عریف در فقه سیاسی: تفاوت میان نسخه‌ها

{{مدخل مرتبط | موضوع مرتبط = | عنوان مدخل  = | مداخل مرتبط = [[عریف در قرآن]] - [[عریف در حدیث]] - [[عریف در فقه اسلامی]] - [[عریف در فقه سیاسی]]| پرسش مرتبط  = عریف (پرسش)}}

به معاون یا [[نایب]] کلانتر، نقیب و عریف می‌گفتند<ref>لغت‌نامه دهخدا، ج۱۴، ص۲۲۶۸۲؛ تاج العروس، ج۴، ص۲۹۷؛ انساب الاشراف، ج۱، ص۲۵۳.</ref>. [[عریف]]، به معنای داننده انساب و نقیب، به [[سرپرست]] گروه یا کسی اطلاق می‌شد که تفحص در احوال دسته یا صنفی را بر عهده داشت<ref>اباصلت فروتن|فروتن، اباصلت، علی اصغر مرادی|مرادی، علی اصغر، واژه‌نامه فقه سیاسی (کتاب)|واژه‌نامه فقه سیاسی، ص ۱۷۸.</ref>.

دو واژۀ «عریف» و «[[نقیب]]» در [[تاریخ]] و متون [[اسلامی]] نشانگر سابقۀ ممتد شبکه اطلاعاتی در [[تفکر]] [[دینی]] به طور عام و اندیشۀ اسلامی به طور خاص است.

«عریف» به کسی گفته می‌شد که [[مسئولیت]] خاصی را در زمینۀ [[شناخت]] خصوصیات و [[اخبار]] [[قوم]]، [[قبیله]] و اشخاص داشته و در موقعیت‌های مناسب مورد [[مشاهده]] [[مسئولان]] قرار گرفته و اطلاعات لازم را در [[اختیار]] آنان قرار می‌داد و به خاطر این خصوصیت به [[سرپرستی]] آنها گمارده می‌شد<ref>لسان العرب، ج۹، ص۲۳۸؛ النهایة ابن اثیر، ماده عرف.</ref>.

مانند [[قضاوت]] که شغلی [[شریف]] و عبادتی بزرگ و وظیفه‌ای خطیر و مهم در احیای [[عدالت]] در [[جامعه]] است ولی بیشتر کسانی که به این امر مهم می‌پردازند، [[اهل]] آتشند.

[[علامه حلی]] در کتاب «تذکرة الفقهاء» می‌نویسد:

بر [[دولت]] [[امام]] لازم است که دیوانی را برای ثبت اسامی [[قبایل]]، گروه‌ها و [[مستمری]] آنها داشته باشد و برای هر کدام عریفی بگمارد، که نشانه گروه خود را به همراه داشته و برای هر کدام مشخصات و [[پرچم]] معین کند، چنانکه [[رسول خدا]]{{صل}} در جریان [[فتح خیبر]] برای هر ده نفر یک [[عریف]] معین کرد<ref>تذکرة الفقهاء، ج۱، ص۴۳۷.</ref>.

در [[حدیث]] دیگر آمده است که [[رسول اکرم]]{{صل}} به یکی از یارانش فرمود: «چه خوب بود که در حالی از [[دنیا]] می‌رفتی که نه امیری، نه کاتبی و نه عریف»<ref>سنن ابی داود، ج۳، ص۱۳۲.</ref>.

این [[احادیث]] خطیر بودن مسئولیت «عرافت» را بیان می‌کند که بسیاری از اشخاص به دلیل عدم [[توانایی]] برای [[تحمل]] این [[مسئولیت]] سنگین، نباید آن را بپذیرند.

اما [[پیامبر اکرم]]{{صل}} از شبکۀ [[عریف]] و [[نقیب]] استفاده کرده<ref>الاصابه، ج۱، ص۲۵۱؛ تفسیر قرطبی، ج۶، ص۱۱۳ – ۱۱۲.</ref> و در [[حکومت امام علی]]{{ع}} نیز در مواردی عریفان برای انجام مسئولیت‌هایی به کار گماشته شده‌اند.

هنگامی که [[حنظلة بن ربیع]]، با وجود بیعتش با [[امام]]{{ع}} به سوی [[معاویه]] گریخت، به [[دستور امام]]{{ع}} عریف [[قوم]] وی احضار شد و توسط وی (عریف) [[خانه]] حنظله منهدم شد.

در مورد دیگر مقداری عسل و مواد غذایی کمیابی از [[همدان]] به [[خدمت]] [[امام علی]]{{ع}} آوردند، امام{{ع}} عریف‌ها را احضار و توسط آنها تمامی آن مواد غذایی را بین [[ایتام]] [[کوفه]] تقسیم کردند<ref>کافی، ج۱، ص۴۰۶.</ref>.

بسیاری از [[مفسران]] نقیب را در آیۀ: {{متن قرآن|وَبَعَثْنَا مِنْهُمُ اثْنَيْ عَشَرَ نَقِيبًا}}<ref>«و از ایشان دوازده سرپرست را برانگیختیم» سوره مائده، آیه ۱۲.</ref> و نیز در [[حدیث]] مربوط به [[بیعت عقبه]] ثانیه: {{متن حدیث|أَخْرِجُوا إِلَيَّ مِنْكُمُ اثْنَيْ عَشَرَ نَقِيباً يَكْفُلُونَ عَلَيْكُمْ بِذَلِكَ}}<ref>بحار الانوار، ج۱۹، ص۱۳.</ref> به معنای مطلع، مراقب و ناظر [[تفسیر]] کرده‌اند<ref>تفسیر التبیان، ج۲، ص۴۶۵؛ تفسیر قرطبی، ج۶، ص۱۱۲؛ تفسیر مجمع البیان، ج۳، ص۱۷۰؛ تفسیر طبری، ج۶، ص۹۵.</ref>.<ref>فقه سیاسی، ج۶، ص۱۱۸ – ۱۱۵.</ref><ref>[[عباس علی عمید زنجانی|عمید زنجانی، عباس علی]]، [[دانشنامه فقه سیاسی ج۲ (کتاب)|دانشنامه فقه سیاسی ج۲]]، ص ۲۴۰.</ref>

[[رده:عریف]]