تقسیم غنائم: تفاوت میان نسخه‌ها

{{مدخل مرتبط | موضوع مرتبط = غنیمت| عنوان مدخل  = | مداخل مرتبط = [[تقسیم غنائم در معارف و سیره نبوی]] - [[تقسیم غنائم در معارف و سیره علوی]]| پرسش مرتبط  = }}

== [[غنائم]] چیست؟ ==

«[[غنیمت]]» واژهای عربی از ریشه کلمه "غنم" است و در اصطلاح به اموال منقول و غیر منقولی گفته می‌شود که پس از پیروزی در جنگ نصیب [[رزمندگان]] می‌شود<ref>ابوهلال عسکری، الفروق اللغویه، ص۳۹۰ - ۳۹۱؛ ابن اثیر، النهایة فی غریب الحدیث، ج ۳، ص۳۸۹ و ابن منظور، لسان العرب، ج ۱۲، ص۴۴۶.</ref>. غنائم و تقسیم آن در [[اسلام]] و در [[سیره نبوی]]{{صل}} تابع [[احکام]] و مقررات خاصی بود<ref>[[زینب ابراهیمی|ابراهیمی، زینب]]، [[فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم (کتاب)|فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم]]، ص۳۱۲.</ref>.

== معیار [[مالکیت]] غنائم در اسلام ‌==

پس از پایان [[جنگ بدر]] که نخستین [[نبرد]] بزرگ میان [[مسلمانان]] و [[مشرکان]] بود، مسلمانان بر اساس معیارهای کسب غنیمت در [[جاهلیت]]، غنائم را از آن جنگجویان می‌پنداشتند<ref>ابن هشام، السیرة النبویة، ج ۱، ص۶۴۱؛ محمد بن جریر طبری، تاریخ الامم و الملوک (تاریخ الطبری)، ج ۲، ص۴۵۷ - ۴۵۸ و عبدالرحمن سهیلی، الروض الأنف، ج ۵، ص۱۵۰.</ref>؛ اما از آنجا که در اسلام، [[هدف]] از [[جنگ]]، کسب غنائم نیست و [[مجاهدان]] آن [[روز]] نیز تنها نیروهای [[جامعه]] [[مدینه]] نبودند و [[پیروزی]]، حاصل تلاش جمعی مسلمانان بود، برخورداری عده‌ای اندک (جنگجویان) و [[محروم]] کردن بخش زیادی از جامعه، [[تجاوز به حقوق]] [[محرومان]] و بر هم زدن [[تعادل]] [[اجتماعی]] به حساب می‌آمد؛ از این رو، با نزول [[سوره انفال]] در مدینه که به [[اعتقاد]] اکثر [[مفسران]] پس از پایان [[نبرد بدر]] بود<ref>طبرسی، مجمع البیان، ج ۴، ص۷۹۵ - ۷۹۶ و محمد بن احمد قرطبی، الجامع لاحکام القرآن، ج ۷، ص۳۶۱.</ref>، مناسبات مالکیت شخصی و عمومی، مطرح و معیارهای متعلق به جاهلیت که بر اساس تصرف و [[اقتدار]] بود، [[منسوخ]] شد و بهره‌گیری از غنائم تابع ضوابط معینی قرار گرفت، تا هم مالکیت فرد به رسمیت شناخته و هم نیازهای مالی [[دولت اسلامی]] تأمین شود. همچنین، [[قوانین]] مالکیت شخصی، متناسب و همسو با هدف‌های [[اقتصادی]] ـ اجتماعی جامعه مسلمانان، تعریف و همچون سایر [[قوانین اسلامی]]، پس از فراهم شدن زمینه‌های عینی آن در [[جامعه]] ([[غنائم]] [[جنگ بدر]]) و به تدریج<ref>بیان حرمت شرب خمر و گرفتن ربا به تدریج، نشان دهنده وجود این اصل در تشریع قوانین اسلامی است</ref> در جامعه اجرا شد. همسویی مالکیت شخصی با هدف‌های [[اقتصادی]] ـ [[اجتماعی]] به معنای در اولویت قرار دادن نیازهای کلی [[اجتماع]] [[مسلمانان]] و ترجیح آن بر منافع شخصی افراد بود<ref>[[زینب ابراهیمی|ابراهیمی، زینب]]، [[فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم (کتاب)|فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم]]، ص۳۱۳.</ref>.

