حسن بن علی بن بزیع: تفاوت میان نسخه‌ها

«الحسن بن علی بن بزیع» در برخی کتب [[اهل تسنن]] با پسوند «البناء» یا «البناء الکوفی»، و یا «البناء [[مولی]] [[بنی هاشم]]» یاد شده است. از شاگردان [[حدیثی]] او می‌‌توان [[محدّث]] و رجالی معروف «أحمد بن [[محمد بن سعید]] الهمدانی ابن عقدة» و [[مفسر]] مشهور «[[فرات]] بن إبراهیم [[کوفی]]» را نام برد. [[خطبه]] [[همام]]، خاتمبخشی [[امیر مؤمنان]]{{ع}} [[حدیث کساء]] و [[شأن نزول آیه]] [[تطهیر]] و رخداد [[پیروزی در جنگ]] [[خندق]]، نمونههایی از حوادث مشهور

در [[کتب رجالی]] قدماء [[شیعه]]، شرح حال «[[حسن بن علی]] بن بزیع» گزارش نشده؛ ولی از این راوی در طریق [[روایی]] «[[شیخ طوسی]]» به کتاب نوادر «[[احمد بن صبیح]] أسدی کوفی» یاد شده است:

{{عربی|أحمد بن صبیح، أبو عبدالله الأسدی، کوفی،...، فمن کتبه: کتاب التفسیر....، و کتاب النوادر. أخبرنا به الحسین بن عبیدالله، عن محمد بن محمد بن الحسن بن هارون الکندی، قال: حدثنا محمد بن الحسین بن حفص الخثعمی، قال: حدثنا الحسن بن علی بن بزیع، عن أحمد بن صبیح}}<ref>الفهرست، طوسی، ص۵۶، ش۶۸.</ref>.

همچنین «[[نجاشی]]» افزون بر کتاب نوادر، [[کتاب تفسیر]] «احمد بن صبیح» را نیز از همین راوی گزارش کرده است: {{عربی|أحمد بن صبیح أبو عبدالله الأسدی، کوفی،...، له کتب، منها: التفسیر و کتاب النوادر. أخبرنا أحمد بن عبدالواحد و الحسین بن عبیدالله عن محمد بن محمد بن هارون الکندی، عن محمد بن الحسین بن حفص الخثعمی، قال: حدثنا الحسن بن علی بن بزیع، عن أحمد بن صبیح}}<ref>رجال النجاشی، ص۷۸، ش۱۸۴.</ref>.

از [[رجالیان]] متأخر، «[[علامه حلّی]]» از «[[محمد بن عبدالله]] ابن عم الحسین بن أبی العلاء» یاد کرده و در طریق سندی خود به او از نام راوی بهره جسته است: {{عربی|محمد بن عبدالله ابن عم الحسین بن أبی العلاء. روی ابن عقدة: عن الحسن بن علی بن بزیع عن عبدالله بن محمد المزخرف أبومحمد قال: حدثنی محمد بن عبدالله ابن عم الحسین بن العلا و کان خیرا}}<ref>رجال العلامة الحلی، ص۱۶۴ - ۱۶۵، ش۱۸۴.</ref>.

وی در چگونگی خوانش نام راوی در کتاب ایضاح الاشتباه می‌نویسد:

{{عربی|الحسن بن علی بن بزیع: بالباء المفتوحة المنقطة تحتها نقطة، و الزای، و الیاء المنقطة تحتها نقطتین و العین المهملة}}<ref>إیضاح الاشتباه، ص۱۶۳، ش۲۲۵.</ref>.

در نضد الایضاح «[[فیض کاشانی]]»: {{عربی|الحسن بن علی بن بزیع بالموحدة المفتوحة و الزای و التحتیة و المهملة}}<ref>نضد الایضاح، ص۹۲.</ref>.

نویسنده کتاب الذریعة هنگام نمایاندن نَسَب و تبار [[راوی]]، پیشبینی کرده که وی از [[نوادگان]] «محمد بن إسماعیل بن بزیع» یا «أحمد بن [[حمزة بن بزیع]]» باشد. وی گمانهزنی خود را با این عبارت نشان داده است:

{{عربی|و لعله من أحفاد محمد بن إسماعیل بن بزیع، أو أحمد بن حمزة بن بزیع من أصحاب الرضا{{ع}} و کانا فی عداد الوزراء}}<ref>الذریعة إلی تصانیف الشیعه، ج۴، ص۳۴۶. نویسنده کتاب، نام راوی را به اشتباه، «علی بن الحسن بن بزیع» ثبت کرده است. عبارت گزارش شده در رجال الکشی، ص۵۶۴، ش۱۰۶۵: {{عربی|قال حمدویه، عن أشیاخه إن محمد بن إسماعیل بن بزیع و أحمد بن حمزة بن بزیع، کانا فی عداد الوزراء}}.</ref>.

خاستگاه احتمال پیشین، [[همسانی]] نام راوی مذکور با دو راوی یادشده، در اسم جدّ (بزیع) است؛ ولی در منابع دسترس، دلیلی بر چنین پیوندی وجود ندارد.

