها و عهدنامه‌ها نیست؛ زیرا در صورت عدم پایبندی گروه‌ها، اشخاص [[حقیقی]] یا [[حقوقی]] و [[دولت‌ها]] به قراردادهای فیمابین، همه مراودات و [[ارتباطات]] [[اجتماعی]]، [[اقتصادی]] و [[سیاسی]] مختل و [[نظام]] تعاملات اجتماعات بشری گسسته خواهد شد.<ref>[[عبدالله نظرزاده|نظرزاده، عبدالله]]، [[فرهنگ اصطلاحات و مفاهیم سیاسی قرآن کریم (کتاب)|فرهنگ اصطلاحات و مفاهیم سیاسی قرآن کریم]]، ص: ۴۳۰-۴۳۱.</ref>

{{متن قرآن|فَعَلَيْكُمُ النَّصْرُ إِلَّا عَلَى قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ}}<ref>«یاری رسانده‌اند دوستان یکدیگرند و کسانی که ایمان آورده و هجرت نکرده‌اند» سوره انفال، آیه ۷۲.</ref>.

«[[پیمان]]»، عهدنامه‌ای است بین دو یا چند [[دولت]] که موضوع [[عهدنامه]] با موجودیت و اعتبار و حیثیت و تمامیت ارضی اعضای پیمان، بستگی دارد و انواع گوناگونی را شامل می‌شود. نظیر: پیمان [[اتحاد]]، پیمان [[بی‌طرفی]]، پیمان [[سیاسی]]، پیمان [[صلح]]، پیمان [[مودّت]]، پیمان مساعدت و....

در [[زمان پیامبر اکرم]]{{صل}} صلاحیت انعقاد قراردادهای «[[ذمه]]» و همچنین پیمان‌هایی که به طور موقت برای متارکه [[جنگ با مشرکان]] ([[مهادنه]]) به [[امضا]] می‌رسید، تنها مربوط به شخص [[پیامبر اسلام]] بود و در مواردی [[مسئولیت]] این امر از طرف آن حضرت به [[سرداران]] و [[فرمانداران]] [[مسلمان]] موکول می‌شد.

پس از [[رحلت]] پیشوای بزرگ [[اسلام]] این صلاحیت مانند سایر [[شؤون]] [[زمامداری]] به [[جانشینان]] و اوصیای آن حضرت که به طور صریح نامشان برده شده بود، می‌رسید و به [[عقیده شیعه]] این [[مقام]] [[پیشوایی دینی]] از آن [[ائمه اهل بیت]]{{عم}} بوده و در [[زمان غیبت]] [[آخرین پیشوا]] و [[امام]] به [[حق]] - [[حضرت ولی عصر]]{{ع}} - موکول به نظر فقهای [[پرهیزکار]] است.

نوع دیگر از پیمان‌های بین‌المللی که در اصطلاح [[فقه اسلامی]] ([[استیمان]]) نامیده می‌شود جنبه همگانی داشته و با [[اجازه]] هر فرد مسلمان رسمیت پیدا کرده و برای عموم الزام‌آور است.

اما پیمان‌هایی که از طرف دولت‌های [[حاکم]] بر [[سرزمین‌های اسلامی]] - بدون آنکه صلاحیت فوق‌الذکر را احراز کرده باشند- با [[دولت‌ها]] و یا گروه‌های غیر مسلمان منعقد می‌شود، بی‌شک در مواردی که به [[مصلحت]] [[مسلمانان]] نباشد، برای آنان الزام‌آور نبوده و فاقد [[ارزش]] از نظر [[حقوق اسلامی]] خواهد بود<ref>تحریر الوسیله، ج۱، ص۴۶۶.</ref>.

و اما در زمینه [[قراردادهای بین‌المللی]] که مصلحت فوری مسلمانان آن را ایجاب می‌کند و یا حاوی مصلحتی برای [[جامعه]] مسلمانان است، می‌توان اقدامات افراد با [[ایمان]] و [[عادل]] را در شرایط فقدان مقام صلاحیت‌دار ([[فقیه جامع‌الشرایط]]) چنان‌که مقتضای [[قانون]] [[امور حسبیه]] است نافذ شمرد.