== [[غنائم جنگی]]؛ از مصادیق [[انفال]] ==

بر اساس [[سوره انفال]]، غنائم جنگی از مصادیق انفال و جزء ثروت‌های عمومی است و باید در اختیار حکومت اسلامی قرار گیرد تا [[عدالت اقتصادی]] و توزیع عادلانه آن در میان مسلمانان ممکن شود. به همین دلیل، [[پیامبر]]{{صل}} پس از هر [[جنگ]]، ‌ غنائم را در مکانی گرد می‌آورد و مأمورانی برای شمارش و توزیع آن، تعیین و استفاده کنندگان از آن را مشخص می‌کرد<ref>المغازی، ج ۱، ص۴۰۹ و ۴۱۲ و ج۳، ص۹۴۳ و ۹۴۸؛ السیرة النبویه، ص۶۴۱ و ج۲، ص۴۸۸ – ۴۹۰؛ [[تاریخ]] الطبری، ج ۲، ص۴۵۷-۴۵۸؛ ابن‌سعد، الطبقات الکبری، ج ۴، ص۲۲۰ و تقی الدین مقریزی، امتاع الأسماع، ج ۱، ص۲۰۵ و...</ref>.

 

معیارهای کلی [[تقسیم غنائم]] چنین بود که مجموع غنائم به پنج قسمت تقسیم<ref>المغازی، ج ۱، ص۴۱۰؛ احمد بن یحیی بلاذری، انساب الاشراف، ج ۱، ص۵۱۵ و امتاع الاسماع، ج ۱۳، ص۱۴۵-۱۴۶.</ref> و بدین گونه توزیع می‌شد که سهم اول برای نیازمندی‌های کلی همچون خرید ابزار آلات جنگی مانند توشه، [[سلاح]]، ساز و برگ [[جنگی]]، البسه و نیز [[یتیمان]]، [[مساکین]] و [[ابن سبیل]] ([[در راه ماندگان]]) در نظر گرفته می‌شد. چهار سهم باقی مانده نیز میان جنگجویان تقسیم جنگجویان می‌شد. جنگجویان، مسلمانانی بودند که در جنگ شرکت کرده و به قصد جنگ آمده بودند. این افراد می‌جنگیدند یا نمی‌جنگیدند، سهم می‌بردند؛ اما [[میزان]] سهم افراد به نسبت شایستگی آنان متفاوت بود؛ مثلا برای جنگجوی سواره، سه سهم (دو سهم برای اسب و یک سهم برای خود او) و برای جنگجوی پیاده، یک سهم در نظر می‌گرفتند<ref>المغازی، ج ۱، ص۴۱۰؛ تاریخ الطبری، ج ۲، ص۵۹۱ و السیرة النبویه، ج ۲، ص۲۴۴.</ref>؛ زیرا نگهداری اسب (تغذیه آن و آماده‌سازی برای [[جنگ]]) هزینه‌ها و زحمات ویژه‌ای داشت.

 

[[زنان]] و کودکان ممیز نیز در صورت حضور در جنگ، مقداری کمتر از یک سهم کامل و بر اساس [[میزان]] تلاش آنان - که فرمانده کل آن را تعیین می‌کرد - سهم خود را دریافت می‌کردند<ref>امتاع الأسماع، ج ۱، ص۲۵۳؛ حلبی شافعی، السیرة الحلبیه، ج ۲، ص۴۴۸ و المغازی، ج ۲، ص۵۲۲.</ref>. برخی معتقدند، این روش ابتدا در [[غزوه مریسیع]] یا [[بنی‌المصطلق]] به کار گرفته شد<ref>المغازی، ج ۱، ص۴۱۰.</ref>. [[پیامبر]]{{صل}} اولین ثروت عمومی حاصل از [[جنگ بدر]] را با وجود [[اعتراض]] برخی [[صحابه]]<ref>همان، ص۹۹ و امتاع الاسماع، ج ۱، ص۱۱۱.</ref> به طور مساوی میان [[مسلمانان]] تقسیم کرد<ref>المغازی، ج ۱، ص۹۹ و ج ۱، ص۳۷۹؛ امتاع الاسماع، ج ۱، ص۱۱۱؛ السیرة الحلبیه، ج ۲، ص۳۶۴ - ۳۶۵ و عیون الاثر، ج ۲، ص۷۳ – ۷۴.</ref>.