راوی در کتب [[اهل تسنن]]

در برخی کتب اهل تسنن از راوی یادشده با عناوین «[[الحسن بن علی]] بن بزیع البناء»، «الحسن بن علی بن بزیع البناء الکوفی»، «الحسن بن علی البناء»، «الحسن بن علی بن بزیع البناء [[مولی]] [[بنی هاشم]]» و «حسنون البناء الکوفی» نامبرده شده است<ref>تهذیب الکمال، ج۳، ص۷ و ۱۱۱؛ ج۸، ص۱۹۲، ش۱۶۶۱؛ مسند الشهاب، ج۱، ص۴۱۰، ش۷۰۶؛ المعجم الکبیر، ج۲۲، ص۱۲۱؛ تهذیب الکمال، ج۱۹، ص۳۸۱، ش۳۸۱۷؛ السنن الکبری، بیهقی، ج۲، ص۴۱۴.</ref>.

«[[ابن جوزی]]» پس از گزارش این [[حدیث]] به [[تضعیف]] آن پرداخته است:

[[تاریخ]] تولد و درگذشت [[راوی]] روشن نیست؛ ولی [[تاریخ]] تولد و درگذشت برخی شاگردان [[حدیثی]] وی تا اندازه‌ای دوران [[زندگی]] او را میشناساند. «[[محمد بن حسین بن حفص خثعمی]]» نمونه‌ای از روایتگران «[[حسن بن علی]] بن بزیع» هست که در سال ۳۱۷ [[وفات]] یافته است<ref>رجال الطوسی، ص۴۴۲، ش۶۳۱۲.</ref>. برخی از کتب سنّیان، تولد «[[خثعمی]]» را سال ۲۲۱ و وفاتش را ۳۱۵ نوشته‌اند<ref>تاریخ بغداد، ج۲، ص۲۳۱، ش۶۹۰.</ref>؛ همچنین «[[احمد بن محمد بن سعید]] ابن عقدة» که در سال ۲۴۹ متولد و در سال ۳۳۲ یا ۳۳۳<ref>رجال الطوسی، ص۴۴۲ ش۶۳۱۷؛ رجال النجاشی، ص۹۵، ش۲۳۳.</ref> از [[دنیا]] رفته است.

بر این پایه، دوران زندگانی «حسن بن علی بن بزیع» از سالهای آغازین [[قرن سوم]] تا دهه‌های پایانی همان [[قرن]] ادامه داشته است<ref>«آقا بزرگ طهرانی» در الذریعة إلی تصانیف الشیعه (ج ۴، ص۳۴۶) نوشته است: {{عربی|لم أجد له ترجمة مستقلة فی الأصول الرجالیة غیرا أنه ذکر فی الفهرست و النجاشی أنه یروی عن ابن بزیع المذکور أبوجعفر محمد بن الحسین بن الحفص الخثعمی الأشنانی الکوفی (المتوفی ۳۱۷) کما أرخه الشیخ فی رجاله فی باب من لم یرو عنهم، قال: و قد سمع التلعکبری عن الخثعمی (فی سنة ۳۱۵) و له منه إجازة، فظهر منه أن علی بن الحسن بن بزیع من مشایخ الروایة و الإجازة فی أواخر القرن الثالث}}.</ref>. این [[زمان]]، برابر با دوران [[امامت]] [[امام نهم]]، [[امام دهم]] و [[امام یازدهم]]{{عم}} است و کمی از [[دوران غیبت صغرا]]؛ نیز روشن می‌گردد که راوی از [[راویان طبقه هفتم]] و هشتم است و بدین جهت، «[[آیت الله بروجردی]]» وی را از طبقه هشتم شمرده است<ref>الموسوعة الرجالیه (طبقات رجال فهرست و نجاشی)، ج۶، ص۲۱۷ و ۴۲۴.</ref>.

در میان روایات، برخی از آنها به سبب داشتن نکته‌های ادبی کمنظیر یا جنبه‌های [[اخلاقی]] سازنده، کارا و انسانساز، یا نکته‌های کمتر شنیدهشده و [[ناب]] [[تاریخی]]، از جایگاه ویژه و برجسته‌ای برخوردار است. [[خطبه]] همّام که [[امیر مؤمنان]]{{ع}} آن را میان شماری از [[شیعیان]] خود بیان فرمود و «همّام» یکی از آنها بود، نمونه روشنی از آن [[روایات]] است. [[راوی]] مورد بحث، از روایتگران این خطبه است:

