حکمیت در قرآن: تفاوت میان نسخه‌ها

==حکمیت در [[اختلافات]] خانوادگى==

[[قرآن کریم]] پس از اشاره به راهکارهایى براى جلوگیرى از گسترش [[اختلاف]] میان [[زن]] و شوهر<ref>{{متن قرآن|ٱلرِّجَالُ قَوَّٰمُونَ عَلَى ٱلنِّسَآءِ بِمَا فَضَّلَ ٱللَّهُ بَعْضَهُمْ عَلَىٰ بَعْضٍۢ وَبِمَآ أَنفَقُوا۟ مِنْ أَمْوَٰلِهِمْ فَٱلصَّـٰلِحَـٰتُ قَـٰنِتَـٰتٌ حَـٰفِظَـٰتٌۭ لِّلْغَيْبِ بِمَا حَفِظَ ٱللَّهُ وَٱلَّـٰتِى تَخَافُونَ نُشُوزَهُنَّ فَعِظُوهُنَّ وَٱهْجُرُوهُنَّ فِى ٱلْمَضَاجِعِ وَٱضْرِبُوهُنَّ فَإِنْ أَطَعْنَكُمْ فَلَا تَبْغُوا۟ عَلَيْهِنَّ سَبِيلًا إِنَّ ٱللَّهَ كَانَ عَلِيًّۭا كَبِيرًۭا}} «مردان سرپرست زنانند بدان روی که خداوند برخی از آنان را بر برخی دیگر برتری داده است و برای آنکه مردان از دارایی‌های خویش می‌بخشند؛ پس زنان نکوکردار، فرمانبردارند؛ در برابر آنچه خداوند (از حقوق آنان) پاس داشته است در نبود شوهر پاس (وی) می‌دارند و آن زنان را که از نافرمانیشان بیم دارید (نخست) پندشان دهید و (اگر تأثیر نکرد) در خوابگاه‌ها از آنان دوری گزینید و (باز اگر تأثیر نکرد) بزنیدشان آنگاه اگر فرمانبردار شما شدند دیگر به زیان آنان راهی مجویید که خداوند فرازمندی بزرگ است» سوره نسا، آیه ۳۴.</ref> مى‌فرماید: در صورتى که از جدایى زن و شوهر [[بیم]] داشتید، حکَمى از [[خویشاوندان]] مرد و حکَمى از خویشاوندان[[زن]] برگزینید؛ اگر قصد [[اصلاح]] داشته باشند، [[خدا]] میان آن دو سازگارى ایجاد مى‌کند: {{متن قرآن|وَإِنْ خِفْتُمْ شِقَاقَ بَيْنِهِمَا فَٱبْعَثُوا۟ حَكَمًۭا مِّنْ أَهْلِهِۦ وَحَكَمًۭا مِّنْ أَهْلِهَآ إِن يُرِيدَآ إِصْلَـٰحًۭا يُوَفِّقِ ٱللَّهُ بَيْنَهُمَآ إِنَّ ٱللَّهَ كَانَ عَلِيمًا خَبِيرًۭا}}<ref>«و اگر از ناسازگاری آنان نگرانید، چنانچه در پی اصلاح باشند داوری از خویشان مرد و داوری از خویشان زن برانگیزید تا خداوند میان آن دو آشتی برقرار کند که خداوند دانایی آگاه است» سوره نساء، آیه ۳۵.</ref> به گفته [[مفسران]]، چنانچه [[حاکم]] اسلامى<ref>التحرير والتنوير، ج ۴، ص۱۲۰؛ تفسير قرطبى، ج ۵، ص۱۷۵؛ روح المعانى، ج ۳، ص۲۶ - ۲۷.</ref> به شدت اختلاف * و جدایى میان زن و شوهرى [[علم]] یا [[گمان]] و بیم<ref>التبيان، ج ۳، ص۱۹۲؛ روح البيان، ج ۲، ص۲۰۴؛ زادالمسير، ج ۱، ص۴۰۳.</ref> داشته باشد، [[واجب]]<ref>التحرير و التنوير، ج ۴، ص۱۲۰؛ المنار، ج ۵، ص۷۹.</ref> یا [[مستحب]]<ref>تفسير بيضاوى، ج ۲، ص۷۳؛ الكاشف، ج ۲، ص۳۱۸.</ref> است که براى رسیدگى به آن، داورى از [[خویشاوندان]] مرد و داورى از خویشاوندان[[زن]] برگزیند، تا با یکدیگر [[شور]] کنند و براى آشتى دادن آن دو تدبیرى بیندیشند. برخى [[انتخاب]] دو حکَم را به عهده خود [[زن]] و شوهر دانسته‌اند<ref>جامع‌البيان، ج ۵، ص۴۵؛ تفسير بيضاوى، ج ۲، ص۷۳؛ كنزالعرفان، ج ۲، ص۲۱۳.</ref>. در ادامه [[آیه]] اشاره مى‌فرماید که اگر دو حکَم یا زن و شوهر<ref>روح‌المعانى، ج ۳، ص۲۷؛ التحرير والتنوير، ج ۴، ص۱۲۱؛ تفسير بيضاوى، ج ۲، ص۷۳.