←حرمت اکل مال به باطل و اکل سحت
(←منابع) برچسب: پیوندهای ابهامزدایی |
|||
| خط ۲۱: | خط ۲۱: | ||
===[[حرمت]] [[اکل مال به باطل]] و اکل [[سحت]]=== | ===[[حرمت]] [[اکل مال به باطل]] و اکل [[سحت]]=== | ||
قرآن با [[پسندیده]] خواندن [[نیکرفتاری]] در [[روابط اجتماعی]] و [[انسانی]] حتی با [[کافران]] و [[مشرکان]]: {{متن قرآن|لَّا يَنْهَىٰكُمُ ٱللَّهُ عَنِ ٱلَّذِينَ لَمْ يُقَـٰتِلُوكُمْ فِى ٱلدِّينِ وَلَمْ يُخْرِجُوكُم مِّن دِيَـٰرِكُمْ أَن تَبَرُّوهُمْ وَتُقْسِطُوٓا۟ إِلَيْهِمْ إِنَّ ٱللَّهَ يُحِبُّ ٱلْمُقْسِطِينَ}}<ref>«خداوند شما را از نیکی ورزیدن و دادگری با آنان که با شما در کار دین جنگ نکردهاند و شما را از خانههایتان بیرون نراندهاند باز نمیدارد؛ بیگمان خداوند دادگران را دوست میدارد» سوره ممتحنه، آیه ۸.</ref> از [[بهرهکشی]] و استثمار دیگران و [[تصرف]] اموال آنان به [[باطل]] و از بین بردن [[حقوق انسانی]] [[مردم]] به عنوان یک [[قانون]] عام<ref>مجمعالبیان، ج ۱، ص۵۰۶؛ المیزان، ج ۲، ص۵۱؛ الفرقان، ج ۲، ص۸۴.</ref> و فراگیر [[نهی]] کرده و هرگونه [[استثمار]] و [[بهرهکشی]] و [[تصرف]] [[اموال]] دیگران از راههای [[نامشروع]] را مردود دانسته است<ref>جامعالبیان، مج ۲، ج ۲، ص۲۵۱؛ من وحی القرآن، ج ۴، ص۵۵؛ نمونه، ج ۲، ص۴.</ref> و افزون بر [[نفی]] [[مالکیت]] استثمارگران نسبت به اینگونه اموال در [[دنیا]]، [[گرفتاری]] به عذاباُخروی را نیز [[نتیجه اعمال]] آنان میداند: {{متن قرآن|يَـٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ لَا تَأْكُلُوٓا۟ أَمْوَٰلَكُم بَيْنَكُم بِٱلْبَـٰطِلِ إِلَّآ أَن تَكُونَ تِجَـٰرَةً عَن تَرَاضٍۢ مِّنكُمْ وَلَا تَقْتُلُوٓا۟ أَنفُسَكُمْ إِنَّ ٱللَّهَ كَانَ بِكُمْ رَحِيمًۭا}}<ref>«ای مؤمنان! داراییهای یکدیگر را میان خود به نادرستی نخورید مگر داد و ستدی با رضای خودتان باشد و یکدیگر را نکشید بیگمان خداوند نسبت به شما بخشاینده است» سوره نساء، آیه ۲۹.</ref> و نیز بقره<ref>{{متن قرآن|وَلَا تَأْكُلُوٓا۟ أَمْوَٰلَكُم بَيْنَكُم بِٱلْبَـٰطِلِ وَتُدْلُوا۟ بِهَآ إِلَى ٱلْحُكَّامِ لِتَأْكُلُوا۟ فَرِيقًۭا مِّنْ أَمْوَٰلِ ٱلنَّاسِ بِٱلْإِثْمِ وَأَنتُمْ تَعْلَمُونَ}}«و داراییهای همدیگر را میان خود به نادرستی مخورید و آنها را (با رشوه) به سوی داوران سرازیر نکنید تا بخشی از داراییهای مردم را آگاهانه به حرام بخورید» سوره نیزبقره، آیه ۱۸۸.