{{متن حدیث|... قَالَ أَبُو الْمُفَضَّلِ الشَّيْبَانِيُّ وَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ عَامِرٍ الْبُنْدَارُ بِالْكُوفَةِ مِنْ أَصْلِ كِتَابِهِ وَ هَذَا الْحَدِيثُ بِلَفْظِهِ وَ هُوَ أَتَمُّ سِيَاقَةً قَالَ حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ بَزِيعٍ قَالَ حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ عَاصِمِ بْنِ حُمَيْدٍ عَنْ أَبِي حَمْزَةَ الثُّمَالِيِّ عَنْ رَجُلٍ مِنْ قَوْمِهِ يَعْنِي يَحْيَى ابْنَ أُمِّ الطَّوِيلِ أَنَّهُ أَخْبَرَهُ عَنْ نَوْفٍ الْبِكَالِيِّ قَالَ: عَرَضَتْ لِي إِلَى أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ{{ع}} حَاجَةٌ فَاسْتَبْعَثْتُ إِلَيْهِ جُنْدَبَ بْنَ زُهَيْرٍ وَ الرَّبِيعَ بْنَ خَيْثَمٍ وَ ابْنَ أَخِيهِ هَمَّامَ بْنَ عُبَادَةَ بْنِ خَيْثَمٍ وَ كَانَ مِنْ أَصْحَابِ الْبَرَانِسِ فَأَقْبَلْنَا مُعْتَمِدِينَ لِقَاءَ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ{{ع}} فَأَلْفَيْنَاهُ حِينَ خَرَجَ يَؤُمُّ الْمَسْجِدَ فَأَفْضَى وَ نَحْنُ مَعَهُ إِلَى نَفَرٍ مُتَدَيِّنِينَ قَدْ أَفَاضُوا فِي الْأُحْدُوثَاتِ تَفَكُّهاً وَ بَعْضُهُمْ يُلْهِي بَعْضاً فَلَمَّا أَشْرَفَ لَهُمْ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ{{ع}}أَسْرَعُوا إِلَيْهِ قِيَاماً فَسَلَّمُوا وَ رَدَّ التَّحِيَّةَ ثُمَّ قَالَ مَنِ الْقَوْمُ فَقَالُوا أُنَاسٌ مِنْ شِيعَتِكَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ فَقَالَ لَهُمْ حُبّاً ثُمَّ قَالَ يَا هَؤُلَاءِ مَا لِي لَا أَرَى فِيكُمْ شِيمَةَ شِيعَتِنَا وَ حِلْيَةَ أَحِبَّتِنَا أَهْلَ الْبَيْتِ فَأَمْسَكَ الْقَوْمُ حَيَاءً قَالَ نَوْفُ فَأَقْبَلَ عَلَيْهِ جُنْدَبٌ وَ الرَّبِيعُ فَقَالا مَا سِمَةُ شِيعَتِكُمْ وَ صِفَتُهُمْ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ فَتَثَاقَلَ عَنْ جَوَابِهِمَا فَقَالَ اتَّقِيَا اللَّهَ أَيُّهَا الرَّجُلَانِ وَ أَحْسِنَا {{متن قرآن|إِنَّ اللَّهَ مَعَ الَّذِينَ اتَّقَوْا وَالَّذِينَ هُمْ مُحْسِنُونَ}}<ref>«بی‌گمان خداوند با کسانی است که پرهیزگاری می‌ورزند و با کسانی است که نیکوکارند» سوره نحل، آیه ۱۲۸.</ref>.

همچنین است [[روایت]] [[اصحاب اعراف]]: {{متن حدیث|فُرَاتٌ قَالَ حَدَّثَنِي الْحَسَنُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ بَزِيعٍ مُعَنْعَناً عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ{{ع}} قَالَ: وَ نادى أَصْحابُ الْجَنَّةِ أَصْحابَ النَّارِ أَنْ قَدْ وَجَدْنا {{متن قرآن|وَنَادَى أَصْحَابُ الْجَنَّةِ أَصْحَابَ النَّارِ أَنْ قَدْ وَجَدْنَا مَا وَعَدَنَا رَبُّنَا حَقًّا فَهَلْ وَجَدْتُمْ مَا وَعَدَ رَبُّكُمْ حَقًّا قَالُوا نَعَمْ فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ بَيْنَهُمْ}}<ref>«و بهشتیان، دمسازان آتش را ندا می‌کنند که ما وعده پروردگار خویش را راستین یافته‌ایم آیا شما (نیز) وعده پروردگارتان را راستین یافته‌اید؟ می‌گویند: آری آنگاه بانگ برآورنده‌ای در میان آنان بانگ برمی‌دارد که لعنت خداوند بر ستمکاران!» سوره اعراف، آیه ۴۴.</ref> عَلِيُّ [بْنُ أَبِي طَالِبٍ]{{ع}}}}<ref>تفسیر فرات الکوفی، ص۱۴۲، ح۱۷۳.</ref>.

- {{متن حدیث|فُرَاتٌ قَالَ حَدَّثَنِي الْحَسَنُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ بَزِيعٍ مُعَنْعَناً عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ [ع] قَالَ قَالَ [أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ]{{ع}} يَا مَعْشَرَ الْمُسْلِمِينَ {{متن قرآن|فَقَاتِلُوا أَئِمَّةَ الْكُفْرِ إِنَّهُمْ لَا أَيْمَانَ لَهُمْ لَعَلَّهُمْ يَنْتَهُونَ}}<ref>«و اگر پیمانشان را پس از بستن بشکنند و به دینتان طعنه زنند با پیشگامان کفر که به هیچ پیمانی پایبند نیستند کارزار کنید باشد که باز ایستند» سوره توبه، آیه ۱۲.</ref> [الْآيَةَ] ثُمَّ قَالَ هَؤُلَاءِ [الْقَوْمُ] هُمْ وَ رَبِّ الْكَعْبَةِ يَعْنِي أَهْلَ صِفِّينَ وَ الْبَصْرَةِ وَ الْخَوَارِجِ}}<ref>تفسیر فرات الکوفی، ص۱۶۳، ح۲۰۴.</ref>.

