فدک در کلام اسلامی: تفاوت میان نسخه‌ها

چند نکته در پاسخ به این [[شبهه]] قابل یادآوری است:

'''نکته دوم''': موضوع فدک چیزی نیست که فقط شیعه از آن سخن گفته باشد، بلکه داستان فدک، و درگیری [[حضرت زهرا]]{{س}} با [[خلفا]] در این باره، مطلبی است که به صورت گسترده در مصادر [[تاریخی]] و [[روایی]] [[اهل سنت]] وارد شده است؛ حتی [[بخاری]] قضیه فدک و [[اختلاف]] حضرت زهرا{{س}} با [[خلیفه اول]] را در صحیحش یادآور شده است.

بخاری در این زمینه به نقل از [[عایشه]] می‌نویسد: {{عربی|أَنَّ فَاطِمَةَ بِنْتَ رَسُولِ اللَّهِ{{صل}} أَرْسَلَتْ إِلَى أَبِي بَكْرٍ تَسْأَلُهُ مِيرَاثَهَا مِنْ رَسُولِ اللَّهِ{{صل}} مِمَّا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَيْهِ بِالْمَدِينَةِ وَ فَدَكَ وَ مَا بَقِيَ مِنْ خُمْسِ خَيْبَرَ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ{{صل}} قَالَ لَا نُورَثُ مَا تَرَكْنَاهُ صَدَقَةٌ... فَأَبَى أَبُو بَكْرٍ أَنْ يَدْفَعَ إِلَى فَاطِمَةَ{{س}} مِنْهَا شَيْئاً فَوَجَدَتْ فَاطِمَةُ عَلَى أَبِي بَكْرٍ فِي ذَلِكَ فَهَجَرَتْهُ فَلَمْ تُكَلِّمْهُ حَتَّى تُوُفِّيَتْ... فَلَمَّا تُوُفِّيَتْ دَفَنَهَا زَوْجُهَا عَلِيٌّ{{ع}} لَيْلًا وَ لَمْ يُؤْذِنْ بِهَا أَبَا بَكْرٍ}}؛ «[[فاطمه]]{{س}} دختر پیامبر{{صل}} به سوی [[ابوبکر]] کسی را فرستاد تا [[میراث]] او از پدرش را از زمین‌های [[مدینه]]، فدک و سهم خمسش را از [[خیبر]] به وی بدهد، ابوبکر گفت: [[پیامبر]]{{صل}} فرمود: ما ([[پیامبران]]) چیزی را به ارث نمی‌گذاریم، آنچه از ما باقی بماند همه‌اش [[صدقه]] است.

'''نکته سوم''': ادعای [[شیعه]] درباره فدک، این نیست که فدک از طریق [[ارث]] به [[حضرت زهرا]]{{س}} رسیده است، بلکه فدک [[سرزمین]] پر حاصلی بود در نزدیک [[خیبر]] که در [[سال هفتم هجری]] پس از [[فتح خیبر]] در [[اختیار]] [[پیامبر]]{{صل}} قرار گرفت و از آنجا که منطقه فدک برخلاف منطقه‌های اطرافش بدون [[درگیری نظامی]] به دست [[مسلمانان]] افتاد، براساس [[حکم الهی]]، مسلمانان در آن سهمی نداشتند بلکه فدک مستقیم جزو [[اموال]] پیامبر محسوب شد.

[[قرآن]] می‌فرماید: {{متن قرآن|وَمَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْهُمْ فَمَا أَوْجَفْتُمْ عَلَيْهِ مِنْ خَيْلٍ وَلَا رِكَابٍ وَلَكِنَّ اللَّهَ يُسَلِّطُ رُسُلَهُ عَلَى مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ}}<ref>«و آنچه خداوند به پیامبرش از (دارایی) آنان (به غنیمت) بازگرداند چیزی نبود که شما برای (به دست آوردن) آن، اسبان و شترانی دوانده باشید ولی خداوند پیامبرانش را بر هر کس بخواهد چیره می‌گرداند و خداوند بر هر کاری تواناست» سوره حشر، آیه ۶.</ref>.