</ref>؛ [[توبه]]<ref>{{متن قرآن|يَـٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓا۟ إِنَّ كَثِيرًۭا مِّنَ ٱلْأَحْبَارِ وَٱلرُّهْبَانِ لَيَأْكُلُونَ أَمْوَٰلَ ٱلنَّاسِ بِٱلْبَـٰطِلِ وَيَصُدُّونَ عَن سَبِيلِ ٱللَّهِ وَٱلَّذِينَ يَكْنِزُونَ ٱلذَّهَبَ وَٱلْفِضَّةَ وَلَا يُنفِقُونَهَا فِى سَبِيلِ ٱللَّهِ فَبَشِّرْهُم بِعَذَابٍ أَلِيمٍۢ}} «ای مؤمنان! بسیاری از دانشوران دینی (اهل کتاب) و راهبان، داراییهای مردم را به نادرستی میخورند و (مردم را) از راه خداوند باز میدارند؛ (ایشان) و آنان را که زر و سیم را میانبارند و آن را در راه خداوند نمیبخشند به عذابی دردناک نوید ده!» سوره توبه، آیه ۳۴.</ref> اگرچه موارد [[آیات]] و [[شأن نزول]] آنها یکسان نیست و [[آیه]] اوّل اشاره به [[رباخواری]] و [[معاملات حرام]] و [[فاسد]] و آیه دوم ناظر به [[حرمت]] [[رشوهخواری]] و آیه سوم در ارتباط با [[زورگویی]] و [[غصب]] و [[تزویر]] [[راهبان]] و [[احبار]] است؛ امّا این آیات همگی عمومیت داشته، منحصر به مصداقهای یاد شده نیست<ref>المیزان، ج ۴، ص۳۲۲، ۵۱۲.</ref>. در همه موارد، «[[باطل]]» به معنای ناپایداری<ref>مقاییس اللغه، ج ۱، ص۲۵۸.</ref> و ضد [[حق]] به کار رفته<ref>مفردات، ص۴۸.</ref> که گرفتار آمدن به آن، [[نابودی جامعه]] را در پی دارد. [[علامه طباطبایی]] مینویسد: آمدن جمله {{متن قرآن|وَلَا تَقْتُلُوٓا۟ أَنفُسَكُمْ}} در ذیل [[آیه]] {{متن قرآن|لَا تَأْكُلُوٓا۟ أَمْوَٰلَكُم بَيْنَكُم بِٱلْبَـٰطِلِ}}<ref> سوره نساء، آیه ۲۹.</ref> اشارهای گویا به همین [[واقعیت]] است<ref>المیزان، ج ۴، ص۳۲۰.</ref>. در بسیاری موارد در [[منابع اسلامی]] «اکل [[سُحت]]» مرادف با «[[اکل مال به باطل]]» به کار رفته است و «سُحت» همچون «[[باطل]]» به هر درآمد و [[بهرهکشی]] [[نامشروع]]<ref>کشفالاسرار، ج ۳، ص۱۱۹.</ref> که خلاف [[دین]] و مروّت و مایه [[ننگ و عار]] باشد، اطلاق شده است<ref>مفردات، ص۴۰۰، «سحت»؛ من وحی القرآن، ج ۸، ص۲۴۳.</ref>، اگرچه در پارهای از [[آیات]] و [[روایات]] بر مصادیقی خاص تطبیق شده و پیداست که به آن موارد اختصاص ندارد<ref>نمونه، ج ۴، ص۳۸۶.</ref> و هرنوع بهرهکشی و حرامخواری و درآمد نامشروع را شامل میشود. [[قطبالدین راوندی]] در ذیل آیه {{متن قرآن|أَكَّـٰلُونَ لِلسُّحْتِ}}<ref> سوره مائده، آیه ۴۲.</ref> با اشاره به موارد متعدد «سُحت» در روایات مینویسد: آیه عمومیت دارد و همه موارد را شامل میشود<ref>فقه القرآن، ج ۲، ص۲۷ ـ ۲۸.</ref>.