بهشت در قرآن: تفاوت میان نسخه‌ها

هر حقیقتی را در وجود درجات و مراتبی است که برخی از آنها بدون حصول انفکاک و جدایی [[برتر]] از برخی دیگر است، بر این اساس برای هر حقیقت کلّی که [[مظهر]] اسمی از [[اسماء الله]] است بعد از مرتبه آن اسم [[مراتب عقل]] و نفس و طبع و [[جسم]] موجود است، در نتیجه همه موجودات عالم مادّه، [[اصنام]] و اظلالی برای [[حقایق]] [[عقلی]] و [[روحانی]] هستند و این [[زمین]] [[مادّی]] ظلّ زمین عقلی روحانی است و [[انسان]] [[حسی]] نیز جثه و صنمی برای انسان عقلی و انسان عقلی نیز [[مظهر اسم]] [[الهی]] و نوری از [[انوار]] اوست که از [[امر خدا]] در [[عالم غیب]] حاصل شده است: «قُلِ الرُّوحُ مِن اَمرِ رَبّی و ما اوتیتُم مِنَ العِلمِ اِلاّ قَلیلا»([[اسراء]] / ۷، ۸۵)،(۱) بنابراین بهشت نیز یا [[حسی]] و محسوس به حواس [[اخروی]] یا [[عقلی]] و مشهود به دیده [[باطنی]] عقلی است و برای هریک از این دو مراتب و درجاتی است، همان‌‌گونه که عالم دو عالم است: [[غیب و شهادت]] و برای هریک منازل و مراحلی است، از این رو [[انسان]] [[سعادتمند]] با توجه به [[روح]] وی که [[عقل]] بالفعل است، خود با همه [[علوم]] و معارفی که حمل می‌‌کند [[بهشتی]] [[معنوی]] و [[روحانی]] است ودر عین [[حال]] برای نفس حیوانی وی بهشتی است صوری همراه با همه لذتها ومشتهیات که از طریق قوای حسی عملی بدان دست می‌‌یابد.(۲) گفتنی است که اساس تفاوت دو مرتبه [[حسّی]] و عقلی [[بهشت]]، تفاوت [[شوق]] و [[رغبت]] انسان‌هاست.(۳) البته شوق و اشتهای [[انسان‌ها]] به بهشت حسّی نیز یکسان نیست، از این رو برخی از [[اهل معرفت]] انسان‌ها را از این نظر به ۴ دسته تقسیم کرده‌‌اند: ۱. کسانی که هم آنها به بهشت [[مشتاق]] بوده، هم بهشت مشتاق آنهاست و آنها [[انسان‌های کامل]] یعنی [[پیامبران]] و [[رسولان]] و اولیاءالله هستند. ۲. کسانی که بهشت مشتاق آنان است؛ ولی آنان شوق و رغبتی بدان نشان نمی‌‌دهند؛ زیرا آنها محو و مبهوت جلال و [[جمال]] [[خداوند]] شده، جز او چیزی نمی‌‌بینند. مرتبه این دسته از آن رو که [[جامعیت]] و [[اعتدال]] دسته قبل را ندارند بلکه [[بُعد معنوی]] آنها بر بُعد حسّیشان غالب است پایین‌‌تر از مرتبه دسته نخست است. ۳. ‌‌کسانی که شوق رفتن به بهشت دارند؛ ولی بهشت در برابر آنان بی‌‌تفاوت است. اینان همان [[مؤمنان]] [[معصیت]] کارند. ۴. کسانی که نه آنان به بهشت رغبتی دارند و نه بهشت به آنان و آنها تکذیب‌‌کنندگان [[قیامت]] و بهشت هستند.(۴) [[قرآن کریم]] برای [[مؤمنان واقعی]] و [[بندگان خالص خدا]] درجاتی را نزد پروردگارشان قائل شده است: «اُولئِکَ هُمُ‌‌المُؤمِنونَ حَقـًّا لَهُم دَرَجـتٌ عِندَ رَبِّهِم و مَغفِرَةٌ و رِزقٌ کَریم».([[انفال]] / ‌‌۸، ۴)(۵) مقصود از درجات منازلی است که [[بندگان]] [[پرهیزگار]] در [[بهشت]] دارند و چنان‌‌که [[مردم]] در [[ایمان]] و [[عمل صالح]] متفاوت‌‌اند در منازلشان نزد [[خدا]] نیز متفاوت هستند:(۶) «اُنظُر کَیفَ فَضَّلنا بَعضَهُم عَلی بَعض و لَلاءخِرَةُ اَکبَرُ دَرَجـت واَکبَرُ تَفضیلا»([[اسراء]] / ۱۷، ۲۱)، «لاَیَستَوِی القـعِدونَ مِنَ المُؤمِنینَ غَیرُ اُولِی الضَّرَرِ والمُجـهِدونَ فی سَبیلِ اللّهِ بِاَمولِهِم و اَنفُسِهِم... و فَضَّلَ اللّهُ المُجـهِدینَ عَلَی القـعِدینَ اَجرًا‌‌عَظیمـا * دَرَجـت مِنهُ و مَغفِرَةً و رَحمَةً..»..([[نساء]] / ۴، ۹۵ ـ ۹۶) بیشتر [[مفسران]] درجات را در [[آیات]] مزبور [[درجات بهشت]] دانسته‌‌اند،(۷) بنابراین هرچه [[اعمال انسان]] در مرتبه [[برتری]] باشد درجات بالاتری را از بهشت کسب می‌‌کند: «و مَن یَأتِهِ مُؤمِنـًا قَد عَمِلَ الصّــلِحـتِ فَاُولئِکَ لَهُمُ الدَّرَجـتُ العُلی».