براساس [[آیه]] ۲۶ [[سوره اسراء]] یعنی آیه {{متن قرآن|وَآتِ ذَا الْقُرْبَى حَقَّهُ}}<ref>«و حقّ خویشاوند را به او برسان و نیز (حقّ) مستمند و در راه مانده را و هیچ‌گونه فراخ‌رفتاری مورز» سوره اسراء، آیه ۲۶.</ref> پیامبر{{صل}} به عنوان [[امتثال]] این [[امر الهی]]، فدک را از باب [[حق]] [[ذی القربی]] به نزدیکترین فرد یعنی دخترش [[فاطمه زهرا]]{{س}} بخشید.

بنابر این، حداقل بیش از دو سال قبل از [[رحلت پیامبر]]{{صل}}، فدک از [[ملک]] پیامبر خارج شده، در ملک حضرت زهرا{{س}} قرار گرفت، پس بحث ارث در اینجا اساساً موضوعیت ندارد.

[[جلال الدین سیوطی]] از [[بزاز]]، [[ابویعلی]]، [[ابن ابی‌حاتم]] و [[ابن مردویه]] از [[ابوسعید خدری]] نقل می‌کند: {{عربی|لما نزلت هذه الآية {{متن قرآن|وَآتِ ذَا الْقُرْبَى حَقَّهُ}} [[دعا]] [[رسول الله]] فاطمة فأعطاها فدك}}؛ «چون [[آیه]] فوق نازل شد [[پیامبر]]{{صل}}، [[فاطمه]]{{س}} را خواست و [[فدک]] را به وی تملیک کرد»<ref>الدر المنثور، ج۴، ص۱۷۷.</ref>.

مسئله فدک به قدری روشن بوده که بنابر نقل [[بلاذری]]، [[مأمون عباسی]] در نامه‌ای به [[والی مدینه]] نوشت: {{عربی|و قد كان رسول الله{{صل}} أعطى فاطمة فدكا و [[تصدق]] بها عليها و كان ذلك أمرا معروفا لا [[اختلاف]] فيه بين [[آل]] رسول الله{{صل}} و لم تزل تدعي}}؛ «پیامبر{{صل}} [[سرزمین]] فدک را به فاطمه تملیک کرده بود. این امر چنان [[قطعی]] است که [[آل پیامبر]]{{صل}} در آن هیچ اختلافی نداشتند و او ([[حضرت زهرا]]) همواره مدعی [[مالکیت]] آن بود»<ref>فتوح البلدان، ج۱، ص۳۷.</ref>.

'''نکته چهارم''': اما این سؤال که اگر بحث [[ارث]] در موضوع فدک مطرح نیست، پس چرا [[فاطمه زهرا]]{{س}} در مقابل [[خلیفه]] به [[آیات]] ارث [[تمسک]] کرد؟ پاسخش این است که [[دستگاه خلافت]] برای [[تصرف]] فدک، بحث ارث را مطرح کرده بود، ولی ناشیانه [[حدیث]] جعلی ذیل را دستاویز قرار داد. آنان از [[قول پیامبر]]{{صل}} نقل کردند که فرمود: {{متن حدیث|نَحْنُ مَعَاشِرَ الْأَنْبِيَاءِ لَا نُوَرِّثُ مَا تَرَكْنَاهُ صَدَقَةٌ}}؛ ما [[جماعت]] [[پیامبران]] چیزی را به ارث نمی‌گذاریم آنچه ترکه ماست، [[صدقه]] است»<ref>ر.ک: مسند احمد، ج۲، ص۴۶۳؛ سنن النسائی، ج۴، ص۶۴، ح۶۳۰۹؛ المعجم الاوسط، ج۵، ص۲۶.</ref>.