<ref>[[علی رضایی بیرجندی|رضایی بیرجندی، علی]]، [[استثمار (مقاله)|مقاله «استثمار»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۳ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم]] ج۳، ص ۳۲.</ref>. | قرآن با [[پسندیده]] خواندن [[نیکرفتاری]] در [[روابط اجتماعی]] و [[انسانی]] حتی با [[کافران]] و [[مشرکان]]: {{متن قرآن|لَّا يَنْهَىٰكُمُ ٱللَّهُ عَنِ ٱلَّذِينَ لَمْ يُقَـٰتِلُوكُمْ فِى ٱلدِّينِ وَلَمْ يُخْرِجُوكُم مِّن دِيَـٰرِكُمْ أَن تَبَرُّوهُمْ وَتُقْسِطُوٓا۟ إِلَيْهِمْ إِنَّ ٱللَّهَ يُحِبُّ ٱلْمُقْسِطِينَ}}<ref>«خداوند شما را از نیکی ورزیدن و دادگری با آنان که با شما در کار دین جنگ نکردهاند و شما را از خانههایتان بیرون نراندهاند باز نمیدارد؛ بیگمان خداوند دادگران را دوست میدارد» سوره ممتحنه، آیه ۸.</ref> از [[بهرهکشی]] و استثمار دیگران و [[تصرف]] اموال آنان به [[باطل]] و از بین بردن [[حقوق انسانی]] [[مردم]] به عنوان یک [[قانون]] عام<ref>مجمعالبیان، ج ۱، ص۵۰۶؛ المیزان، ج ۲، ص۵۱؛ الفرقان، ج ۲، ص۸۴.</ref> و فراگیر [[نهی]] کرده و هرگونه [[استثمار]] و [[بهرهکشی]] و [[تصرف]] [[اموال]] دیگران از راههای [[نامشروع]] را مردود دانسته است<ref>جامعالبیان، مج ۲، ج ۲، ص۲۵۱؛ من وحی القرآن، ج ۴، ص۵۵؛ نمونه، ج ۲، ص۴.</ref> و افزون بر [[نفی]] [[مالکیت]] استثمارگران نسبت به اینگونه اموال در [[دنیا]]، [[گرفتاری]] به عذاباُخروی را نیز [[نتیجه اعمال]] آنان میداند: {{متن قرآن|يَـٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ لَا تَأْكُلُوٓا۟ أَمْوَٰلَكُم بَيْنَكُم بِٱلْبَـٰطِلِ إِلَّآ أَن تَكُونَ تِجَـٰرَةً عَن تَرَاضٍۢ مِّنكُمْ وَلَا تَقْتُلُوٓا۟ أَنفُسَكُمْ إِنَّ ٱللَّهَ كَانَ بِكُمْ رَحِيمًۭا}}<ref>«ای مؤمنان! داراییهای یکدیگر را میان خود به نادرستی نخورید مگر داد و ستدی با رضای خودتان باشد و یکدیگر را نکشید بیگمان خداوند نسبت به شما بخشاینده است» سوره نساء، آیه ۲۹.</ref> و نیز بقره<ref>{{متن قرآن|وَلَا تَأْكُلُوٓا۟ أَمْوَٰلَكُم بَيْنَكُم بِٱلْبَـٰطِلِ وَتُدْلُوا۟ بِهَآ إِلَى ٱلْحُكَّامِ لِتَأْكُلُوا۟ فَرِيقًۭا مِّنْ أَمْوَٰلِ ٱلنَّاسِ بِٱلْإِثْمِ وَأَنتُمْ تَعْلَمُونَ}}«و داراییهای همدیگر را میان خود به نادرستی مخورید و آنها را (با رشوه) به سوی داوران سرازیر نکنید تا بخشی از داراییهای مردم را آگاهانه به حرام بخورید» سوره نیزبقره، آیه ۱۸۸.