برخی از استادان [[حدیثی]] «[[حسن بن علی]] بن بزیع»: «[[محمد بن عمر]] (الجرجانی)، إسماعیل بن إسحاق، [[عمر]] بن إبراهیم، [[محمد بن عمران]] بن أبیلیلی، حفص الفراء، [[یوسف بن کلیب مسعودی]]، إسماعیل بن بشار الهاشمی، مالک بن إبراهیم، قاسم بن الضحاک، إسماعیل بن صبیح، إسماعیل بن أبان، أحمد بن صبیح، یحیی بن حسن بن [[فرات]] القزاز، [[إبراهیم بن محمد]] بن میمون، [[عثمان بن سعید]] المری»<ref>کتاب [[سلیم بن قیس هلالی]]، ج۲، ص۹۶۲؛ [[تفسیر فرات کوفی]]، ص۴۳۶، ح۵۷۴؛ [[فضائل]] [[أمیر المؤمنین]]{{ع}}، ص۲۸، (ح۲۲)، ۵۴، (ح۵۰)، ۱۹۲، (ح۱۹۲)، ۲۰۸، (ح۲۱۶) و ۲۱۰، (ح۲۱۸)؛ [[کنز]] الفوائد، ج۱، ص۸۹؛ [[الأمالی]]، [[طوسی]]، ص۲۵۹، (ح۴۶۸)، ۲۵۹، (ح ۴۷۰) و ۳۳۵، (ح ۶۷۵)؛ [[رجال النجاشی]]، ص۷۸، ش۱۸۴؛ الفهرست، طوسی، ص۵۶، ش۶۸؛ الموضوعات، ج۱، ص۳۸۹؛ توضیح المشتبه، ج۳، ص۷۳؛ السنن

گروهی از [[راویان]]، شاگردان حدیثی اویند: «أحمد بن [[محمد بن سعید]] ابن عقدة، فرات بن إبراهیم [[کوفی]]، [[محمد بن علی]] بن أحمد بن عامر البندار، [[محمد بن الحسین بن حفص الخثعمی]]، [[أبوالعباس]] [[محمد بن یعقوب]]»<ref>فضائل أمیر المؤمنین{{ع}}، ص۲۸، ح۲۲؛ کنز الفوائد، ج۱، ص۸۸؛ رجال النجاشی، ص۷۸، ش۱۸۴؛ السنن الکبری، بیهقی، ج۲، ص۴۱۴.</ref>.

شمار [[روایات]] این راوی چشمگیر است؛ ولی جناب «[[نجاشی]]» و «[[شیخ طوسی]]» نام او را در میان دارندگان اثر قلمی یاد نکرده‌اند و این مینمایاند وی کتاب و اثر قلمی جداگانه نداشته و در [[نقل روایت]]، سِمت شیخ [[اجازه]] را دارا بوده، از این رو [[شناخت]] [[گرایش]] [[فکری]] راوی از این طریق دشوار است؛ لیکن [[شناسایی]] غیر مستقیم مذهب راوی و استخراج آن از روایات وی شدنی است.

- {{متن حدیث|وَ عَنْهُ قَالَ: حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ الْحَسَنِ قَالَ حَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ مُوسَى قَالَ حَدَّثَنِي عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ مَخْلَدٍ قَالَ حَدَّثَنِي عَلِيُّ بْنُ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ بَزِيعٍ قَالَ حَدَّثَنِي يَحْيَى بْنُ الْحَسَنِ بْنِ فُرَاتٍ قَالَ حَدَّثَنِي عَلِيُّ بْنُ هَاشِمِ بْنِ الْبَرِيدِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ: كُنْتُ عِنْدَ أَبِي جَعْفَرٍ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ الْبَاقِرِ{{ع}} إِذْ دَخَلَ جَعْفَرٌ ابْنُهُ وَ عَلَى رَأْسِهِ ذُؤَابَةٌ وَ فِي يَدِهِ عَصًا يَلْعَبُ بِهَا فَأَخَذَهُ الْبَاقِرُ{{ع}} وَ ضَمَّهُ إِلَيْهِ ضَمّاً ثُمَّ قَالَ بِأَبِي أَنْتَ وَ أُمِّي لَا تَلْهُو وَ لَا تَلْعَبُ ثُمَّ قَالَ لِي يَا مُحَمَّدُ هَذَا إِمَامُكَ بَعْدِي فَاقْتَدِ بِهِ وَ اقْتَبِسْ مِنْ عِلْمِهِ وَ اللَّهِ إِنَّهُ لَهُوَ الصَّادِقُ الَّذِي وَصَفَهُ لَنَا رَسُولُ اللَّهِ{{صل}} وَ إِنَّ شِيعَتَهُ مَنْصُورُونَ فِي الدُّنْيَا وَ الْآخِرَةِ وَ أَعْدَاءَهُ مَلْعُونُونَ فِي الدُّنْيَا وَ الْآخِرَةِ عَلَى لِسَانِ كُلِّ نَبِيٍّ فَضَحِكَ جَعْفَرٌ{{ع}} وَ احْمَرَّ وَجْهُهُ فَالْتَفَتَ إِلَيَّ أَبُو جَعْفَرٍ وَ قَالَ لِي سَلْهُ قُلْتُ لَهُ يَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ مِنْ أَيْنَ الضَّحِكُ قَالَ يَا مُحَمَّدُ الْعَقْلُ مِنَ الْقَلْبِ وَ الْحُزْنُ مِنَ الْكَبِدِ وَ النَّفَسُ مِنَ الرِّيَةِ وَ الضَّحِكُ مِنَ الطِّحَالِ فَقُمْتُ وَ قَبَّلْتُ رَأْسَهُ}}<ref>بهجة النظر، ص۸۰، ح۱۲؛ همچنین بحار الأنوار، ج۴۷، ص۱۵، ح۱۲؛ ج۵۸، ص۳۰۵، ح١٣؛ عوالم العلوم، ج۲۰، ص۵۴، ح۱. منبع این روایت کتاب کفایة الأثر (ص۲۵۳) است که از روی اشتباه، عنوان راوی در آن «علی بن الحسن بن علی بن بزیع» نوشته شده است.</ref>.