(طه / ۲۰، ۷۵) برخی از مفسران با استفاده از [[آیه]] ۱۵ آل‌‌عمران / ۳، درجات بهشت را مرتبط با مراتب [[تقوا]] دانسته‌‌اند که هر چه مراتب تقوا بالاتر رود درجات بهشت نیز [[برتر]] و مطلوب‌‌تر است، بر این اساس اولین درجه بهشت جنة‌‌المأوی و نخستین رتبه در تقوا [[پرهیز]] کردن از [[حرام]] و [[هوای نفس]] است: «و اَمّا مَن خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ و نَهَی النَّفسَ عَنِ الهَوی * فَاِنَّ الْجَنَّةَ هِیَ المَأْوی»(نازعات / ۷۹، ۴۰ ـ ۴۱) و بالاترین درجه، جنات عَدْن و از آن بهتر [[رضوان الهی]] است که [[غایت]] و مقصود [[بهشتیان]] است: «و‌‌مَسـکِنَ طَیِّبَةً فی جَنّـتِ عَدن ورِضونٌ مِنَ اللّهِ اَکبَرُ».([[توبه]] / ۹، ۷۲) رضوان الهی از آنِ کسی است که به نهایت تقوا رسیده باشد (۸) که در این صورت در [[عالم شهود]] با کمال [[صفا]] و [[صدق]] در جوار [[رحمت]] و فضل [[کبریایی]] زوال‌‌ناپذیر استقرار می‌‌یابد:(۹) «یـاَیَّتُهَا النَّفسُ المُطمَئِنَّة * اِرجِعی اِلی رَبِّکِ راضِیَةً مَرضیَّة * فَادخُلی فی عِبـدی * وادخُلی جَنَّتی»([[فجر]] / ۸۹، ۲۷ ـ ۳۰ و نیز [[قمر]] / ۵۴، ۵۴ ـ ۵۵) و در نهایت، بلند مرتبه‌‌ترین درجاتْ «وسیله» در [[بهشت عدن]] است که از آنِ [[رسول خدا]] {{صل}} و [[اهل بیت]] وی است.(۱۰) برخی گفته‌‌اند: چنان‌‌که [[خداوند]] [[پیامبر اسلام]] {{صل}} را بر سایر [[پیامبران]] [[برتری]] داده و «وسیله» را ویژه ایشان گردانیده [[امت]] وی نیز در [[بهشت]] درجاتی دارند که از سایر امتها متمایزند.(۱۱) به [[اعتقاد]] ایشان [[اهل بهشت]] به [[طور]] کلّی ۴‌‌دسته‌‌اند: [[انبیا]]، [[اولیا]]، [[مؤمنان]] و دانشمندانی که با [[ادله عقلی]] [[توحید الهی]] را ثابت کرده‌‌اند: «شَهِدَ اللّهُ اَنَّهُ لا اِلـهَ اِلاّ هُوَ والمَلئِکَةُ واُولوا العِلمِ»(آل‌‌عمران / ۳، ۱۸)، «یَرفَعِ اللّهُ الَّذینَ ءامَنوا مِنکُم والَّذینَ اوتُوا العِلمَ دَرَجـت».([[مجادله]] / ۵۸، ۱۱) این ۴ دسته در [[بهشت عدن]] از یکدیگر متمایز و هریک دارای مقاماتی ویژه‌‌اند، بدین ترتیب که رُسل و انبیا [[اصحاب]] [[منابر]]، اولیا اصحاب تختها و عرشها، [[دانشمندان]][[اصحاب]] کرسیها و مؤمنان که در [[توحید]] مقلّد انبیا هستند صاحبان مراتب‌‌اند. این گروه گرچه از جهتی متأخر از اصحاب نظر عقلی‌‌اند؛ ولی در [[حشر]] بر آنان مقدم‌‌اند.(۱۲) [[مفسران]] نیز با استناد به [[آیات]] ۴۶ و ۶۲ [[الرحمن]] / ۵۵ بهشتها را ۴ تا دانسته‌‌اند که دو تای از آنها در [[مقام]] و مرتبه‌‌ای [[برتر]] از دو بهشت دیگر است.(۱۳) [[قرآن]] ابتدا از دو بهشت نام برده: «و لِمَن خافَ مَقامَ رَبِّهِ جَنَّتان»(الرحمن / ۵۵، ۴۶) و آن را [[پاداش]] [[نیکوکاران]] می‌‌داند: «هَل جَزاءُ الاِحسـنِ اِلاَّ الاِحسـن».(الرحمن / ۵۵، ۶۰) سپس دو بهشت دیگررا که در رتبه پایین‌‌ترند مطرح می‌‌کند: «و مِن دونِهِما جَنَّتان *... * مُدهامَّتان *... * فیهِما عَینانِ نَضّاخَتان *... * فیهِما فـکِهَةٌ و نَخلٌ و رُمّان».(الرحمن / ۵۵، ۶۲ ـ ۶۸) در [[حدیثی]] از [[پیامبر]] {{صل}} در وصف این بهشتها آمده که بنای دو تا از آنها و هرچه در آن است از طلا و برای [[پرهیزگاران]] و دو بهشت دیگر از [[نقره]] و برای [[اصحاب یمین]] آماده شده است.(۱۴) گرچه در [[قرآن کریم]] به شمار [[درجات بهشت]] اشاره‌‌ای نشده است؛ ولی برخی [[روایات]] آنها را ۱۰۰ درجه (۱۵) و برخی دیگر به شمار [[آیات قرآن]] دانسته است.(۱۶) شاید وجه آن این باشد که [[مراتب ایمان]] نامحدود بوده، محدود کردن [[درجات بهشت]] به عدد ۱۰۰ یا اعداد دیگر از قبیل بیان کثرت است.(۱۷) براساس [[حدیثی]] از [[پیامبر اکرم]] {{صل}} [[اهل بهشت]] به حسب درجاتشان در فضل و کمال، منازلشان در [[بهشت]] نیز متفاوت است، به طوری که [[بهشتیان]] ساکنان غرفه‌‌ها و مراتب بالای بهشت را [[مشاهده]] می‌‌کنند، چنان‌‌که [[اهل]] [[زمین]] [[ستارگان]] را می‌‌بینند.(۱۸) گفتنی است که هر درجه از بهشت فاصله فراوانی با درجات پیش از خود دارد، چنان‌‌که در برخی [[روایات]] فاصله آن به اندازه فاصله بین [[آسمان]] و زمین معرفی شده است.(۱۹) این معنا از [[آیه]] ۲۱‌‌اسراء / ۱۷ نیز به خوبی به دست می‌‌آید.