</ref>؛ [[توبه]]<ref>{{متن قرآن|يَـٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓا۟ إِنَّ كَثِيرًۭا مِّنَ ٱلْأَحْبَارِ وَٱلرُّهْبَانِ لَيَأْكُلُونَ أَمْوَٰلَ ٱلنَّاسِ بِٱلْبَـٰطِلِ وَيَصُدُّونَ عَن سَبِيلِ ٱللَّهِ وَٱلَّذِينَ يَكْنِزُونَ ٱلذَّهَبَ وَٱلْفِضَّةَ وَلَا يُنفِقُونَهَا فِى سَبِيلِ ٱللَّهِ فَبَشِّرْهُم بِعَذَابٍ أَلِيمٍۢ}} «ای مؤمنان! بسیاری از دانشوران دینی (اهل کتاب) و راهبان، داراییهای مردم را به نادرستی میخورند و (مردم را) از راه خداوند باز میدارند؛ (ایشان) و آنان را که زر و سیم را میانبارند و آن را در راه خداوند نمیبخشند به عذابی دردناک نوید ده!» سوره توبه، آیه ۳۴.</ref> اگرچه موارد [[آیات]] و [[شأن نزول]] آنها یکسان نیست و [[آیه]] اوّل اشاره به [[رباخواری]] و [[معاملات حرام]] و [[فاسد]] و آیه دوم ناظر به [[حرمت]] [[رشوهخواری]] و آیه سوم در ارتباط با [[زورگویی]] و [[غصب]] و [[تزویر]] [[راهبان]] و [[احبار]] است؛ امّا این آیات همگی عمومیت داشته، منحصر به مصداقهای یاد شده نیست<ref>المیزان، ج ۴، ص۳۲۲، ۵۱۲.</ref>. در همه موارد، «[[باطل]]» به معنای ناپایداری<ref>مقاییس اللغه، ج ۱، ص۲۵۸.</ref> و ضد [[حق]] به کار رفته<ref>مفردات، ص۴۸.</ref> که گرفتار آمدن به آن، [[نابودی جامعه]] را در پی دارد. [[علامه طباطبایی]] مینویسد: آمدن جمله {{متن قرآن|وَلَا تَقْتُلُوٓا۟ أَنفُسَكُمْ}} در ذیل [[آیه]] {{متن قرآن|لَا تَأْكُلُوٓا۟ أَمْوَٰلَكُم بَيْنَكُم بِٱلْبَـٰطِلِ}}<ref> سوره نساء، آیه ۲۹.</ref> اشارهای گویا به همین [[واقعیت]] است<ref>المیزان، ج ۴، ص۳۲۰.</ref>. در بسیاری موارد در [[منابع اسلامی]] «اکل [[سُحت]]» مرادف با «[[اکل مال به باطل]]» به کار رفته است و «سُحت» همچون «[[باطل]]» به هر درآمد و [[بهرهکشی]] [[نامشروع]]<ref>کشفالاسرار، ج ۳، ص۱۱۹.</ref> که خلاف [[دین]] و مروّت و مایه [[ننگ و عار]] باشد، اطلاق شده است<ref>مفردات، ص۴۰۰، «سحت»؛ من وحی القرآن، ج ۸، ص۲۴۳.</ref>، اگرچه در پارهای از [[آیات]] و [[روایات]] بر مصادیقی خاص تطبیق شده و پیداست که به آن موارد اختصاص ندارد<ref>نمونه، ج ۴، ص۳۸۶.</ref> و هرنوع بهرهکشی و حرامخواری و درآمد نامشروع را شامل میشود. [[قطبالدین راوندی]] در ذیل آیه {{متن قرآن|أَكَّـٰلُونَ لِلسُّحْتِ}}<ref> سوره مائده، آیه ۴۲.</ref> با اشاره به موارد متعدد «سُحت» در روایات مینویسد: آیه عمومیت دارد و همه موارد را شامل میشود<ref>فقه القرآن، ج ۲، ص۲۷ ـ ۲۸.</ref>.<ref>[[علی رضایی بیرجندی|رضایی بیرجندی، علی]]، [[استثمار (مقاله)|مقاله «استثمار»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۳ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم]] ج۳، ص ۳۲.</ref>. | ||