{{متن حدیث|فُرَاتٌ قَالَ حَدَّثَنِي الْحَسَنُ [الْحُسَيْنُ] بْنُ عَلِيِّ بْنِ بَزِيعٍ مُعَنْعَناً عَنْ أَبِي رَجَاءٍ الْعُطَارِدِيِّ قَالَ: لَمَّا بَايَعَ النَّاسُ لِأَبِي بَكْرٍ دَخَلَ أَبُو ذَرٍّ [الْغِفَارِيُّ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ فِي] الْمَسْجِدِ فَقَالَ أَيُّهَا النَّاسُ {{متن قرآن|إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَى آدَمَ وَنُوحًا وَآلَ إِبْرَاهِيمَ وَآلَ عِمْرَانَ عَلَى الْعَالَمِينَ * ذُرِّيَّةً بَعْضُهَا مِنْ بَعْضٍ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ}}<ref>«خداوند، آدم، نوح و خاندان ابراهیم و خاندان عمران را بر جهانیان برتری داد * در حالی که برخی از فرزندزادگان برخی دیگرند و خداوند شنوایی داناست» سوره آل عمران، آیه ۳۳-۳۴.</ref> فَأَهْلُ بَيْتِ نَبِيِّكُمْ هُمُ الْآلُ مِنْ آلِ إِبْرَاهِيمَ وَ الصَّفْوَةُ وَ السُّلَالَةُ مِنْ إِسْمَاعِيلَ وَ الْعِتْرَةُ الْهَادِيَةُ مِنْ مُحَمَّدٍ صفَبِمُحَمَّدٍ [فمحمد] شُرِّفَ شَرِيفُهُمْ فَاسْتَوْجَبُوا حَقَّهُمْ وَ نَالُوا الْفَضِيلَةَ مِنْ رَبِّهِمْ [فَأَهْلُ بَيْتِ مُحَمَّدٍ فِينَا] كَالسَّمَاءِ الْمَبْنِيَّةِ وَ الْأَرْضِ الْمَدْحِيَّةِ وَ الْجِبَالِ الْمَنْصُوبَةِ وَ الْكَعْبَةِ الْمَسْتُورَةِ وَ الشَّمْسِ الضَّاحِيَةِ وَ النُّجُومِ الْهَادِيَةِ وَ الشَّجَرَةِ الزَّيْتُونَةِ [النُّبُوَّةِ الْمَنْبُوتَةِ] أَضَاءَ زَيْتُهَا وَ بُورِكَ مَا حَوْلَهَا فَمُحَمَّدٌ صوَصِيُّ آدَمَ وَ وَارِثُ عِلْمِهِ وَ إِمَامُ الْمُتَّقِينَ وَ قَائِدُ الْغُرِّ الْمُحَجَّلِينَ وَ تَأْوِيلُ الْقُرْآنِ الْعَظِيمِ [وَ] عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ [ع] الصِّدِّيقُ الْأَكْبَرُ وَ الْفَارُوقُ الْأَعْظَمُ وَ وَصِيُّ مُحَمَّدٍ [صل] وَ وَارِثُ عِلْمِهِ وَ أَخُوهُ فَمَا بَالُكُمْ أَيَّتُهَا الْأُمَّةُ الْمُتَحَيِّرَةُ بَعْدَ نَبِيِّهَا لَوْ قَدَّمْتُمْ [قدمتموهم] مَنْ قَدَّمَ اللَّهُ وَ خَلَّفْتُمُ الْوَلَايَةَ لِمَنْ خَلَّفَهَا النَّبِيُّ [صل] وَ اللَّهِ لَمَا عَالَ وَلِيُّ اللَّهِ وَ لَمَا اخْتَلَفَ [اخْتَلَفَا اختلفتا] اثْنَانِ فِي حُكْمٍ وَ لَا سَقَطَ سَهْمٌ مِنْ فَرَائِضِ اللَّهِ وَ لَا تَنَازَعَتْ هَذِهِ [بهذه] الْأُمَّةُ [وَ] فِي شَيْءٍ مِنْ أَمْرِ دِينِهَا إِلَّا وَجَدْتُمْ عِلْمَ ذَلِكَ عِنْدَ أَهْلِ بَيْتِ نَبِيِّكُمْ لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَقُولُ فِي كِتَابِهِ الْعَزِيزِ {{متن قرآن|الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ يَتْلُونَهُ حَقَّ تِلَاوَتِهِ}}<ref>«کسانی که بدان‌ها کتاب (آسمانی) داده‌ایم، آن را چنان که سزاوار خواندن آن است می‌خوانند، آنان بدان ایمان دارند؛ و کسانی که به آن انکار ورزند زیانکارند» سوره بقره، آیه ۱۲۱.</ref> فَذُوقُوا وَبَالَ مَا فَرَّطْتُمْ {{متن قرآن|وَسَيَعْلَمُ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَيَّ مُنْقَلَبٍ يَنْقَلِبُونَ}}<ref>«جز آنان که ایمان دارند و کارهای شایسته انجام می‌دهند و خداوند را بسیار یاد می‌کنند و پس از آنکه ستم دیده باشند داد می‌ستانند و آنان که ستم ورزیده‌اند به زودی خواهند دانست که به کدام بازگشتگاه باز خواهند گشت» سوره شعراء، آیه ۲۲۷.</ref>}}<ref>تفسیر فرات الکوفی، ص۸۱ - ۸۲، ح۵۸.</ref>.