۱. [[تفسیر]] صدرالمتالهین، ج ۷، ص۲۷.

۲. [[الفتوحات المکیه]]، ج ۵، ص۶۰؛ تفسیر صدرالمتالهین، ج ۷، ص‌‌۲۷.

۵. [[تسنیم]]، ج ۲، ص۴۹۹.

۶. [[جامع البیان]]، مج ۹، ج ۱۶، ص۲۳۷؛ الیوم‌‌الآخر، ص۲۳۷؛ [[مجمع البیان]]، ج ۷، ص۳۵؛ [[المیزان]]، ج ۳، ص۶۵.

۷. [[الکشاف]]، ج ۱،ص ۴۷۶؛ [[التفسیر الکبیر]]، ج ۱۵، ص۱۲۴؛ روح‌‌المعانی، مج ۴، ج ۵، ص۱۸۰.

۸. [[کشف الاسرار]]، ج ۲، ص۴۲ ـ ۴۳.

۹. منهج الصادقین، ج ۹، ص۱۱۲؛ [[مواهب علیه]]، ج ۴، ص۲۳۶؛ [[انوار درخشان]]، ج ۱۶، ص۷۴.

۱۰. مجمع‌‌البیان، ج ۳، ص۲۹۳؛ الفتوحات المکیه، ج ۵، ص۷۱.

۱۱. الفتوحات المکیه، ج ۵، ص۷۲.

۱۴. مجمع البیان، ج ۹، ص۳۱۸؛ [[الدرالمنثور]]، ج ۶، ص۱۴۶.

۱۵. [[سنن ابن ماجه]]، ج ۲، ص۱۴۴۸.

۱۶. التذکره، ص۵۳۷ ـ ۵۳۹؛ [[بحارالانوار]]، ج ۸، ص۱۸۶؛ ج ۶۶، ص۳۷۰.

۱۷. تصویری از [[بهشت و جهنم]]، ص۲۵۰.

۱۸. [[مسند]] ابی [[یعلی]]، ج ۲، ص۳۷۰؛ صحیح [[ابن حبان]]، ج ۱۶، ص‌‌۴۰۴؛ [[المعجم الکبیر]]، ج ۶، ص۲۰۰.

۱۹. بحارالانوار، ج ۸، ص۸۹، ۱۹۶؛ [[زادالمسیر]]، ج ۵، ص‌‌۱۳۹.