==[[پاسداری پیمان‌ها]]==

بر اساس [[حقوق اسلامی]] نه تنها [[ابتکار]] [[عقد]] پیمان‌های بین‌المللی به [[جامعه]] [[مسلمانان]] توصیه شده، بلکه اصولاً [[پاسداری]] از آن نیز بر عهده مسلمانان گذارده شده، و به آنان تأکید شده که با [[هوشیاری]] کامل مراقب تنفیذ موارد قرار دادها باشند و تنفیذ آن از ناحیه خود به صورت یک [[طرفه]] انجام نشود و آنان را به [[غفلت]] از عکس‌العمل [[دشمن]] [[متعهد]] واندارد.

چنان که [[قرآن]] دستور می‌دهد: {{متن قرآن|خُذُوا حِذْرَكُمْ}}<ref>«آمادگی‌تان را حفظ کنید» سوره نساء، آیه ۷۱.</ref>، جامعه مسلمانان موظفند از امکانات خود برای [[مراقبت]] [[توطئه‌ها]] و اقدامات و کیفیت تنفیذ متعاهدین استفاده کرده و در صورت تشخیص [[سوءنیت]] آنان به عملیات متقابل [[اقدام]] نماید.

و در [[آیه]] دیگر برای [[مجازات]] [[پیمان‌شکنان]] به این روش [[خشونت‌آمیز]] [[متوسل]] می‌شود: {{متن قرآن|الَّذِينَ عَاهَدْتَ مِنْهُمْ ثُمَّ يَنْقُضُونَ عَهْدَهُمْ فِي كُلِّ مَرَّةٍ وَهُمْ لَا يَتَّقُونَ * فَإِمَّا تَثْقَفَنَّهُمْ فِي الْحَرْبِ فَشَرِّدْ بِهِمْ مَنْ خَلْفَهُمْ لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ}}<ref>«همان کسانی از ایشان که با آنان پیمان بستی سپس هر بار پیمان خود را می‌شکنند و پرهیزگاری نمی‌ورزند * پس چون در جنگ بر آنان دست یافتی با (تار و مار کردن) آنها، کسانی را که در پس ایشانند پراکنده ساز! باشد که در یاد گیرند» سوره انفال، آیه ۵۶-۵۷.</ref>.  

[[رفتار پیامبر]] [[اسلام]]{{صل}} و مجازاتی که برای [[یهودیان]] [[پیمان‌شکن]] و [[خیانت‌پیشه]] [[مدینه]] قائل شد می‌تواند نمونه بارزی از تنفیذ این [[قانون]] باشد.

[[یهودیان بنی‌قینقاع]] به جهت نقض علنی [[پیمان]] عدم تعرض و [[دفاع]] مشترک - آن هم به طور مکرر - سرانجام از اطراف مدینه [[تبعید]] شدند و یهودیان بنی‌نظیر نیز پس از آنکه [[خصلت]] [[پیمان‌شکنی]] خویش را آشکار کردند و با وجود [[قرارداد]] مشترک، به [[جان]] [[پیامبر اسلام]]{{صل}} سوءقصد نموده و بدین ترتیب پیمان خویش بشکستند، به [[سرنوشت]] برداران خود دچار شده و به آنان پیوستند.

یهودیان [[بنی‌قریظه]] نیز هنگامی که خیانتشان در سخت‌ترین و حساس‌ترین موقعیتی که مسلمانان در محاصره [[سپاه]] نیرومند [[احزاب]] قرار گرفته بودند، برملا شد، سرانجام بر اساس [[داوری]] [[سعد بن معاذ]] - [[قاضی]] و [[حکم]] منتخب خود - به سزای خیانتشان رسیدند<ref>اسلام و همزیستی مسالمت‌آمیز.</ref>و<ref>فقه سیاسی، ج۳، ص۴۸۵-۴۸۶.</ref>.<ref>[[عباس علی عمید زنجانی|عمید زنجانی، عباس علی]]، [[دانشنامه فقه سیاسی ج۱ (کتاب)|دانشنامه فقه سیاسی]]، ص ۴۵۱.</ref>