===ممنوعیت [[ربا]]=== | |||
[[تحریم]] [[قطعی]] ربا که از مصادیق [[بهرهکشی]] و [[استثمار]] است ریشه در عدم [[مشروعیت]] استثمار و ربودن بخشی از محصول کار دیگران دارد: {{متن قرآن|يَـٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ ٱتَّقُوا۟ ٱللَّهَ وَذَرُوا۟ مَا بَقِىَ مِنَ ٱلرِّبَوٰٓا۟ إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ * فَإِن لَّمْ تَفْعَلُوا۟ فَأْذَنُوا۟ بِحَرْبٍۢ مِّنَ ٱللَّهِ وَرَسُولِهِۦ وَإِن تُبْتُمْ فَلَكُمْ رُءُوسُ أَمْوَٰلِكُمْ لَا تَظْلِمُونَ وَلَا تُظْلَمُونَ}}<ref>«ای مؤمنان! از خداوند پروا کنید و اگر مؤمنید آنچه از ربا که باز مانده است رها کنید * و اگر (رها) نکردید پس، از پیکاری از سوی خداوند و فرستاده وی (با خویش) آگاه باشید و اگر توبه کنید سرمایههایتان از آن شماست، نه ستم میورزید و نه بر شما ستم میرود» سوره بقره، آیه ۲۷۸-۲۷۹.</ref> قسمت اخیر [[آیه]] که [[حق]] دائن را به اصل [[سرمایه]] منحصر کرده و بر مبنای آن صاحب سرمایه پس از [[توبه]]، جز دریافت اصل سرمایه حقی ندارد دلیل آشکار ممنوعیت هرگونه بهرهکشی و استثمار است؛ کم باشد یا زیاد: {{متن قرآن|وَإِن كَانَ ذُو عُسْرَةٍۢ فَنَظِرَةٌ إِلَىٰ مَيْسَرَةٍۢ وَأَن تَصَدَّقُوا۟ خَيْرٌۭ لَّكُمْ إِن كُنتُمْ تَعْلَمُونَ}}<ref>«و اگر تنگدست باشد، مهلتی باید تا گشایشی یابد و اگر بدانید صدقه دادن برای شما بهتر است» سوره بقره، آیه ۲۸۰.</ref>؛ زیرا [[رباخواری]] و استفاده از [[تنگدستی]] دیگران برای [[چپاول]]، از مصادیق بارز [[ظلم]] و استثمار و موجب بر هم خوردن [[تعادل]] [[اجتماعی]] و تقسیم [[جامعه]] به دو قشر برخوردار و نیازمند و در نتیجه ایجاد [[کینه]] و [[حس]] انتقامجویی است که [[فساد]] [[نظام]] و نابودی [[انسانیت]] و [[مدنیت]]<ref>المیزان، ج ۲، ص۴۰۹، ۴۳۰.</ref> را در پی دارد و نیز نابودکننده [[اساس دین]] و پوشاننده [[فطرت انسانی]]<ref>المیزان، ج ۲، ص۴۰۹.</ref> و ناسازگار با [[ایمان به خدا]]<ref>المیزان، ج ۲، ص۴۱۶.</ref> و در نهایت عامل [[عدم تعادل]] در [[زندگی]] [[دنیایی]] است<ref>المیزان، ج ۲، ص۴۱۱.