</ref> به دنبال [[اصلاح]] باشند، [[خدا]] نیز یارى کرده و میان دو [[همسر]] سازگارى پدید مى‌آورد: {{متن قرآن|إِن يُرِيدَا إِصْلاحًا يُوَفِّقِ اللَّهُ بَيْنَهُمَاإِن يُرِيدَا إِصْلاحًا يُوَفِّقِ اللَّهُ بَيْنَهُمَا}}. این [[محکمه]] خانوادگى، امتیازات ویژه‌اى دارد که در دیگر محاکم قضایى یافت نمى‌شوند؛ مانند اینکه دو حکَم از خویشاوندان طرفین هستند، از این رو مى‌توانند [[نزاع]] را از راه [[عاطفه]] و [[محبت]] حلّ کنند؛ نیز زن و شوهر [[اسرار]] زندگى خود را فاش نمى‌کنند و در صورت [[آشکار کردن]][[اسرار]]، تنها در محیط خانوادگى آشکار مى‌شود؛ همچنین آشتى دو طرف براى داوران نیز به سبب [[خویشاوند]] بودن بسیار مهم است؛ همچنین این محکمه هیچ‌یک از [[مشکلات]]، هزینه‌ها و سرگردانى‌هاى محاکم معمولى را ندارد و بى هیچ‌گونه تشریفاتى، زن و شوهر مى‌توانند در کمترین [[زمان]] به مقصود برسند<ref>نمونه، ج ۳، ص۳۷۶؛ جامع آيات الاحكام، ج ۹، ص۱۸۶ - ۱۸۷.</ref>. در پایان آیه از [[علیم]] و [[خبیر]] بودن خدا سخن به میان آمده است: {{متن قرآن|إِنَّ ٱللَّهَ كَانَ عَلِيمًا خَبِيرًۭا}} تا اشاره فرماید که [[فرمان]] تشکیل چنین محکمه‌اى برخاسته از [[علم]] الهى است<ref>الكشّاف، ج ۱، ص۵۰۸؛ الجديد، ج ۲، ص۲۸۷.</ref> و به دو حکَم هشدار دهد که مراقب [[نیت]] خود بوده و هدفشان آشتى دادن دو طرف باشد<ref>مجمع‌البيان، ج ۳، ص۷۰؛ زبده‌البيان، ص۴۵۹.</ref>. داوران باید شایسته داورى باشند و بتوانند ریشه‌هاى [[اختلاف]] را تشخیص و براى آن راه حل مناسبى بیابند<ref>الكاشف، ج ۲، ص۳۱۸؛ الوسيط، ج ۳، ص۱۴۲؛ جواهر الكلام، ج ۳۱، ص۲۱۴ - ۲۱۵.</ref>. [[فقیهان]] درباره این [[آیه]]، افزون بر مباحث یادشده، از جهات گوناگون دیگرى مطالبى یاد کرده‌اند؛ از جمله برپایه مشهور، این آیه از مصادیق [[تحکیم]] است نه [[وکالت]]؛ و بر این مطلب [[اجماع]] نیز ادعا شده است<ref>جواهر الكلام، ج ۳۱، ص۲۱۴.</ref>؛ نیز براى دو حکَم شرایطى مانند [[بلوغ]]، [[عقل]]، [[حرّیت]]، [[عدالت]]، [[ذکوریت]] و [[اسلام]] ذکر شده‌اند<ref>جواهرالكلام، ج ۳۱، ص۲۱۴ - ۲۱۵؛ المغنى، ج ۸، ص۱۶۹؛ كنزالعرفان، ج ۲، ص۲۱۵.</ref>؛ همچنین مشهور فقیهان، دو حکَم را تنها براى آشتى دادن میان دو [[همسر]] مجاز مى‌دانند؛ ولى [[حکم]] به جدایى آن دو جایز نیست، مگر با [[اجازه]] آنها<ref>المبسوط، ج ۴، ص۳۴۰؛ جامع آيات الاحكام، ج ۹، ص۱۸۴؛ جواهر الكلام، ج ۳۱، ص۲۱۵.</ref>؛ نیز هر شرطى که براى [[حل اختلاف]] از سوى دو حکَم بیان شود، اگر [[خلاف شرع]] نباشد، براى [[زن]] و شوهر الزام‌آور است<ref>كنزالعرفان، ج ۲، ص۲۱۵؛ المبسوط، ج ۴، ص۳۴۱؛ جواهر الكلام، ج ۳۱، ص۲۱۹، ۲۱۴.</ref>. براساس قول مشهور، لازم نیست حتما دو حکَم از [[خویشاوندان]][[زن]] و شوهر باشند؛ زیرا با [[حکمیت]] دیگران نیز [[هدف]] به دست مى‌آید و ذکر «[[اهل]]» در آیه از باب اغلبیت است<ref>كنز العرفان، ج ۲، ص۲۱۴؛ جواهرالكلام، ج ۳۱، ص۲۱۳ - ۲۱۴.</ref>. درباره شرطیت [[رضایت]] زن و شوهر به دو حکَم<ref>كنزالعرفان، ج ۲، ص۲۱۴؛ جواهر الكلام، ج ۳۱، ص۲۱۴؛ المدونة الكبرى، ج ۲، ص۳۶۷.</ref> و حضور آنان در [[زمان]] حکمیت<ref>المبسوط، ج ۴، ص۳۴۰؛ جواهر الكلام، ج ۳۱، ص۲۱۸؛ حقوق مدنى زوجين، ص۱۴۰.</ref>[[اختلاف]] هست.<ref>[[سید محسن سادات|سادات، سید محسن]]، [[حکمیت - سادات (مقاله)|مقاله «حکمیت»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۱ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۱۱، ص ۲۶۴.</ref>.

== منابع ==