اینجا بود که [[حضرت صدیقه طاهره]]{{س}} برای آنکه نشان دهد این حدیث جعلی است و با [[آیات قرآن]] سازگار نیست، آیاتی از ارث را بر ایشان قرائت کرد؛ از جمله آیه {{متن قرآن|وَوَرِثَ سُلَيْمَانُ دَاوُودَ وَقَالَ يَا أَيُّهَا النَّاسُ عُلِّمْنَا مَنْطِقَ الطَّيْرِ وَأُوتِينَا مِنْ كُلِّ شَيْءٍ إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْفَضْلُ الْمُبِينُ}}<ref>«و سلیمان از داوود میراث برد و گفت: ای مردم! به ما زبان مرغان آموخته‌اند و از همه چیز (بهره‌ای) بخشیده‌اند؛ بی‌گمان این برتری آشکاری است» سوره نمل، آیه ۱۶.</ref> {{متن قرآن|وَإِنِّي خِفْتُ الْمَوَالِيَ مِنْ وَرَائِي وَكَانَتِ امْرَأَتِي عَاقِرًا فَهَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا * يَرِثُنِي وَيَرِثُ مِنْ آلِ يَعْقُوبَ وَاجْعَلْهُ رَبِّ رَضِيًّا}}<ref>«و من از وارثان پس از خویش در هراسم و زنم نازاست؛ بنابراین از نزد خویش به من وارثی ببخش! * (همان) که از من و از خاندان یعقوب میراث می‌برد و پروردگارا! او را پسندیده گردان» سوره مریم، آیه ۵-۶.</ref> را به آنان گوشزد کرد.

جالب آنکه [[امیر مؤمنان علی]]{{ع}} در [[نهج البلاغه]] در سخنانی کوتاه و پر معنی در این باره می‌فرماید: {{متن حدیث|بَلَى كَانَتْ فِي أَيْدِينَا فَدَكٌ مِنْ كُلِّ مَا أَظَلَّتْهُ السَّمَاءُ فَشَحَّتْ عَلَيْهَا نُفُوسُ قَوْمٍ وَ سَخَتْ عَنْهَا نُفُوسُ قَوْمٍ آخَرِينَ وَ نِعْمَ الْحَكَمُ اللَّهُ}}؛ آری! در زیر [[سایه]] [[آسمان]]، تنها [[فدک]] در دست ما بود، گروهی بر آن [[بخل]] ورزیدند و گروه دیگر سخاوتمندانه آن را رها کردند، و بهترین [[حاکم]] خداست»<ref>نهج البلاغه، ج۳، ص۷۱، نامه ۴۵.</ref>.

'''نکته چهارم''': [[حضرت زهرا]]{{س}} ادعای اصلی‌اش این بود که فدک [[مال]] اوست و [[پیامبر]]{{صل}} آن را به حضرتش بخشیده است؛ ولی در عین حال، [[خلیفه]] از حضرت زهرا{{س}} [[شاهد]] خواست و این در حالی بود که فدک در [[اختیار]] حضرت زهرا{{س}} بوده، [[کارگزاران]] او در آن کار می‌کردند و او ذو الید به حساب می‌آمد. براساس [[قواعد]] [[فقهی]]، کسی که مدعی است باید شاهد بیاورد نه آنکه ذوالید محسوب می‌شود.

در عین حال، حضرت زهرا{{س}} شاهدانی چون [[امیرمؤمنان]]{{ع}} و [[ام ایمن]] را معرفی کرد ولی خلیفه آنها را نپذیرفت، در صورتی که [[تاریخ]] گویای این [[حقیقت]] است که خلیفه این‌گونه امور را حتی بدون هیچ شاهدی می‌پذیرفت.

برابر نقل [[بخاری]]، هنگامی که اموالی را از سوی «[[علاء]] [[حضرمی]]» به عنوان [[بیت المال]] به [[مدینه]] آوردند، [[ابوبکر]] اعلام کرد هر کس از پیامبر{{صل}}‌طلبی دارد یا آن حضرت به کسی وعده‌ای داده، پیش بیاید و طلبش را بگیرد.

«[[ابوبشر مازنی]]» هم به خلیفه گفت: پیامبر{{صل}} به من فرموده بود: هر وقت [[مالی]] برایش آوردند به نزدش بروم، ابوبکر به او نیز هزار و چهارصد درهم داد<ref>الطبقات الکبری، ج۲، ص۳۱۸.</ref>.