</ref>: {{متن قرآن|ٱلَّذِينَ يَأْكُلُونَ ٱلرِّبَوٰا۟ لَا يَقُومُونَ إِلَّا كَمَا يَقُومُ ٱلَّذِى يَتَخَبَّطُهُ ٱلشَّيْطَـٰنُ مِنَ ٱلْمَسِّ...}}<ref>«آنان که ربا میخورند جز به گونه کسی که شیطان او را با برخورد، آشفته سر کرده باشد (به انجام کارها) بر نمیخیزند» سوره بقره، آیه ۲۷۵.</ref> و [[عذاب]] اُخروی را در پی دارد<ref>مجمعالبیان، ج۲، ص۶۶۹؛ المیزان، ج۲، ص۴۲۴.</ref>.<ref>[[علی رضایی بیرجندی|رضایی بیرجندی، علی]]، [[استثمار (مقاله)|مقاله «استثمار»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۳ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم]] ج۳، ص ۳۳.</ref>. | |||
===مطابقت بهرهمندی با عمل=== | |||
اتکای [[انسان]] بر کار خویش در [[زندگی]]، امری [[فطری]] است<ref>المیزان، ج ۲، ص۴۳۰.</ref> و [[استحقاق]] بهرهمندی به [[میزان]] سعی و تلاش [[انسانها]] بستگی دارد<ref>الفرقان، ج ۲، ص۸۵ ـ ۸۶.</ref>: {{متن قرآن|وَأَن لَّيْسَ لِلْإِنسَـٰنِ إِلَّا مَا سَعَىٰ}}<ref>«و اینکه آدمی را چیزی جز آنچه (برای آن) کوشیده است نخواهد بود» سوره نجم، آیه ۳۹.</ref> در این راستا بر طبق [[احادیث]] متعدد بسیاری از فقهای بزرگ درآمد [[مشروع]] را مبتنی بر کار مفید دانستهاند<ref>اقتصادنا، ص۶۰۷.</ref>. از سوی دیگر [[نعمتهای الهی]] برای تأمین [[مصالح]] و [[منافع]] همه [[مردم]]<ref>المیزان، ج ۴، ص۱۷۱.</ref> و نه گروهی خاص<ref>اقتصادنا، ص۶۰۷.</ref>: {{متن قرآن|هُوَ ٱلَّذِى خَلَقَ لَكُم مَّا فِى ٱلْأَرْضِ جَمِيعًۭا...}}<ref>«اوست که همه آنچه را در زمین است برای شما آفرید» سوره بقره، آیه ۲۹.</ref> و مایه قوام [[جامعه]] است<ref>اقتصادنا، ص۶۷۹.</ref>: {{متن قرآن|وَلَا تُؤْتُوا۟ ٱلسُّفَهَآءَ أَمْوَٰلَكُمُ ٱلَّتِى جَعَلَ ٱللَّهُ لَكُمْ قِيَـٰمًۭا}}<ref> سوره نساء، آیه ۵.</ref> و در صورت به خطر افتادن [[مصلحت]] [[اجتماعی]] با [[ظلم]] و [[استثمار]] دیگران، مصلحت [[اجتماع]] و مردم مقدم است و باید از استثمار جلوگیری کرد<ref>اقتصادنا، ص۷۰۳.</ref>؛ زیرا هر فردی [[حق]] دارد با [[کار و تلاش]] و استفاده از این حق مشترک همگانی با بهرهمند شدن از ثروتهای طبیعی<ref>المیزان، ج ۱۶، ص۸.</ref> و [[خدادادی]] زندگی خوبی داشته باشد.<ref>[[علی رضایی بیرجندی|رضایی بیرجندی، علی]]، [[استثمار (مقاله)|مقاله «استثمار»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۳ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم]] ج۳، ص ۳۳.</ref>. | |||
== منابع == | == منابع == | ||