- {{متن حدیث|فُرَاتٌ قَالَ حَدَّثَنِي الْحَسَنُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ بَزِيعٍ مُعَنْعَناً عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ{{ع}}قَالَ: لَا نَالَتْنِي شَفَاعَةُ جَدِّي إِنْ لَمْ يَكُنْ نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي [أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ] عَلِيِّ [بْنِ أَبِي طَالِبٍ{{ع}}] {{متن قرآن|قُلْ هَذِهِ سَبِيلِي أَدْعُو إِلَى اللَّهِ عَلَى بَصِيرَةٍ أَنَا وَمَنِ اتَّبَعَنِي وَسُبْحَانَ اللَّهِ وَمَا أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ}}<ref>«بگو: این راه من است که با بینش به سوی خداوند فرا می‌خوانم، من و (نیز) هر کس که پیرو من است؛ و پاکاکه خداوند است و من از مشرکان نیستم» سوره یوسف، آیه ۱۰۸.</ref>}}<ref>تفسیر فرات الکوفی، ص۲۰۲، ح۲۶۷.</ref>.

- {{متن حدیث|فُرَاتٌ قَالَ حَدَّثَنِي الْحَسَنُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ بَزِيعٍ مُعَنْعَناً عَنْ أَبِي أُمَامَةَ [الْبَاهِلِيِ] قَالَ: كُنَّا ذَاتَ يَوْمٍ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ صجُلُوساً فَجَاءَنَا [أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ] عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ{{ع}}وَ اتَّفَقَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ [صل] قِيَامٌ فَلَمَّا رَأَى عَلِيّاً جَلَسَ فَقَالَ يَا ابْنَ أَبِي طَالِبٍ أَ تَعْلَمُ لِمَ جَلَسْتُ قَالَ اللَّهُمَّ لَا فَقَالَ [رَسُولُ اللَّهِ{{صل}}] خَتَمْتُ أَنَا النَّبِيِّينَ وَ خَتَمْتَ أَنْتَ الْوَصِيِّينَ فَحَقَّ اللَّهُ أَنْ لَا يَقِفَ مُوسَى بْنُ عِمْرَانَ{{ع}}مَوْقِفاً إِلَّا وَقَفَ مَعَهُ يُوشَعُ بْنُ نُونٍ وَ إِنِّي أَقِفُ وَ تُوقَفُ وَ أُسْأَلُ وَ تُسْأَلُ فَأَعِدَّ الْجَوَابَ يَا ابْنَ أَبِي طَالِبٍ فَإِنَّمَا أَنْتَ عُضْوٌ مِنْ أَعْضَائِي تَزُولُ أَيْنَمَا زُلْتُ فَقَالَ عَلِيٌّ [ع] يَا رَسُولَ اللَّهِ فَمَا الَّذِي تُسْأَلُ حَتَّى أَهْتَدِيَ فَقَالَ يَا عَلِيُّ مَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَلَا مُضِلَّ لَهُ وَ مَنْ يُضْلِلْهُ {{متن قرآن|فَلَا هَادِيَ لَهُ}}<ref>«کسانی را که خداوند در گمراهی وانهد هیچ رهنمایی ندارند و آنان را سرگردان در سرکشی‌شان وا می‌گذارد» سوره اعراف، آیه ۱۸۶.</ref> لَقَدْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقِي وَ مِيثَاقَكَ وَ أَهْلِ مَوَدَّتِكَ وَ شِيعَتِكَ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ فِيكُمْ شَفَاعَتِي ثُمَّ قَرَأَ {{متن قرآن|إِنَّمَا يَتَذَكَّرُ أُولُو الْأَلْبَابِ}}<ref>«تنها خردمندان پند می‌پذیرند؛» سوره رعد، آیه ۱۹.</ref> هُمْ شِيعَتُكَ يَا عَلِيُّ}}<ref>تفسیر فرات الکوفی، ص۲۴۵، ح۳۳۰.</ref>.