چنان که ملاحظه می‌شود برابر این نقل، خلیفه در مقابل این ادعاهای [[مالی]]، هیچ [[شاهد]] و [[گواهی]] مطالبه نکرد، حال جای این سؤال است [[خلیفه]] که ادعای این افراد بی‌نام و نشان را، بدون [[گواه]] و شاهد می‌پذیرد، چگونه از یادگار گرامی [[پیامبر]]{{صل}} که [[آیه تطهیر]] درباره‌اش نازل شده است حتی پس از اقامه [[شهود]] نمی‌پذیرد؟!

'''نکته پنجم''': اگر واقعاً خلیفه چنین [[اعتقاد]] داشت که [[پیامبران]] از خود ارثی باقی نمی‌گذارند، پس چرا حجره‌های پیامبر{{صل}} را که به تصریح [[قرآن]] از آن پیامبر{{صل}} بود، از [[اختیار]] [[همسران پیامبر]] خارج نکرد؟!

قرآن از حجره‌های پیامبر{{صل}} به عنوان [[بیوت النبی]] یاد کرده<ref>در آیه ۵۳ سوره احزاب آمده است: {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَدْخُلُوا بُيُوتَ النَّبِيِّ إِلَّا أَنْ يُؤْذَنَ لَكُمْ}} «ای مؤمنان! به خانه‌های پیامبر وارد نشوید مگر به شما برای (خوردن) خوراک، اجازه دهند» سوره احزاب، آیه ۵۳؛ چنان که ملاحظه می‌شود در این آیه بیوت از باب ملکیت به پیامبر نسبت داده شد. از این جا استفاده می‌شود که نسبت بیوت به همسران آن حضرت که در آیه {{متن قرآن|وَقَرْنَ فِي بُيُوتِكُنَّ}} [«و در خانه‌هایتان آرام گیرید» سوره احزاب، آیه ۳۳] آمده است، از باب نسبت اختصاص و سکنی است نه نسبت ملکیت؛ در غیر این صورت، اجتماع دو مالک بر ملک واحد لازم می‌آید.</ref> که بیانگر آن است که این حجره‌ها تا [[زمان]] [[رحلت]]، در [[ملک]] پیامبر{{صل}} بوده است، در این صورت چرا خلیفه آنها را به عنوان [[صدقه]]، از چنگ [[زنان پیامبر]] خارج نکرد؟ و چگونه دیگر اموالی که در اختیار زنان پیامبر بود، به عنوان صدقه بین [[مسلمین]] قسمت نکرد؟ اگر این حجره‌ها صدقه بود و از آن همه مسلمین بود، پس چرا [[ابوبکر]] و [[عمر]] برای آنکه در [[حجره]] پیامبر{{صل}} [[دفن]] شوند، از [[عایشه]] [[اجازه]] خواستند<ref>ر.ک: المستدرک علی الصحیحین، ج۳، ص۹۳.</ref>؟ چه این که اگر این حجره متعلق به عایشه نبود، دیگر اجازه گرفتن از عایشه موضوعیت نداشت و اگر چنین بود، پس چرا عایشه از [[دفن]] پیکر [[پاک]] [[امام حسن مجتبی]]{{ع}} کنار [[قبر پیامبر]]{{صل}} منع کرد، در حالی که از دفن پدرش و [[عمر]] در آنجا ممانعت نکرد؟!

و اگر به فرض این [[حجره]] [[مال]] [[عایشه]] بود و [[پیامبر]] آن را در [[زمان]] حیاتش به او بخشیده بود، چگونه است که آن حضرت می‌تواند چیزی را به عایشه ببخشد ولی نمی‌تواند چیزی را به فرزندش ببخشد؟! و چرا آن‌گونه که از [[صدیقه طاهره فاطمه زهرا]]{{س}}، [[شاهد]] و [[گواه]] خواستند، از عایشه شاهدی نخواستند؟!

== منابع ==