==تعهدات غیرقانونی==

==تعهدات غیرقانونی در [[قرارداد ذمه]]==

در [[قراردادهای بین‌المللی]] و از جمله [[قرارداد ذمه]] تعهداتی که [[جامعه اسلامی]] در برابر متعاهدان خود می‌پذیرند، باید مخالف با [[احکام کلی]] [[اسلام]] و ناقض مقررات جامعه اسلامی نباشد و هر نوع تعهدی که به ترتیب مذکور منعقد شود، از درجه اعتبار ساقط خواهد بود. اسلام هرگز نمی‌تواند به [[مسلمانان]] [[اجازه]] دهد تا با تعهادات منافی با [[آزادی]] [[دعوت]] جهانی اسلام، به دست خویش جلو [[پیشرفت]] [[منطق]] و [[اندیشه]] [[اسلامی]] را مسدود کنند و [[اقدام]] به [[عقد]] قراردادی نمایند که اساس آن بر [[دشمنی]] با اسلام و ستیزگی با [[عقیده]] و [[فکر]] جامعه اسلامی نهاده شده و با [[روح]] [[نفاق]] و دوری و تضاد [[فکری]] و نه روح [[هم‌زیستی]] و [[صلح]] و تفاهم بنیان گرفته است. [[مردم]] [[سرزمین اسلامی]] نیز به [[حکم]] [[عقیده اسلامی]] که بدان [[ایمان]] آورده‌اند، نمی‌توانند [[سیادت]] [[دولت]] یا فرمانروای غیر [[مسلمانی]] را بپذیرند و [[حاکمیت]] آن را [[تحمل]] کنند: {{متن قرآن|وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكَافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلًا}}<ref>«و هرگز خداوند برای کافران به زیان مؤمنان راهی نمی‌گشاید» سوره نساء، آیه ۱۴۱.</ref>.هرگاه مردم منطقه [[تازه مسلمان]]، خود [[قادر]] به [[دفاع]] از [[استقلال]] و سیادت خویش نباشند و از عهده دفع قوای [[متجاوز]] برنیایند و از سایر مسلمانان [[یاری]] بجویند، بر عموم مسلمانان و [[دولت اسلامی]] [[واجب]] است که با تمام امکانات خود به یاری آنان بپاخیزند، مگر در صورتی که با گروه [[متخاصم]] [[غیر مسلمان]] [[قرارداد]] عدم تعرض یا [[پیمان]] دیگری منعقد کرده باشند که بر اساس تعهدات آن امکان کمک نظامی به مسلمانان متخاصم از آنان سلب شده باشد، [[قرآن]] در این زمینه چنین دستور می‌دهد: {{متن قرآن|وَالَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يُهَاجِرُوا مَا لَكُمْ مِنْ وَلَايَتِهِمْ مِنْ شَيْءٍ حَتَّى يُهَاجِرُوا وَإِنِ اسْتَنْصَرُوكُمْ فِي الدِّينِ فَعَلَيْكُمُ النَّصْرُ إِلَّا عَلَى قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ}}<ref>«کسانی که ایمان آورده و هجرت گزیده‌اند و در راه خداوند با مال و جانشان جهاد کرده‌اند و کسانی که (به آنان) پناه داده و یاری رسانده‌اند دوستان یکدیگرند و کسانی که ایمان آورده و هجرت نکرده‌اند شما را با آنان هیچ پیوندی نیست تا آنکه هجرت گزینند و اگر از شما در دین یاری بجویند باید یاری کنید مگر در برابر گروهی که میان شما و آنان پیمانی است و خداوند به آنچه انجام می‌دهید بیناست» سوره انفال، آیه ۷۲.</ref>.

== منابع ==

{{پانویس}}

[[رده:عهد]]