- {{متن حدیث|أَخْبَرَنَا أَبُو عُمَرَ، قَالَ: أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ، قَالَ: أَخْبَرَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ بَزِيعٍ، قَالَ: حَدَّثَنَا قَاسِمُ بْنُ الضَّحَّاكِ، قَالَ: حَدَّثَنِي شَهْرُ بْنُ حَوْشَبٍ أَخُو الْعَوَّامِ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْهَمْدَانِيِّ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ{{ع}} {{متن قرآن|إِلَّا مَنْ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا}}<ref>«جز آنان که توبه کنند و ایمان آورند و کاری شایسته کنند؛ که آنان به بهشت درمی‌آیند و هیچ ستم نمی‌بینند» سوره مریم، آیه ۶۰.</ref> قَالَ: وَ اللَّهِ لَوْ أَنَّهُ تَابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ صَالِحاً، وَ لَمْ يَهْتَدِ إِلَى وَلَايَتِنَا وَ مَوَدَّتِنَا وَ مَعْرِفَةِ فَضْلِنَا، مَا أَغْنَى عَنْهُ ذَلِكَ شَيْئاً}}<ref>الأمالی، طوسی، ص۲۵۹، ح۴۶۸.</ref>.

- {{متن حدیث|فُرَاتٌ قَالَ حَدَّثَنِي الْحَسَنُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ بَزِيعٍ مُعَنْعَناً عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ{{ع}} قَالَ: {{متن قرآن|وَنَادَى أَصْحَابُ الْجَنَّةِ أَصْحَابَ النَّارِ أَنْ قَدْ وَجَدْنَا مَا وَعَدَنَا رَبُّنَا حَقًّا فَهَلْ وَجَدْتُمْ مَا وَعَدَ رَبُّكُمْ حَقًّا قَالُوا نَعَمْ فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ بَيْنَهُمْ}}<ref>«و بهشتیان، دمسازان آتش را ندا می‌کنند که ما وعده پروردگار خویش را راستین یافته‌ایم آیا شما (نیز) وعده پروردگارتان را راستین یافته‌اید؟ می‌گویند: آری آنگاه بانگ برآورنده‌ای در میان آنان بانگ برمی‌دارد که لعنت خداوند بر ستمکاران!» سوره اعراف، آیه ۴۴.</ref> عَلِيُّ [بْنُ أَبِي طَالِبٍ]{{ع}}}}<ref>تفسیر فرات الکوفی، ص۱۴۲، ح۱۷۳.</ref>.

- {{متن حدیث|فُرَاتٌ قَالَ حَدَّثَنِي الْحَسَنُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ بَزِيعٍ مُعَنْعَناً عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ {{متن قرآن|وَتَعِيَهَا أُذُنٌ وَاعِيَةٌ}}<ref>«تا آن را برایتان یادکردی کنیم و گوش‌های نیوشنده آن را به گوش گیرند» سوره حاقه، آیه ۱۲.</ref> قَالَ أُذُنُ عَلِيٍّ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ{{صل}} مَا زِلْتُ أَسْأَلُ اللَّهَ مُنْذُ أُنْزِلَتْ عَلَيَّ أَنْ يَجْعَلَهَا أُذُنَكَ يَا عَلِيُّ}}<ref>تفسیر فرات الکوفی، ص۵۰۰، ح۶۵۶.</ref>.

جناب «[[بحرانی]]» با اشاره به طریق «[[شیخ طوسی]]» به کتاب «[[احمد بن صبیح]]» می‌نویسد: {{عربی|و فی الطریق الثانی محمد بن الحسین بن هارون الکندی، و محمد بن الحسین بن حفص الخثعمی، و الحسن بن علی بن بزیع، و هؤلاء الثلاثة غیر معلومی الحال لعدم الظفر بتزکیتهم و لا جرحهم فی کتب الرجال}}<ref>معراج أهل الکمال، ص۱۲۲، ش۵۶.</ref>.

«[[آیت الله خویی]]»: {{عربی|فالحسن بن علی بن بزیع مجهول، فلا اعتماد بما یرویه}}<ref>معجم رجال الحدیث، ج۱۷، ص۲۵۸، ش۱۱۱۳۳.</ref>.

«[[محقق شوشتری]]» در شرح حال «أحمد بن صبیح»: {{عربی|و روی الفهرست و النجاشی عن الحسن بن علی بن بزیع، عنه أیضاً و لم أقف علیه فی الرجال}}<ref>قاموس الرجال، ج۱، ص۴۸۰، ش۳۹۲.

[[محدث نوری]] در مستدرک الوسائل (خاتمه، ج۶، ص۴۳) طریق شیخ در الفهرست را که نام [[راوی]] در آن قرار دارد، مجهول دانسته است. «[[سید]] ابطحی» در [[تهذیب المقال]] (ج ۳، ص۲۶۰) با اشاره به طریق سندی «[[شیخ طوسی]]» به کتاب نوادر «[[احمد بن صبیح]]» می‌نویسد: {{عربی|ضعیف بالخثعمی و ابن بزیع المجهول حالهما}}.</ref>.