 

بررسی شیوه [[تقسیم غنائم]]، نشان دهنده وجود اصل تقسیم غنائم بر اساس نیازهای [[اقتصادی]] [[جامعه اسلامی]] است؛ برای مثال، پس از [[پیروزی]] مسلمانان بر [[یهودیان بنی‌نضیر]] که بدون جنگ صورت گرفت، مسلمانان به [[غنائم]] بسیاری دست یافتند<ref>المغازی، ج ۱، ص۳۷۹ و ابن سید الناس، عیون الاثر، ج ۲، ص۷۳.</ref>؛ اما برخلاف شیوه پیامبر{{صل}} که غنائم را به طور مساوی میان مسلمانان تقسیم می‌کرد، این بار، غنائم فقط میان [[مهاجران]] و چند تن از [[انصار]] تقسیم شد<ref>المغازی، ج ۱، ص۳۷۹؛ السیرة الحلبیه، ج ۲، ص۳۶۴ - ۳۶۵ و عیون الاثر، ج ۲، ص۷۳ – ۷۴.</ref> که دلیل آن، نیازهای شدید [[اقتصادی]] [[مهاجران]] بود که به خاطر [[هجرت]] [[اموال]] و کاشانه خود را از دست داده و غالباً با [[انصار]] در یک [[خانه]] [[زندگی]] می‌کردند و [[پیامبر]]{{صل}} با کسب [[رضایت]] از انصار و برای تحقق [[عدالت اقتصادی]] و از میان برداشتن فاصله‌های [[مالی]] میان انصار و مهاجران، چنین کاری را انجام داد؛ اما پس از برطرف شدن نیازمندی‌های اقتصادی[[انصار]] و مهاجران، [[غنائم]] بر اساس شکل کلی مطرح شده تقسیم می‌شد<ref>[[زینب ابراهیمی|ابراهیمی، زینب]]، [[فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم (کتاب)|فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم]]، ص۳۱۳ ـ ۳۱۴.</ref>.

# '''خوراکی‌ها:''' از [[آشامیدنی‌ها]] و غذاها در همان میدان [[جنگ]] استفاده می‌شد؛ زیرا استفاده کننده از آن، چه [[فقیر]] یا [[غنی]]، ناچار به حمل (خوراک و آذوقه) از [[دارالاسلام]] ([[مدینه]]) به سوی سرزمین [[جنگی]] بود که برای آن [[سختی]] بسیاری کشید<ref>زحیلی، وهبة، ص۴۵۸.</ref>. ‌

# '''ابزار آلات جنگی، لباس‌ها، اسب، شتر، گوسفند و...:''' که بر اساس معیار کلی [[تقسیم غنائم]] تقسیم می‌شد؛  

# '''[[اسیران جنگی]]:''' این گروه جزء [[سپاه]] [[دشمن]] بودند که زنده دستگیر می‌شدند و آنها یا بخشیده و یا [[آزاد]]<ref>المغازی، ج۱، ص۱۰۷ و ۴۱۲؛ انساب الاشراف، ج ۱، ص۳۰۳ و ۴۴۲؛ الطبقات الکبری، ج ۲، ص۱۳ و ۴۹ و السیرة النبویه، ج ۱، ج ص۱، ص۶۵۹ -۶۶۰.</ref>؛ یا با [[مسلمانان]] [[اسیر]]، مبادله می‌شدند<ref>المغازی، ج ۲، ص۶۰۴ مبادله اسیران با قریش، پس از پیمان صلح حدیبیه آغاز شد.</ref>؛ همچنین یا با پرداخت فدیه آزاد<ref>این شیوه از سایر شیوه‌ها رایج‌تر بود و در بسیاری از غزوات مانند بدر، بنی‌ مصطلق، حنین و... نمونه‌های آن دیده می‌شود.</ref> و یا بسیار به ندرت، کشته می‌شدند<ref>عیون الاثر، ج ۱، ص۳۰۸ - ۳۰۹؛ [[احمد بن ابی یعقوب]] [[یعقوبی]]، [[تاریخ]] الیعقوبی، ج ۲، ص۴۶؛ [[انساب الاشراف]]، ج ۱، ص۱۴۸ و تاریخ الطبری، ج ۲، ص۴۵۹. ابی معیط و [[نضر بن حارث]] از [[اسیران جنگ بدر]] بودند که به [[دستور پیامبر]]{{صل}} در حال [[اسارت]] کشته شدند</ref>.<ref>[[زینب ابراهیمی|ابراهیمی، زینب]]، [[فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم (کتاب)|فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم]]، ص۳۱۵.</ref>