شیخ «[[موسی]] زنجانی» یادکرد نام راوی در طریق «شیخ طوسی» به «احمد بن صبیح» را [[نشانه]] [[اعتماد]] شیخ به راوی دانسته است: {{عربی|و ظاهر الشیخ الإعتماد علیه... و الرجل من مشایخ فرات الکوفی أحادیثه فی تفسیره علی کثرتها جیدة یمکن استفادة حسنه منها}}<ref>الجامع فی الرجال، ج۳، ص۲۰۰، ش۳۴۴۰.</ref>.

کتب [[تراجم]] و [[رجال]] و [[منابع حدیثی]]، دو منبع اعتبارسنجی [[راویان]] به شمار میآیند؛ لیکن اینکه جایگاه «[[حسن بن علی]] بن بزیع» در [[کتب رجالی]] قدماء شناسانده نشده، پس میبایستی از راه بررسی [[روایات]] وی به برخی نشانه‌های اعتبار او دست یافت. چند نکته، دستاورد سنجش روایات راوی است:

۱. از شاگردان [[حدیثی]] راوی، [[محدث]] معروف، حدیثشناس و [[آگاه]] به [[احوال راویان]] [[حدیث]]، جناب [[ابن عقده]]»، شماری از روایات او را گزارش کرده<ref>فضائل أمیر المؤمنین{{ع}}، ص۲۸، (ح۲۲)، ۵۴، (ح۵۰)، ۱۹۲، (ح۱۹۲) و ۲۰۸، (ح۲۱۶)؛ الأمالی، طوسی، ص۲۵۹، ح۴۶۸.</ref> و این نشانه پذیرفتگی و [[برگزیدگی]] گزارشهای راوی در [[کتب حدیثی]] است.

۲. [[فقیه]] و محدث صاحب اثر، «[[علی بن محمد بن علی خزاز]]» که [[نجاشی]] به [[وثاقت]] و [[فقاهت]] و وجاهتش تصریح کرده<ref>رجال النجاشی، ص۲۶۸، ش۷۰۰: {{عربی|علی بن محمد بن علی الخزاز، ثقة من أصحابنا، أبو القاسم، و کان فقیها وجها، له کتاب الإیضاح فی أصول الدین علی مذهب أهل البیت{{عم}}}}.</ref>، در کتاب معروفش به نام کفایة الأثر که از آثار مشهور و ماندگار [[امامیه]] به شمار می‌رود، هنگام یادکرد [[نصوص]] و [[ادله روایی]] اصل» [[امامت]]»، به گزارش چند راوی استناد کرده که «[[حسن بن علی]] بن بزیع» یکی از آنهاست:

گفتنی است که نام [[راوی]] در این سند به سبب خطای چاپی با عبارت «[[علی بن الحسن بن علی]] بن بزیع» ثبت شده و عبارت درست، «[[الحسن بن علی]] بن بزیع» است؛ زیرا این [[حدیث]] در چهار کتاب [[اثبات الهداة]]، بهجة النظر، [[بحار الأنوار]]، و [[عوالم العلوم]] نیز گزارش شده و نام راوی در همه آنها، «الحسن بن علی بن بزیع» است<ref>اثبات الهداة بالنصوص و المعجزات، ج۴، ص۱۳۱، ح۱۵؛ بهجة النظر، ص۸۰، ح۱۲؛ بحار الأنوار، ج۴۷، ص۱۵، ح۱۲؛ عوالم العلوم، ج۲۰، ص۵۴، ح۱.</ref>.

۳. [[روایتگر]] [[کثیر الروایه]] و معروف «شبعی [[ابوالمفضل شیبانی]]» در سنجش روایتی که هم از طریق «حسن بن علی بن بزیع» گزارش شده، هم راوی دیگر، طریق «حسن بن علی بن بزیع» را متقنتر، رساتر و کامل‌تر معرفی کرده است:

۴. یادکرد نام [[راوی]] در [[اسناد روایات]]، بی‌آنکه کتاب مستقلی برای او گزارش شده باشد، مینمایاند که راوی از [[مشایخ]] [[اجازه]] است. «آقا بزرگ» به این نکته اشاره کرده است:

{{عربی|فی الفهرست و النجاشی أنه یروی عن ابن بزیع المذکور أبو جعفر محمد بن الحسین بن الحفص الخثعمی الأشنانی الکوفی (المتوفی ۳۱۷) کما أرخه الشیخ فی رجاله فی باب من لم یرو عنهم، قال: و قد سمع التلعکبری عن الخثعمی (فی سنة ۳۱۵) و له منه إجازة، فظهر منه أن علی بن الحسن بن بزیع<ref>پیشتر گذشت که راوی کتاب تفسیر و نوادر «احمد بن صبیح اسدی» شخص «حسن بن علی بن بزیع» است.</ref> من مشایخ الروایة و الإجازة فی أواخر القرن الثالث و یروی عنه الخثعمی و هو یروی عن ابن صبیح}}<ref>الذریعة إلی تصانیف الشیعه، ج۴، ص۳۴۶. روشن است که «علی بن الحسن بن بزیع» در عبارت نویسنده کتاب، اشتباه چاپی است و گفتار یادشده، با «الحسن بن علی بن بزیع» (راوی مورد گفتوگو) سازگار است.</ref>.